Yaşam

1. Şemada bilimsel yöntemin basamakları verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Şemanın son basamağında ne yazmalıdır?

• A) Kontrollü deney yapılır
• B) Hipotez unutulur
• C) Sonuç baştan yazılır
• D) Gözlem yinelenir
• E) Problem değiştirilir

Doğru cevap: A — Sınanabilir biçimde kurulan hipotez, bir sonraki basamakta kontrollü deneyle sınanır.

1. Şemadaki basamakları okuyalım: gözlem yapılır, problem belirlenir → hipotez kurulur, sınanabilir bir önerme yazılır.
2. İkinci basamaktaki "sınanabilir" sözcüğü sonraki adımı zaten haber veriyor: ortada sınanmayı bekleyen bir önerme var.
3. Bir önermenin sınanabilmesi için sınanan etken dışındaki koşulların denetim altında tutulması gerekir. Öyleyse sonraki basamak kontrollü deney yapılmasıdır.
4. Denetleyelim: deney olmadan hipotez yalnız bir öngörü olarak kalırdı ✓ — sınanmayan önerme bilgiye dönüşmez.

2. Tabloda bir deneyin grupları karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan bilgi hangisidir?

• A) Bütün koşullar değiştirilir
• B) Sınanan etken dışında her koşul aynı tutulur
• C) Hiçbir ölçüm yapılmaz
• D) İki etken birden uygulanır
• E) Grup gözlenmez

Doğru cevap: B — Kontrol grubunda sınanan etken dışındaki bütün koşullar deney grubuyla aynı tutulur.

1. Tablonun kurgusu şu: solda grup, sağda o gruba uygulanan.
2. Dolu satır: deney grubu → sınanan etken uygulanır. Karşılaştırma yapılabilmesi için bir de etkenin uygulanmadığı bir grup gerekir.
3. Ama yalnız etkeni çıkarmak yetmez. Başka bir koşul da farklı olsaydı ortaya çıkan farkın hangisinden geldiği bilinemezdi; bu yüzden kontrol grubunda sınanan etken dışında her koşul aynı tutulur.
4. Denetleyelim: tek fark tek sebebi işaret eder ✓ — kontrollü deneyin gücü buradan geliyor.

3. Yukarıdaki araştırmada bağımlı değişken sorulmaktadır. Buna göre doğru yanıt hangisidir?

• A) Toprak türü
• B) Işık süresi
• C) Fidenin boyu
• D) Sulama miktarı
• E) Sıcaklık

Doğru cevap: C — Bağımlı değişken, uygulanan etkene bağlı olarak ölçülen sonuçtur: fidenin boyu.

1. Önce araştırmacının kendi elleriyle neyi değiştirdiğini bulalım: ışık süresini. Araştırmacının belirlediği bu büyüklük bağımsız değişkendir.
2. Şimdi neyin ölçüleceğine bakalım: ışık süresine bağlı olarak fidenin boyu. Etkene bağlı olarak değişen ve ölçülen büyüklük bağımlı değişkendir.
3. Öyleyse bu araştırmanın bağımlı değişkeni fidenin boyudur.
4. Denetleyelim: toprak türü, sulama ve sıcaklık bütün gruplarda aynı tutulur ✓ — bunlar kontrol edilen değişkenler.

4. Yukarıdaki davranışın bilim etiği açısından değerlendirilmesi sorulmaktadır. Buna göre doğru yanıt hangisidir?

• A) Veri gizlemek bilimsel bir yöntemdir.
• B) Etiktir; veri seçilebilir.
• C) Hipotezi güçlendirdiği için doğrudur.
• D) Etik değildir; bütün veriler eksiksiz bildirilmelidir.
• E) Değerlendirme yapılamaz.

Doğru cevap: D — Bilimsel dürüstlük, hipotezle uyuşmayan verilerin de eksiksiz bildirilmesini gerektirir.

1. Araştırmacının yaptığını adlandıralım: ölçümlerin bir bölümünü, yalnızca hipotezi desteklemedikleri için rapordan çıkarmış.
2. Bu seçim sonucun gerçekte olduğundan daha güçlü görünmesine yol açar. Raporu okuyan kişi verilerin tamamını gördüğünü sanır; oysa elinde ayıklanmış bir küme vardır.
3. Yinelenebilirlik ölçütü de çiğnenir: aynı deneyi tekrarlayan başka bir araştırmacı çıkarılan ölçümlerle karşılaşır ve sonucu doğrulayamaz. Davranış etik değildir.
4. Denetleyelim: uyuşmayan veri bir kusur değil ✓ — hipotezin düzeltilmesi gerektiğini gösteren bilgidir.

