Ekonomik Faaliyetler ve Etkileri

1. Şemada bir sürecin basamakları verilmiştir. Şemada anlatılan zincirin adı hangisidir?

• A) Üretim, dağıtım ve tüketim
• B) Yalnızca üretim
• C) Yalnızca tüketim
• D) Nüfus hareketi
• E) Göç süreci

Doğru cevap: A — Şemadaki zincir üretim, dağıtım ve tüketimdir; ham madde işlenir, pazara taşınır ve tüketiciye ulaşır.

1. Birinci basamak: ham madde işlenir → ürün ortaya çıkıyor, bu üretimdir.
2. İkinci basamak: ürün pazara taşınır → ürün üretildiği yerden satılacağı yere gidiyor, bu dağıtımdır.
3. Üçüncü basamak: tüketiciye ulaşır → ürün kullanılıyor, bu tüketimdir. Üç basamak birbirine bağlı tek bir zincir oluşturuyor.
4. Denetleyelim: fındık bahçede toplanıp fabrikada işlenir, kamyonla markete gider ve evde tüketilir; aynı üç basamak ✓.

2. Tabloda sektörler ve örnek faaliyetler eşleştirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan bilgi hangisidir?

• A) Tarım
• B) Sanayi ve imalat
• C) Turizm
• D) Bankacılık
• E) Eğitim

Doğru cevap: B — İkincil sektöre örnek faaliyet sanayi ve imalattır; birincil sektörün ürettiği ham maddeyi işler.

1. Dolu satır: birincil sektör → tarım, madencilik. Bu sektör doğadan doğrudan ham madde elde eder.
2. İkincil sektör bir sonraki basamaktır: birincil sektörün ürettiği ham maddeyi işleyerek yeni bir ürüne dönüştürür.
3. Pamuktan kumaş, demir cevherinden çelik, buğdaydan un üretmek sanayi ve imalattır; ikincil sektörün işi budur.
4. Denetleyelim: turizm, bankacılık ve eğitim ürün değil hizmet sunar, bu yüzden üçüncül sektöre girer ✓.

3. Kartlarda dört faaliyet verilmiştir. Bu faaliyetlerin tümünün girdiği sektör sorulmaktadır. Kartlara göre doğru yanıt hangisidir?

• A) İkincil sektör
• B) Birincil sektör
• C) Üçüncül (hizmet) sektörü
• D) Madencilik
• E) Tarım

Doğru cevap: C — Bankacılık, turizm, sağlık ve ulaştırmanın tümü üçüncül (hizmet) sektörüne girer.

1. Kartlardaki faaliyetleri tek tek düşünelim: bankacılık para ve kredi hizmeti, turizm konaklama ve gezi hizmeti sunar.
2. Sağlık tedavi hizmeti, ulaştırma ise yolcu ve yük taşıma hizmeti sunar.
3. Dördünde de doğadan ham madde elde edilmiyor (birincil değil) ve ham madde işlenmiyor (ikincil değil); hepsi insanlara bir hizmet sunuyor. Bu, üçüncül sektördür.
4. Denetleyelim: kartların hiçbirinin sonunda elle tutulur yeni bir ürün ortaya çıkmıyor ✓.

4. Tabloda ürünler ve istedikleri koşullar eşleştirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Bu boşluğu hangi seçenek tamamlar?

• A) Karlı iklim
• B) Bol yağışlı kış
• C) Serin ve nemli yaz
• D) Sıcak ve sulanabilir yaz
• E) Yağışsız kış

Doğru cevap: D — Pamuk sıcak ve sulanabilir bir yaz ister; yetişme döneminde yüksek sıcaklık ve bol su gerekir.

1. Dolu satır: çay → bol yağış, ılıman kış. Ürünlerin yetişme koşulu sorulmuş.
2. Pamuk yaz döneminde yetişen bir sıcaklık bitkisidir; uzun ve sıcak bir yaz ister.
3. Yaz aylarında yağış az olduğu için pamuğun su ihtiyacı sulamayla karşılanır; bu yüzden sulanabilir ovalarda yetiştirilir.
4. Denetleyelim: Türkiye’de pamuğun Çukurova, Harran ve Söke ovalarında yoğunlaşması sıcak ve sulanabilir yaz koşuluna uyar ✓.

5. Şemada bir sürecin basamakları verilmiştir. Şemaya göre ulaşımın ekonomik faaliyetlere etkisi hangisidir?

