Beşerî Sistemler ve Süreçler

1. Tabloda iki ülkenin nüfus ve yüz ölçümü değerleri verilmiştir. Nüfus yoğunluğu daha yüksek olan ülke sorulmaktadır. Tabloya göre doğru yanıt hangisidir?

• A) A ülkesi
• B) B ülkesi
• C) İkisi eşittir
• D) Belirlenemez
• E) Yoğunluk hesaplanamaz

Doğru cevap: A — Nüfus yoğunluğu nüfusun yüz ölçümüne bölünmesiyle bulunur; A’da 200, B’de 40 kişi/km²’dir.

1. Yoğunluk bir orandır: nüfus ÷ yüz ölçümü. İki ülkenin nüfusu aynı olduğuna göre karşılaştırmayı paydadaki alan belirleyecek.
2. A için hesaplayalım: 8.000.000 ÷ 40.000 = 200 kişi/km².
3. B için: 8.000.000 ÷ 200.000 = 40 kişi/km². Yoğunluğu yüksek olan A ülkesidir.
4. Denetleyelim: B’nin alanı A’nın beş katı, yoğunluğu da beşte biri ✓ — oran tutuyor.

2. Kartlarda nüfusun yoğunlaştığı alanların ortak özellikleri verilmiştir. Bu özelliklerin ikisi doğal, ikisi beşerî etkendir. Kartlara göre beşerî etkenler hangileridir?

• A) Elverişli iklim ve verimli toprak
• B) Sanayi ve iş imkânı ile ulaşım kolaylığı
• C) Elverişli iklim ve ulaşım kolaylığı
• D) Verimli toprak ve sanayi
• E) Yalnızca ulaşım kolaylığı

Doğru cevap: B — Sanayi ve iş imkânı ile ulaşım kolaylığı insan eliyle oluşan beşerî etkenlerdir.

1. Ölçütü belirleyelim: bir etken insan eliyle mi oluşuyor, yoksa doğada zaten var mı?
2. Elverişli iklim ve verimli toprak insandan bağımsız olarak vardır; bunlar doğal etkenlerdir.
3. Sanayi tesisleri, iş imkânı ve ulaşım ağı ise insan yapımıdır. Kartlardaki beşerî etkenler bu ikisidir.
4. Denetleyelim: iki tür etken çoğu kez birlikte çalışıyor ✓ — verimli topraklı bir yere yol da yapılıyor.

3. Tabloda nüfus piramidi biçimleri ve gösterdikleri eşleştirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan bilgi hangisidir?

• A) Genç nüfus fazla
• B) Doğum oranı yüksek
• C) Doğum oranı düşük, yaşlı nüfus payı yüksek
• D) Nüfusun sabit olması
• E) Ölüm oranının sıfırlanması

Doğru cevap: C — Tabanı daralan piramit, düşen doğum oranını ve artan yaşlı nüfus payını gösterir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda piramit biçimi, sağda gösterdiği.
2. Piramidin tabanında en küçük yaş grubu bulunur. Dolu satır bunu söylüyor: taban genişse doğum yüksek, genç nüfus fazladır.
3. Taban dar olduğunda en küçük yaş grubu az demektir, yani doğum oranı düşmüştür. Aynı piramitte üst basamakların payı büyür; yaşlı nüfus oranı yükselir.
4. Denetleyelim: piramit sayıyı değil ORANI gösteriyor ✓ — yaşlı sayısı sabit kalsa bile payı büyüyebilir.

4. Tabloda iki ülkenin ortanca yaş değerleri verilmiştir. Bu değerlerin gösterdiği nüfus yapısı sorulmaktadır. Tabloya göre doğru yargı hangisidir?

• A) Ortanca yaş nüfus yapısını göstermez.
• B) B ülkesinin nüfusu daha gençtir.
• C) İki ülkenin yapısı aynıdır.
• D) A ülkesinin nüfusu daha gençtir.
• E) A ülkesinde yaşlı nüfus fazladır.

Doğru cevap: D — Ortanca yaş küçüldükçe nüfusun genç kesimi ağırlık kazanır; A ülkesi daha gençtir.

1. Ortanca yaşın ne olduğunu anımsayalım: nüfusu iki eşit parçaya bölen yaş. Nüfusun yarısı bu değerin altında, yarısı üstündedir.
2. A ülkesinde bu değer 19. Demek ki nüfusun yarısı 19 yaşından küçük.
3. B ülkesinde ise 44; orada nüfusun yarısı 44 yaşın üstünde. Küçük değer daha genç bir nüfus yapısını gösterir, öyleyse A ülkesinin nüfusu daha gençtir.
4. Denetleyelim: ortanca yaş nüfusun SAYISINI değil yapısını anlatıyor ✓ — hangi ülkenin kalabalık olduğunu söylemiyor.