5. Tabloda hücre türleri karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tablodaki boşluk nasıl doldurulmalıdır?

• A) Belirsizdir
• B) Vardır
• C) İki tane vardır
• D) Ölçülemez
• E) Yoktur

Doğru cevap: E — Prokaryot hücrede kalıtım maddesi zarla çevrili bir çekirdek içinde bulunmaz.

1. Tablonun kurgusu şu: solda hücre türü, sağda çekirdek zarının durumu.
2. Dolu satır: ökaryot → vardır. Ökaryot hücrede kalıtım maddesi bir zarla sitoplazmadan ayrılmıştır.
3. Prokaryot adı zaten bu farkı taşıyor: çekirdek öncesi. Kalıtım maddesi doğrudan sitoplazmada bulunur, çevresinde bir zar yoktur.
4. Denetleyelim: kalıtım maddesinin bulunmadığı söylenmiyor ✓ — bulunuyor, yalnızca zarla çevrili değil.

6. Tabloda beslenme çeşitleri tanımlanmış, biri boş bırakılmıştır. Eksik bırakılan tanım hangi seçenektedir?

• A) Besinini dışarıdan hazır alır
• B) Kendi besinini üretir
• C) Besine gereksinim duymaz
• D) Yalnızca su ile beslenir
• E) Işıkla beslenir

Doğru cevap: A — Heterotrof canlılar besinlerini kendileri üretemez, dış ortamdan hazır alır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda beslenme biçimi, sağda besinini nasıl sağladığı.
2. Dolu satır: ototrof → kendi besinini üretir. Bitkiler ışık enerjisiyle inorganik maddelerden organik besin yapabiliyor.
3. Heterotroflarda bu üretim yeteneği yoktur; ihtiyaç duydukları organik besini dışarıdan hazır almak zorundadırlar.
4. Denetleyelim: "besine gereksinim duymaz" hiçbir canlı için doğru olamaz ✓ — beslenme ortak bir canlılık özelliği.

7. Kartlarda üç özellik verilmiştir. Bu özelliklerin ortak yanı sorulmaktadır. Kartlara göre doğru yanıt hangisidir?

• A) Yalnızca bitkilerde görülür.
• B) Üçü de bütün canlılarda görülen ortak özelliklerdir.
• C) Yalnızca hayvanlarda görülür.
• D) Yalnızca tek hücrelilerde görülür.
• E) Cansız varlıklarda da görülür.

Doğru cevap: B — Beslenme, boşaltım ve uyarılara tepki bütün canlılarda görülen ortak özelliklerdir.

1. Üç kartı okuyalım: beslenme, boşaltım, uyarılara tepki.
2. Her birini farklı canlı gruplarıyla sınayalım. Bitki de beslenir hayvan da; tek hücreli bir canlı da atıklarını dışarı verir; ışığa yönelen bir bitki de dokunulunca kaçan bir hayvan da uyarıya tepki gösterir.
3. Üçü de belirli bir gruba özgü değil; canlıların ortak özelliklerindendir.
4. Denetleyelim: cansız varlıklarda görülmüyorlar ✓ — bu yüzden ortak canlılık ölçütü sayılıyorlar.

8. Tabloda suyun iki özelliği tanımlanmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloyu tamamlayan tanım hangisidir?

• A) Suyun buharlaşması
• B) Su moleküllerinin birbirini çekmesi
• C) Su moleküllerinin farklı yüzeylere tutunması
• D) Suyun donması
• E) Suyun çözünmesi

Doğru cevap: C — Adezyon, su moleküllerinin kendilerinden farklı yüzeylere tutunmasıdır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda kuvvet, sağda tanımı.
2. Dolu satır: kohezyon → su moleküllerinin birbirini çekmesi. Buradaki ilişki AYNI tür moleküller arasında kuruluyor.
3. Adezyonda ise ilişki farklı iki şey arasındadır: su molekülleri kendilerinden başka bir yüzeye, örneğin cama ya da iletim borusu çeperine tutunur.
4. Denetleyelim: iki tanımı ayıran şey tarafların aynı olup olmaması ✓ — ikisi de bir çekim kuvveti.

9. Yukarıdaki taşınmayı olanaklı kılan özellik sorulmaktadır. Buna göre doğru olan yargı hangisidir?

• A) Suyun tatsızlığı
• B) Suyun donma noktası
• C) Suyun renksizliği
• D) Suyun kohezyon ve adezyon özellikleri
• E) Suyun buhar basıncı

Doğru cevap: D — Su sütununun kopmadan yükselmesini kohezyon ile adezyon birlikte sağlar.