• A) Ürünü bozması
• B) Pazarı daraltması
• C) Maliyeti artırması
• D) Üretimi durdurması
• E) Pazar alanını genişletmesi

Doğru cevap: E — Ulaşımın ekonomik faaliyetlere etkisi pazar alanını genişletmesidir; taşıma maliyeti düşünce ürün daha uzak pazarlara ulaşır.

1. Birinci basamak: ulaşım ağı gelişir. Yeni yol, demir yolu ya da liman yapılıyor.
2. İkinci basamak: taşıma maliyeti düşer. Ürünü bir yerden ötekine götürmek ucuzluyor.
3. Üçüncü basamak: ürün daha uzak pazarlara ulaşır. Ürünün satılabildiği alan, yani pazar alanı büyüyor.
4. Denetleyelim: taşıma pahalı olsaydı ürün yalnız yakın çevrede satılabilirdi; ucuz taşıma alanı genişletir ✓.

6. Tabloda üretim faktörleri ve rolleri eşleştirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tablodaki boşluk nasıl doldurulmalıdır?

• A) Makine, bina ve para gibi üretim araçlarını sağlamak
• B) İnsan emeği sunmak
• C) Ham madde olmak
• D) Pazar oluşturmak
• E) Tüketimi artırmak

Doğru cevap: A — Sermayenin üretimdeki rolü makine, bina ve para gibi üretim araçlarını sağlamaktır.

1. Dolu satır: iş gücü → üretimi gerçekleştiren insan emeği. Üretim faktörlerinin rolü soruluyor.
2. İnsan emeği tek başına yetmez; çalışmak için makineye, çalışılacak binaya ve bunları almak için paraya ihtiyaç vardır.
3. Üretimde kullanılan bu maddi ve parasal kaynakların bütününe sermaye denir.
4. Denetleyelim: bir fabrikada işçi iş gücü, tezgâh, bina ve yatırım parası ise sermayedir ✓.

7. Tabloda üretim yöntemleri ve sonuçları karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Eksik bırakılan bölüm hangi seçenektedir?

• A) 250 kg
• B) Daha yüksek bir değer
• C) Daha düşük bir değer
• D) Sıfır
• E) Ölçülemez

Doğru cevap: B — Sulama ve gübrelemeyle aynı alandan daha yüksek bir değer alınır; bu yöntemler birim alandaki verimi artırır.

1. Dolu satır: geleneksel yöntem → 250 kg. Aynı alan karşılaştırıldığı için fark yalnız yöntemden gelir.
2. Sulama bitkinin su ihtiyacını yağışa bağlı kalmadan karşılar; gübreleme topraktaki eksik besin maddelerini tamamlar.
3. İki uygulama da bitkinin daha iyi gelişmesini sağlar; aynı alandan alınan ürün artar. Bu yüzden değer 250 kg’dan yüksek olur.
4. Denetleyelim: modern tarımın amacı ekili alanı büyütmeden verimi artırmaktır ✓.

8. Tabloda iki ülkede tarımın istihdamdaki payı verilmiştir. Bu değerlerin gösterdiği gelişmişlik durumu sorulmaktadır. Tabloya göre doğru yargı hangisidir?

• A) İki ülke aynı yapıdadır.
• B) A ülkesinde sanayi daha gelişmiştir.
• C) B ülkesinde sanayi ve hizmet sektörleri daha gelişmiştir.
• D) Tarım payı gelişmişlikle ilgisizdir.
• E) B ülkesi tarım ülkesidir.

Doğru cevap: C — B ülkesinde sanayi ve hizmet sektörleri daha gelişmiştir; tarımın istihdamdaki payı yalnız %3’tür.

1. A ülkesi: çalışanların %52’si tarımda. Yarıdan fazlası tarımla geçiniyor.
2. B ülkesi: tarımın payı %3. Geriye kalan %97’lik istihdam sanayi ve hizmet sektörlerindedir.
3. Tarımda makineleşme arttıkça daha az kişiyle daha çok ürün alınır; açıkta kalan iş gücü sanayi ve hizmete geçer. Tarım payının düşük olması genellikle gelişmişliğin göstergesidir.
4. Denetleyelim: B’nin %3’lük tarım payı onu tarım ülkesi değil, sanayi ve hizmet ağırlıklı bir ülke yapar ✓.