5. Şemada demografik dönüşümün bir aşaması verilmiştir. Şemaya göre nüfus artış hızının yükselmesinin nedeni hangisidir?

• A) Ortanca yaşın artması
• B) Doğum oranının düşmesi
• C) İki oranın da yükselmesi
• D) Göçün durması
• E) Ölüm oranının doğum oranından önce düşmesi

Doğru cevap: E — Ölüm oranının doğum oranından önce düşmesi nüfus artış hızını yükseltir.

1. Şemadaki basamakları okuyalım: doğum ve ölüm oranı başlangıçta ikisi de yüksek → ölüm oranı önce düşer → nüfus artış hızı yükselir.
2. Nüfus artışını belirleyen şey iki oran arasındaki FARKTIR. İki oran da yüksekken fark küçüktür ve artış yavaş kalır.
3. Sağlık koşulları düzeldiğinde önce ölüm oranı düşer; doğum oranı ise alışkanlıklar nedeniyle bir süre yüksek kalır. Fark açıldığı için artış hızlanır.
4. Denetleyelim: doğum oranı da düşünce fark yeniden kapanıyor ✓ — dönüşümün sonraki aşaması.

6. Tabloda yaş grupları sınıflandırılmış, biri boş bırakılmıştır. Bu boşluğu hangi seçenek tamamlar?

• A) Çalışma çağındaki nüfus
• B) Bağımlı nüfus
• C) Genç nüfus
• D) Yaşlı nüfus
• E) Kentli nüfus

Doğru cevap: A — 15-64 yaş aralığı çalışma çağındaki nüfusu oluşturur.

1. Tablonun kurgusu şu: solda yaş grubu, sağda sınıflandırması.
2. Dolu satır: 0-14 ve 65+ → bağımlı nüfus. Bunlar üretime katılmayıp bakıma ve desteğe ihtiyaç duyan kesimlerdir.
3. Geriye kalan aralık 15-64’tür; bu kesim çalışma çağındadır ve bağımlı nüfusu da bu kesim taşır.
4. Denetleyelim: üç grup toplam nüfusu tamamlıyor ✓ — arada boşluk kalmıyor.

7. Kartlarda iki göç örneği numaralandırılmıştır. Bu örneklerin göç türü bakımından farkı sorulmaktadır. Numaralara göre doğru yargı hangisidir?

• A) İkisi de gönüllü göçtür.
• B) I gönüllü, II zorunlu göçtür.
• C) İkisi de zorunlu göçtür.
• D) I zorunlu, II gönüllü göçtür.
• E) Aralarında fark yoktur.

Doğru cevap: B — İş için taşınma kişinin kendi kararıdır; baraj nedeniyle taşınma zorunludur.

1. Ölçütü belirleyelim: göç eden kişinin kalma seçeneği var mı?
2. I. iş bulmak için kente taşınan kişi kalabilirdi de; daha iyi bir imkân için gitmeyi kendisi seçiyor. Bu gönüllü göçtür.
3. II. baraj yapımında yerleşim yeri su altında kalacaktır; kalmak diye bir seçenek yoktur. Bu zorunlu göçtür.
4. Denetleyelim: iki durumda da yer değiştirme var ✓ — ayrım, kararın kimde olduğunda.

8. Şemada bir sürecin basamakları verilmiştir. Şemaya göre hızlı göçün kentlerde doğurduğu sorun hangisidir?

• A) Nüfusun azalması
• B) Konut fazlası oluşması
• C) Altyapının nüfus artışına yetişememesi
• D) Talebin düşmesi
• E) Göçün durması

Doğru cevap: C — Göç hızı konut ve altyapı arzını aştığında plansız yerleşim alanları büyür.

1. Şemadaki basamakları okuyalım: kırdan kente göç hızlanır → konut ve altyapı talebi artar → plansız yerleşim alanları büyür.
2. Sorunun kaynağı talebin artması değil, artışın HIZI. Yol, su, kanalizasyon ve konut yapımı zaman ister; göç ise kısa sürede yığılır.
3. Arz bu hıza yetişemeyince insanlar altyapısı hazır olmayan alanlara yerleşir. Doğan sorun, altyapının nüfus artışına yetişememesidir.
4. Denetleyelim: aynı sayıda insan uzun bir zamana yayılsaydı sorun doğmayabilirdi ✓ — belirleyici olan hız.