1. Gözlemdeki iki ayrıntıyı ayıralım: su kesintisiz bir sütun hâlinde duruyor ve bu sütun yukarı doğru yükseliyor.
2. "Kesintisiz" olması için su moleküllerinin birbirini bırakmaması gerekir; bunu kohezyon sağlar. Sütun kopsaydı yükselme de dururdu.
3. Yükselme sırasında sütunu taşıyacak bir tutunma da gerekir; su molekülleri iletim borusu çeperlerine adezyonla tutunur. İki özellik birlikte taşınmayı olanaklı kılar.
4. Denetleyelim: renksizlik ve tatsızlık bir kuvvet tanımlamıyor ✓ — taşınmaya katkı veremezler.

10. Yukarıdaki durumun nedeni sorulmaktadır. Buna göre yanıt hangi seçenektedir?

• A) Su ısınmaz.
• B) Su hiçbir maddeyi çözmez.
• C) Su apolar bir maddedir.
• D) Su tepkimeleri durdurur.
• E) Su, polar yapısı sayesinde birçok maddeyi çözer.

Doğru cevap: E — Su, polar yapısı sayesinde birçok maddeyi çözer ve tepkimelere ortam sağlar.

1. Sorunun istediği şey bir neden: tepkimelerin çoğu neden su ortamında yürüyor?
2. Bir tepkimenin gerçekleşmesi için maddelerin çözünüp birbirleriyle karşılaşabilmesi gerekir. Katı hâlde yan yana duran maddeler bu karşılaşmayı sağlayamaz.
3. Su molekülü polardır; kısmi yüklü uçları iyonları ve polar molekülleri çevreleyerek çözer. Bu yüzden hücredeki tepkimeler su ortamında yürür.
4. Denetleyelim: yağ gibi apolar maddeler suda çözünmez ✓ — çözme yeteneği polarlıktan geliyor.

11. Tabloda organik bileşikler ile yapı taşları eşleştirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloya göre boşluğa ne yazılmalıdır?

• A) Glikoz
• B) Amino asit
• C) Yağ asidi
• D) Nükleotit
• E) Su

Doğru cevap: A — Nişasta, glikoz birimlerinin birleşmesiyle oluşan bir polisakkarittir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda bileşik, sağda yapı taşı.
2. Dolu satır: protein → amino asit. Büyük molekül, tekrar eden küçük birimlerden kuruluyor.
3. Nişasta bir karbonhidrattır ve karbonhidratların yapı taşı glikozdur. Çok sayıda glikozun birleşmesiyle nişasta oluşur.
4. Denetleyelim: yağ asidi yağların, nükleotit nükleik asitlerin birimi ✓ — her bileşik grubunun kendi yapı taşı var.

12. Tabloda iki tepkime türü karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan bölüm hangisidir?

• A) Açığa çıkar
• B) Harcanır, büyük molekül parçalanır
• C) Değişmez
• D) Buharlaşır
• E) Donar

Doğru cevap: B — Hidroliz tepkimesinde su harcanır ve büyük molekül birimlerine ayrılır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda tepkime türü, sağda suyun durumu.
2. Dolu satır: dehidrasyon → su açığa çıkar, birimler birleşir. Adı da bunu söylüyor: "de-hidrasyon", yani sudan ayrılma.
3. Hidroliz bunun tersidir: adındaki "hidro" su, "liz" parçalanma demek. Su harcanarak büyük molekül yapı taşlarına ayrılır.
4. Denetleyelim: sindirim de bir hidrolizdir ✓ — besinler suyla parçalanıp birimlerine ayrılıyor.

13. Yukarıda anlatılan iki özellik sorulmaktadır. Buna göre aranan sonuç hangisidir?

• A) Enzimler tepkimede tükenir.
• B) Enzimler her tepkimeyi hızlandırır.
• C) Enzimler özgüldür ve tepkimeden değişmeden çıkar.
• D) Enzimler tepkimeyi yavaşlatır.
• E) Enzimler tepkimeye girmez.

Doğru cevap: C — Enzim yalnız belirli bir tepkimeyi hızlandırır ve tepkimeden değişmeden çıkar.