9. Kartlarda turizmi çeken üç unsur verilmiştir. Bu unsurların ortak yönü hangisidir?

• A) Turizmle ilgisiz olmaları
• B) Hepsinin doğal olması
• C) Hepsinin insan yapımı olması
• D) Her birinin belirli bir turizm türünü besleyen coğrafi kaynak olması
• E) Yalnızca yazın kullanılmaları

Doğru cevap: D — Deniz ve kumsal, tarihî yapılar ve kayak merkezlerinin ortak yönü, her birinin belirli bir turizm türünü besleyen coğrafi kaynak olmasıdır.

1. Deniz ve kumsal → deniz-kum-güneş turizmini besler; doğal bir kaynaktır.
2. Tarihî yapılar → kültür turizmini besler; insan yapımı bir kaynaktır.
3. Kayak merkezleri → kış turizmini besler; kar örtüsü ve eğimli dağ yamacı doğal, tesis ise insan yapımıdır. Üçü farklı türde ama her biri bir turizm türünün kaynağı.
4. Denetleyelim: kaynakların bir kısmı doğal, bir kısmı insan yapımı; ortak yön kökenleri değil, turizmi beslemeleridir ✓.

10. Tabloda bir ülkenin sektörel istihdam payları verilmiştir. Bu tabloya göre yapılabilecek en uygun çıkarım hangisidir?

• A) Paylar eşittir.
• B) Tarım en büyük sektördür.
• C) Sanayi çalışanların yarısını kapsar.
• D) Hizmet sektörü en küçüktür.
• E) Çalışanların yarıdan fazlası hizmet sektöründedir.

Doğru cevap: E — Tabloya göre çalışanların yarıdan fazlası (%56) hizmet sektöründedir.

1. Payları okuyalım: tarım %17, sanayi %27, hizmet %56.
2. Toplamı denetleyelim: $17 + 27 + 56 = 100$. Tablo eksiksiz.
3. Yarı %50 demektir; %56 > %50 olduğu için hizmet sektörü tek başına çalışanların yarısından fazlasını kapsar.
4. Denetleyelim: tarım (%17) en küçük, sanayi (%27) ikinci, hizmet (%56) en büyük sektör; yargı veriye uyuyor ✓.

11. Şemada bir sürecin basamakları verilmiştir. Şemaya göre sanayi kuruluş yeri seçiminde gözetilen ölçüt hangisidir?

• A) Ham maddeye yakınlıkla taşıma maliyetini düşürmek
• B) Ham maddeden uzaklaşmak
• C) Maliyeti artırmak
• D) Taşımayı uzatmak
• E) Fabrikayı kapatmak

Doğru cevap: A — Sanayi kuruluş yeri seçiminde gözetilen ölçüt, ham maddeye yakınlıkla taşıma maliyetini düşürmektir.

1. Birinci basamak: fabrika ham madde kaynağına yakın kurulur.
2. İkinci basamak: taşıma kısalır. Ham maddenin fabrikaya getirildiği yol kısalmıştır.
3. Üçüncü basamak: maliyet düşer. Özellikle ağır, hacimli ya da çabuk bozulan ham maddede taşıma giderinin azalması toplam maliyeti düşürür.
4. Denetleyelim: şeker fabrikalarının şeker pancarı tarlalarına, çimento fabrikalarının kalker ocaklarına yakın kurulması bu ölçüte uyar ✓.

12. Tabloda faaliyetler ve su ihtiyaçları eşleştirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda boş kalan yere ne gelir?

• A) Yok denecek kadar az
• B) Yüksek
• C) Sıfır
• D) Belirsiz
• E) Mevsime bağlı

Doğru cevap: B — Kâğıt ve tekstil sanayisinin su ihtiyacı yüksektir; üretimin birçok aşamasında büyük miktarda su kullanılır.

1. Dolu satır: sulu tarım → su ihtiyacı yüksek. Faaliyetin suya ne kadar bağlı olduğu soruluyor.
2. Kâğıt üretiminde odun hamuru suyla işlenir, yıkanır ve inceltilir; su her aşamada kullanılır.
3. Tekstilde kumaş yıkama, boyama ve terbiye işlemleri büyük miktarda su tüketir. Bu yüzden iki sanayi de su kaynağına yakın kurulur.
4. Denetleyelim: kâğıt ve tekstil fabrikalarının akarsu kenarlarında yer alması yüksek su ihtiyacını gösterir ✓.