9. Tabloda nüfus sorunları ve politikalar eşleştirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tablodaki boşluk nasıl doldurulmalıdır?

• A) Sanayiyi durdurucu politika
• B) Artışı yavaşlatıcı politika
• C) Göçü yasaklayıcı politika
• D) Doğumu destekleyici politika
• E) Kentleşmeyi engelleyici politika

Doğru cevap: D — Yaşlanan nüfusta çalışma çağındaki kesimi korumak için doğumu destekleyici politika izlenir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda nüfus sorunu, sağda izlenecek politika. Politika her zaman sorunun ters yönünde çalışır.
2. Dolu satır: artış hızı çok yüksek → artışı yavaşlatıcı politika. Fazla olan azaltılıyor.
3. Yaşlı nüfus payının hızla artması bunun tersi bir sorundur: alttan gelen genç kuşak yetersizdir. Çözüm de ters yönde olmalı; doğumu destekleyici politika izlenir.
4. Denetleyelim: amaç ileride çalışma çağındaki nüfusu ayakta tutmak ✓ — bugün doğan çocuk yarının iş gücü.

10. Tabloda kentli nüfus oranındaki değişim verilmiştir. Bu tabloya göre yapılabilecek en uygun çıkarım hangisidir?

• A) Değişim ölçülemez.
• B) Kentli oran azalmıştır.
• C) Oran sabit kalmıştır.
• D) Kırsal nüfus artmıştır.
• E) Nüfusun ağırlığı kırdan kente kaymıştır.

Doğru cevap: E — %25’ten %93’e çıkan kentli oranı, nüfus ağırlığının kırdan kente kaydığını gösterir.

1. Tablodaki üç değeri sırayla okuyalım: 1950’de %25, 1985’te %53, 2020’de %93.
2. Değişimin yönü tek: kentli oranı sürekli artıyor. 1985’te yarıyı geçmiş, yani ülke o tarihte kentli çoğunluğa ulaşmış.
3. Kentli oranı arttıkça kırsal oranı azalır. Tablonun gösterdiği en uygun çıkarım, nüfus ağırlığının kırdan kente kaymasıdır.
4. Denetleyelim: iki oranın toplamı %100 ✓ — 2020’de kırsal pay yalnızca %7.

11. Yukarıda tanımı verilen kavram hangisidir?

• A) Nüfus artış hızı
• B) Nüfus yoğunluğu
• C) Ortanca yaş
• D) Doğum oranı
• E) Bağımlılık oranı

Doğru cevap: A — Doğal artış ile göç dengesinin birlikte hesaplanması nüfus artış hızını verir.

1. Tanımı iki parçaya ayıralım. Birinci parça: doğanların sayısından ölenlerin sayısının çıkarılması — bu doğal artıştır.
2. İkinci parça: göçle gelenler ile gidenlerin farkı — bu da göç dengesidir.
3. İkisi birlikte hesaplandığında bir ülkenin nüfusunun bir yılda ne kadar değiştiği bulunur; bu değerin adı nüfus artış hızıdır.
4. Denetleyelim: göç dengesi eksi olursa artış hızı doğal artıştan küçük çıkar ✓ — iki bileşen de hesaba giriyor.

12. Tabloda genç nüfusun sonuçları verilmiş, bir bölümü boş bırakılmıştır. Eksik bırakılan bölüm hangi seçenektedir?

• A) Yatırım gerektirmemesi
• B) Eğitim ve istihdam yatırımı gerektirmesi
• C) İş gücünün azalması
• D) Okul ihtiyacının bitmesi
• E) Nüfusun yaşlanması

Doğru cevap: B — Genç nüfus bir potansiyeldir; eğitim ve istihdam yatırımı yapılmazsa iş gücüne dönüşmez.

1. Tablonun kurgusu şu: solda durum, sağda ülke için sonucu.
2. Dolu satır: genç nüfus payının yüksek olması → iş gücü potansiyeli yüksektir. Buradaki anahtar sözcük "potansiyel"; henüz gerçekleşmiş bir şey değil, bir imkân.
3. Bir imkânın karşılığa dönüşmesi için yatırım gerekir: gençlerin eğitilmesi ve iş bulabilmesi. Boş bırakılan bölüm bunu söylemelidir.
4. Denetleyelim: yatırım yapılmazsa aynı nüfus işsizlik sorununa dönüşür ✓ — potansiyel kendiliğinden kazanca çevrilmiyor.