1. Gözlemdeki iki ifadeyi ayrı ayrı adlandıralım. Birincisi: "yalnızca belirli bir tepkimeyi hızlandırıyor".
2. Bu, enzimin her tepkimeye değil, yapısına uyan tek bir tepkimeye etki ettiğini gösterir; özelliğin adı özgüllüktür.
3. İkincisi: "tepkime sonunda değişmeden kalıyor". Yapısı korunduğu için aynı enzim yeniden kullanılabilir. İki özellik birlikte aranan sonucu verir.
4. Denetleyelim: bu yüzden hücrede az sayıda enzim yeterli oluyor ✓ — her tepkime için yenisi gerekmiyor.

14. Yukarıda anlatılan model sorulmaktadır. Buna göre verilecek yanıt hangisidir?

• A) Hidroliz
• B) Denatürasyon
• C) Polimerizasyon
• D) İndüklenmiş uyum modeli
• E) Difüzyon

Doğru cevap: D — Aktif bölgenin substrat bağlanınca ona uyacak biçimde şekillenmesi indüklenmiş uyum modelidir.

1. Anlatılanın ne olduğunu belirleyelim: aktif bölge sabit bir kalıp gibi davranmıyor, substrat geldiğinde hafifçe biçim değiştiriyor.
2. Seçenekleri konularına göre eleyelim. Hidroliz bir tepkime türü, denatürasyon protein yapısının bozulması, polimerizasyon birimlerin birleşmesi, difüzyon ise madde geçişidir; hiçbiri aktif bölgenin biçimini anlatmaz.
3. Aktif bölgenin substrata uyum sağlayarak şekillenmesini açıklayan model indüklenmiş uyum modelidir.
4. Denetleyelim: değişim tam substrat bağlandığı anda oluyor ✓ — "indüklenmiş", yani uyarılmış bir uyum.

15. Grafikte bir enzimin etkinliği sıcaklığa göre verilmiştir. Son ölçümdeki düşüşün nedeni sorulmaktadır. Grafiğe göre doğru açıklama hangisidir?

• A) Yorum yapılamaz.
• B) Enzim çoğalmıştır.
• C) Substrat artmıştır.
• D) Sıcaklık etkisizdir.
• E) Yüksek sıcaklıkta enzimin yapısı bozulmuştur.

Doğru cevap: E — Belirli bir sıcaklığın üstünde enzimin protein yapısı bozulur ve etkinlik düşer.

1. Grafiğin biçimini okuyalım: etkinlik önce yükseliyor, bir tepe noktasına ulaşıyor, sonra düşüyor. İki kolun sebebi ayrı.
2. Yükselen kol beklenen bir şey: sıcaklık arttıkça moleküller daha hızlı hareket eder, çarpışma sayısı artar ve tepkime hızlanır.
3. Düşen kolda başka bir şey olmalı, çünkü sıcaklık hâlâ artıyor. Enzim bir proteindir ve yüksek sıcaklıkta yapısı bozulur; yapısı bozulan enzim substratına uyamaz, etkinlik düşer.
4. Denetleyelim: düşüş en yüksek sıcaklıklarda görülüyor ✓ — açıklama grafikteki yerle uyuşuyor.

16. Yukarıda anlatılan olayın adı sorulmaktadır. Buna göre doğru seçenek hangisidir?

• A) Denatürasyon
• B) Hidroliz
• C) Dehidrasyon
• D) Difüzyon
• E) Polimerizasyon

Doğru cevap: A — Protein yapısının geri dönüşsüz biçimde bozulmasına denatürasyon denir.

1. Gözlemdeki iki ayrıntıyı ayıralım: yumurta akı ısıtılınca katılaşıyor ve soğutulunca eski hâline dönmüyor.
2. İkinci ayrıntı belirleyici. Erime ya da donma gibi hâl değişimleri geri döner; buradaki değişim dönmüyor, demek ki molekülün kendi yapısı bozulmuş.
3. Yumurta akı proteindir. Isıyla protein yapısının geri dönüşsüz bozulmasına denatürasyon denir.
4. Denetleyelim: aynı olay enzimlerde de etkinliği düşürüyordu ✓ — grafikteki düşüşün sebebi de buydu.

17. Yukarıdaki durumu sağlayan özellik sorulmaktadır. Buna göre hangi seçenek uygundur?

• A) Suyun renksizliği
• B) Suyun yüzey gerilimi
• C) Suyun donma noktası
• D) Suyun buharlaşması
• E) Suyun tatsızlığı

Doğru cevap: B — Yüzeydeki su moleküllerinin birbirini çekmesi zar etkisi oluşturur; buna yüzey gerilimi denir.