13. Tabloda kaynaklar değerlendirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Hangi seçenek bu boşluğa uygundur?

• A) Kaynak sayılmaz
• B) Sayısal karşılaştırma sağlar
• C) Sahadaki durumu gösterir, kişisel bakış içerir
• D) Tamamen nesneldir
• E) Yalnızca istatistiktir

Doğru cevap: C — Bir üreticinin anlatımı sahadaki durumu gösterir ama kişisel bakış içerir.

1. Dolu satır: resmî üretim istatistikleri → sayısal karşılaştırmaya elverişli. Sayılar kişiden kişiye değişmez.
2. Üretici işi bizzat yapan kişidir; anlatımı tarladaki ya da atölyedeki gerçek durumu, sorunları ve deneyimi yansıtır.
3. Ancak anlatım o kişinin kendi deneyimine ve yorumuna dayanır; başka bir üretici aynı durumu farklı anlatabilir. Bu, kişisel bakış içermesidir.
4. Denetleyelim: istatistik genel tabloyu, üretici anlatımı sahadaki ayrıntıyı verir; ikisi birbirini tamamlar ✓.

14. Yukarıdaki çıkarımda yapılan hata hangisidir?

• A) Üretimi ölçmemek
• B) Madeni saymamak
• C) Ülkeyi tanımamak
• D) Ham madde varlığını tek başına gelirle eşitlemek
• E) Haritayı okumamak

Doğru cevap: D — Çıkarımdaki hata, ham madde varlığını tek başına gelirle eşitlemektir.

1. Veri: ülke çok maden çıkarıyor. Bu bir ham madde üretimidir.
2. Varılan yargı: ülke zengindir. Kişi ham maddeyi doğrudan zenginliğe eşitliyor.
3. Oysa madenin getireceği gelir; onu işleyecek sanayiye, teknolojiye, sermayeye ve pazara bağlıdır. İşlenmeden düşük fiyatla satılan maden ülkeye sınırlı gelir bırakır.
4. Denetleyelim: zengin maden yataklarına sahip olup düşük gelirli kalan ülkeler de vardır; tek başına ham madde zenginliği garanti etmez ✓.

15. Tabloda iki ülke modeli karşılaştırılmış, bir bölüm boş bırakılmıştır. Boş bırakılan bölüm nasıl yazılmalıdır?

• A) Değişmez
• B) Sınırlı
• C) Sıfır
• D) Ölçülemez
• E) Daha geniş

Doğru cevap: E — İşleyip satan ülkede istihdam daha geniştir; ham maddenin işlenmesi yeni üretim ve hizmet basamakları ekler.

1. Tablodaki ilk ölçüt: katma değer. Ham madde satan ülkede düşük, işleyip satan ülkede yüksek.
2. İkinci ölçüt: istihdam. Ham madde satan ülkede sınırlı; iş yalnız çıkarma ve taşımayla sınırlıdır.
3. İşleyen ülkede ise fabrika, paketleme, pazarlama ve satış gibi yeni basamaklar eklenir. Her basamak yeni çalışan ister; istihdam genişler.
4. Denetleyelim: tablo iki modeli karşıt yönlerde karşılaştırıyor; "sınırlı"nın karşısına "daha geniş" gelir ✓.

16. Tabloda arazi türleri ve tarım durumları eşleştirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Bu boşluğa gelmesi gereken ifade hangisidir?

• A) Makine kullanımı güçtür, teraslama gerekir
• B) Makineli tarıma elverişlidir
• C) Tarım yapılamaz
• D) Sulama gerekmez
• E) Verim en yüksektir

Doğru cevap: A — Dik yamaçta makine kullanımı güçtür ve tarım için teraslama gerekir.

1. Dolu satır: düz ova → makineli tarıma elverişli. Arazinin eğimi tarım biçimini belirliyor.
2. Dik yamaçta traktör ve biçerdöver gibi makineler devrilme tehlikesi yüzünden rahat çalışamaz.
3. Eğimli yüzeyde yağmur suyu hızla akıp toprağı taşır; bu yüzden yamaç basamaklara bölünerek (teraslanarak) tarıma açılır.
4. Denetleyelim: Doğu Karadeniz’deki eğimli çay bahçelerinde hasadın büyük ölçüde elle yapılması bu durumu gösterir ✓.

17. Şemada bir sürecin basamakları verilmiştir. Şemaya göre tüketimin üretim üzerindeki etkisi hangisidir?