13. Şemada bir sürecin basamakları verilmiştir. Şemaya göre yaşlı nüfus payının artmasında etkili olan hangisidir?

• A) Göçün artması
• B) Doğum oranının yükselmesi
• C) Sağlık hizmetlerinin gelişmesiyle uzayan yaşam süresi
• D) Sağlığın gerilemesi
• E) Yaşam süresinin kısalması

Doğru cevap: C — Sağlık hizmetlerinin gelişmesi yaşam süresini uzatarak yaşlı nüfus payını yükseltir.

1. Şemadaki basamakları okuyalım: sağlık hizmetleri gelişir → ortalama yaşam süresi uzar → yaşlı nüfus payı artar.
2. Ortadaki basamak zinciri kuruyor. Sağlık hizmeti gelişince hastalıklardan ölümler azalır ve insanlar daha uzun yaşar.
3. Daha çok insan ileri yaşlara ulaştığı için 65 yaş üstü kesimin payı büyür. Etkili olan şey, sağlığın gelişmesiyle uzayan yaşam süresidir.
4. Denetleyelim: şemada doğumdan ya da göçten söz edilmiyor ✓ — zincir yalnız yaşam süresi üzerinden ilerliyor.

14. Tabloda kaynaklar sınıflandırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda boş kalan yere ne gelir?

• A) Ölçüm verisi
• B) Birinci el sayısal kaynak
• C) Arşiv belgesi
• D) İkinci el kaynak
• E) Kaynak sayılmaz

Doğru cevap: D — Sayım sonuçları birinci el, onu yorumlayan köşe yazısı ikinci el kaynaktır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda kaynak, sağda türü.
2. Dolu satır: nüfus sayımı sonuçları → birinci el sayısal kaynak. Sayım verinin doğrudan kendisidir; kimsenin yorumundan geçmemiştir.
3. Bir gazete köşe yazısı ise bu verileri okuyup değerlendirir. Arada bir yazarın seçimi ve yorumu vardır; bu yüzden ikinci el kaynaktır.
4. Denetleyelim: köşe yazısı yararsız değil ✓ — yalnızca kaynak sıralamasında ikinci sırada.

15. Yukarıdaki çıkarımda yapılan hata hangisidir?

• A) Haritayı okumamak
• B) Nüfusu saymamak
• C) Ülkeyi tanımamak
• D) Yoğunluğu tanımlamamak
• E) Nüfus miktarını yüz ölçümünü hesaba katmadan yoğunlukla eşitlemek

Doğru cevap: E — Yoğunluk nüfusun yüz ölçümüne oranıdır; çok nüfuslu geniş bir ülkede yoğunluk düşük olabilir.

1. Öğrencinin çıkarımını ayıralım. Gözlem: ülkenin nüfusu çok. Sonuç: öyleyse yoğunluğu da yüksektir.
2. İki kavramı karşılaştıralım. Nüfus miktarı tek bir sayıdır; yoğunluk ise bir orandır ve paydasında yüz ölçümü vardır.
3. Payda büyükse pay büyük olsa bile oran küçük çıkar; çok nüfuslu ama çok geniş bir ülkede yoğunluk düşük olabilir. Hata, yüz ölçümünü hesaba katmadan iki kavramı eşitlemektir.
4. Denetleyelim: aynı nüfusa sahip iki ülkenin yoğunluğu farklı çıkabiliyordu ✓ — ayıran şey alan.

16. Tabloda iki ülke grubu karşılaştırılmış, bir bölüm boş bırakılmıştır. Boş bırakılan bölüm nasıl yazılmalıdır?

• A) Yüksek
• B) Düşük
• C) Sıfır
• D) Ölçülemez
• E) Değişken

Doğru cevap: A — Doğum oranı düşük olan ülkelerde nüfus yaşlanır ve ortanca yaş yükselir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda ölçüt, ortada gelişmekte olan ülke, sağda gelişmiş ülke.
2. Doğum oranı satırını okuyalım: gelişmekte olan ülkede yüksek, gelişmiş ülkede düşük. Ortanca yaş satırında gelişmekte olan ülke için "düşük" yazıyor; çünkü çok doğum nüfusu gençleştirir.
3. Gelişmiş ülkede doğum az olduğu için alttan gelen genç kuşak küçüktür ve nüfus yaşlanır; ortanca yaş yüksektir.
4. Denetleyelim: iki satır birbirini doğruluyor ✓ — doğum oranı ile ortanca yaş ters yönde gidiyor.