1. Durumun neden şaşırtıcı olduğunu görelim: böcek suyun içine batmıyor, üstünde duruyor. Demek ki yüzeyde bir direnç var.
2. Suyun içindeki bir molekül her yönden çekilir; yüzeydeki molekülü ise yalnız yandaki ve alttaki moleküller çeker. Bu dengesizlik yüzeyi gergin bir zar gibi davrandırır.
3. Suyun bu özelliğine yüzey gerilimi denir; böceğin batmadan yürümesini sağlayan da budur.
4. Denetleyelim: kaynağı yine kohezyon ✓ — ağaçtaki su sütununu tutan çekimin yüzeydeki görünümü.

18. Yukarıdaki önermenin hipotez olarak kullanılamamasının nedeni sorulmaktadır. Buna göre hangi seçenek doğrudur?

• A) Bitkilerle ilgilidir.
• B) Çok kısadır.
• C) Ölçülebilir ve sınanabilir biçimde ifade edilmemiştir.
• D) Müzikle ilgilidir.
• E) Neden yoktur.

Doğru cevap: C — Hipotez, gözlem ve ölçümle sınanabilecek biçimde kurulmalıdır.

1. Hipotezin ne olduğunu anımsayalım: sınanabilir bir önerme. Ölçüt, önermenin doğru ya da yanlış çıkabilecek biçimde denenebilmesidir.
2. Önermeyi bu ölçütle sınayalım: "Bitkiler müzikten hoşlanır." Hoşlanmak bir duygu durumudur ve bitkide nasıl ölçüleceği belli değildir.
3. Ölçülemeyen bir yargı deneyle ne doğrulanabilir ne yanlışlanabilir. Önermenin hipotez olarak kullanılamama nedeni budur.
4. Denetleyelim: "Müzik çalınan ortamda fide boyu daha çok uzar" biçimine çevrilseydi sınanabilirdi ✓ — ölçülebilir bir büyüklüğe bağlanmış olurdu.

19. Yukarıdaki çıkarımda yapılan hata sorulmaktadır. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) Enzimler tepkimeyi yavaşlatır.
• B) Enzimler harcanır.
• C) Enzimler tepkimeye girmez.
• D) Enzimler tepkimede harcanmaz; değişmeden çıkıp yeniden kullanılır.
• E) Hata yoktur.

Doğru cevap: D — Enzim tepkimede harcanmaz; değişmeden çıkıp yeniden kullanılır.

1. Öğrencinin çıkarımını ayıralım. Varsayım: enzim tepkimede harcanıyor. Sonuç: bu yüzden sürekli yeniden üretilmesi gerekiyor.
2. Sonuç varsayımdan doğru çıkıyor; öyleyse hata varsayımdadır. Enzim bir biyolojik katalizördür: tepkimeyi hızlandırır ama tepkime sonunda yapısı değişmeden kalır.
3. Değişmeden çıktığı için aynı enzim molekülü art arda çok sayıda tepkimeyi çevirebilir. Hücrenin az miktarda enzimle çok iş görmesinin nedeni de budur.
4. Denetleyelim: enzimler gerçekten yenilenir ✓ — ama bu yıpranma ve düzenleme nedeniyledir, tepkimede harcandıkları için değil.

20. Kartlarda bu temanın üç temel düşüncesi verilmiştir. Kartlar birlikte değerlendirildiğinde ulaşılabilecek en kapsayıcı sonuç hangisidir?

• A) Kartlar birbirinden bağımsızdır.
• B) Yaşam incelenemez.
• C) Su yaşamda rol oynamaz.
• D) Enzimler gereksizdir.
• E) Yaşam, sınanabilir yöntemlerle incelenen; su ortamında ve enzimlerle yürüyen bir düzendir.

Doğru cevap: E — Kartlar yöntemi, yaşamın ortamını ve tepkime düzenini tek bir açıklamada birleştirir.

1. Üç kartı okuyalım: bilgi sınanarak üretilir, su yaşamın ortamıdır, enzimler tepkimeleri yönetir.
2. Kartlar farklı sorulara yanıt veriyor. Birinci kart yaşamın NASIL incelendiğini söylüyor: gözlem, hipotez ve kontrollü deneyle.
3. İkinci ve üçüncü kartlar ise incelenen şeyin kendisini betimliyor: tepkimeler su ortamında yürür ve enzimlerle yönetilir. En kapsayıcı sonuç üçünü birlikte anmalıdır.
4. Denetleyelim: kartlardan biri çıkarılsa açıklama eksik kalırdı ✓ — biri yöntemi, ikisi konuyu veriyor.