• A) Üretimin talepten bağımsız olması
• B) Talebin üretimin yönünü belirlemesi
• C) Gelirin etkisizliği
• D) Talebin daralması
• E) Üretimin sabit kalması

Doğru cevap: B — Tüketimin üretime etkisi talebin üretimin yönünü belirlemesidir; gelir arttıkça çeşitlenen talep üretim yapısını değiştirir.

1. Birinci basamak: gelir artar. İnsanların harcayabileceği para çoğalır.
2. İkinci basamak: talep çeşitlenir. İnsanlar temel ihtiyaçların yanında farklı ürün ve hizmetler de istemeye başlar.
3. Üçüncü basamak: üretim yapısı değişir. Üreticiler satılabilecek olanı üretir; yeni talep, üretimi yeni alanlara yöneltir.
4. Denetleyelim: gelir arttıkça hazır gıda, turizm ve teknoloji ürünlerine talebin, dolayısıyla bu alanlardaki üretimin artması bu zincire uyar ✓.

18. Yukarıdaki kararda belirleyici olan üretim faktörü hangisidir?

• A) İklim
• B) Ham madde
• C) İş gücü
• D) Toprak
• E) Su kaynağı

Doğru cevap: C — Kararda belirleyici olan üretim faktörü iş gücüdür; kuruluş nitelikli teknisyen bulabildiği şehri seçmiştir.

1. Kararın gerekçesi: şehirde çok sayıda nitelikli teknisyen var.
2. Teknisyen, üretimde emeğini ve bilgisini kullanan çalışandır; yani iş gücünün bir parçasıdır.
3. Kuruluş ham maddeye, suya ya da iklime göre değil, çalışan bulabileceği yere göre yer seçmiştir. Belirleyici faktör iş gücüdür.
4. Denetleyelim: ileri teknoloji sanayisinin üniversite ve teknik okul çevresinde yoğunlaşması bu mantığa dayanır ✓.

19. Tabloda ürünler ve taşıma biçimleri eşleştirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Bu boşluğu tamamlayan seçenek hangisidir?

• A) Bisiklet
• B) Havayolu
• C) Motosiklet
• D) Demir yolu ya da deniz yolu
• E) Yaya taşıma

Doğru cevap: D — Kömür için uygun taşıma biçimi demir yolu ya da deniz yoludur; ağır, hacimli ve bozulmayan yük ucuz yoldan taşınır.

1. Dolu satır: kesme çiçek → havayolu. Çiçek çabuk bozulur ve hafiftir; hız pahalılığa değer.
2. Kömür ise tam tersi özelliktedir: çok ağır ve hacimlidir, bozulmaz. Hız değil, düşük birim maliyet önemlidir.
3. Ağır ve büyük hacimli yükü en ucuza taşıyan türler deniz yolu ve demir yoludur; kömür bu yollarla taşınır.
4. Denetleyelim: kömürün ocaktan santrale uzun katarlarla, denizaşırı ise dökme yük gemileriyle taşınması bu seçimi doğrular ✓.

20. Kartlarda bu konuda işlenen üç temel düşünce verilmiştir. Kartlar birlikte değerlendirildiğinde ulaşılabilecek en kapsayıcı sonuç hangisidir?

• A) Zincir tek basamaktan oluşur.
• B) Doğal koşulların etkisi yoktur.
• C) Beşerî etkenler belirleyici değildir.
• D) Basamaklar birbirinden bağımsızdır.
• E) Ekonomik faaliyetler; doğal koşulların sınırladığı, beşerî etkenlerin yönlendirdiği ve basamakları birbirine bağlı bir bütündür.

Doğru cevap: E — En kapsayıcı sonuç: ekonomik faaliyetler; doğal koşulların sınırladığı, beşerî etkenlerin yönlendirdiği ve basamakları birbirine bağlı bir bütündür.

1. Birinci kart: doğal koşullar sınır çizer → iklim, arazi ve su hangi ürünün nerede yetişeceğini belirler.
2. İkinci kart: beşerî etkenler yön verir → iş gücü, sermaye, ulaşım ve talep üretimin nereye ve nasıl yöneleceğini belirler.
3. Üçüncü kart: zincir birbirine bağlıdır → üretim, dağıtım ve tüketim birbirini etkiler. Kapsayıcı sonuç üç düşünceyi birlikte içermelidir.
4. Denetleyelim: seçilen yargı doğal sınırları, beşerî yönlendirmeyi ve zincirin bütünlüğünü birlikte anıyor ✓.