17. Yukarıda anlatılan durumun ülke için doğurduğu sonuç hangisidir?

• A) İş gücünün artması
• B) Yetişmiş iş gücünün kaybedilmesi
• C) Eğitim harcamasının azalması
• D) Nüfusun gençleşmesi
• E) Göçün durması

Doğru cevap: B — Eğitimi ülkece karşılanan nitelikli iş gücünün ayrılması ülke için bir kayıptır.

1. Kimlerin gittiğine bakalım: yükseköğrenim görmüş kişiler, yani nitelikli iş gücü.
2. Bu kişilerin yetişmesi uzun yıllar ve kamu kaynağı gerektirmiştir. Ülke maliyeti üstlenmiş ama onların üretiminden yararlanamamaktadır.
3. Ortaya çıkan sonuç, yetişmiş iş gücünün kaybedilmesidir.
4. Denetleyelim: aynı kişilerin gittiği ülke için bu bir kazanç ✓ — kaybın karşılığı başka bir yerde birikiyor.

18. Kartlarda yerleşmelerin kurulduğu yerlerin ortak özellikleri verilmiştir. Bu özelliklerin gösterdiği hangisidir?

• A) Arazinin etkisiz olması
• B) Yalnızca suyun belirleyici olması
• C) Yerleşme yeri seçiminde doğal ve beşerî etkenlerin birlikte rol oynaması
• D) Yolların önemsizliği
• E) Seçimin rastgele yapılması

Doğru cevap: C — Yerleşme yeri seçiminde doğal ve beşerî etkenler birlikte rol oynar.

1. Üç kartı okuyalım: su kaynağına yakınlık, düz arazi, yol kavşağı.
2. İlk ikisi doğada hazır bulunan özelliklerdir; su da düzlük de insan yapımı değildir.
3. Yol kavşağı ise insan eliyle oluşur. Kartlar birlikte, yer seçiminin ne yalnız doğaya ne yalnız insana bağlı olduğunu, ikisinin birlikte belirlediğini gösterir.
4. Denetleyelim: tek bir etken yeterli olsaydı üç kart verilmezdi ✓ — kartların çeşitliliği sonucu zaten işaret ediyor.

19. Tabloda bir ülkenin yaş gruplarına göre nüfusu verilmiştir. Bağımlı nüfusun çalışma çağındaki nüfusa oranı sorulmaktadır. Tabloya göre bu oran hangisidir?

• A) %80
• B) %40
• C) %20
• D) %60
• E) %100

Doğru cevap: D — Bağımlı nüfusun çalışma çağındaki nüfusa oranı 3.600.000 ÷ 6.000.000 = %60’tır.

1. Önce bağımlı nüfusu bulalım. Bağımlı kesim 0-14 ile 65+ yaş gruplarıdır: 2.400.000 + 1.200.000 = 3.600.000.
2. Payda çalışma çağındaki nüfustur: 15-64 yaş aralığı, 6.000.000.
3. Oranı hesaplayalım: 3.600.000 ÷ 6.000.000 = 0,60, yani %60.
4. Denetleyelim: her 100 çalışma çağındaki kişiye 60 bağımlı düşüyor ✓ — oranın anlamı bu.

20. Kartlarda bu konuda işlenen üç temel düşünce verilmiştir. Kartlar birlikte değerlendirildiğinde ulaşılabilecek en kapsayıcı sonuç hangisidir?

• A) Kartlar birbirinden bağımsızdır.
• B) Nüfus her yere eşit dağılır.
• C) Nüfus yapısı değişmez.
• D) Politikanın nüfusla ilgisi yoktur.
• E) Nüfus; dengesiz dağılan, zamanla yapı değiştiren ve politikayla yönlendirilen bir olgudur.

Doğru cevap: E — Kartlar dağılışı, yapı değişimini ve politikayı tek bir sonuçta birleştirir.

1. Üç kartı okuyalım: nüfus dengesiz dağılır, yapı zamanla değişir, politika buna göre kurulur.
2. Birinci kart nüfusun mekândaki durumunu veriyor: her yere eşit dağılmaz, doğal ve beşerî etkenlere göre yığılır.
3. İkinci kart zamandaki değişimi ekliyor; doğum, ölüm ve yaşam süresi değiştikçe yaş yapısı da değişir. Üçüncü kart ise sonucu getiriyor: politika bu iki gerçeği hesaba katarak kurulur.
4. Denetleyelim: politika kartı ötekilere dayanıyor ✓ — dağılışı ve yapıyı bilmeden politika kurulamaz.