Açık Hava Basıncı

1. Açık hava basıncının kaynağı sorulmaktadır. Bu basınca ne yol açar?

basinc = hava sutununun agirligi

• A) Yer çekiminin etkisiyle atmosferi oluşturan hava katmanının ağırlığı
• B) Rüzgârın hızı
• C) Güneşin ısısı
• D) Yerin dönmesi
• E) Bulutların ağırlığı

Doğru cevap: A — Açık hava basıncını, yer çekimiyle çekilen hava katmanının, yani üstümüzdeki hava sütununun ağırlığı oluşturur.

1. Havanın da bir madde olduğunu ve kütlesi bulunduğunu belirleyelim. Görünmez olması kütlesiz olduğu anlamına gelmez.
2. Kütlesi olan her şey gibi hava da yer çekimiyle aşağı çekilir. Atmosferi oluşturan bu hava, yeryüzünün üzerinde kilometrelerce yükselen bir sütun gibi durur.
3. Bu sütunun ağırlığı altındaki her yüzeye bir kuvvet uygular; birim yüzeye düşen bu kuvvet açık hava basıncıdır. Hava bir akışkan olduğu için basınç yalnız aşağı değil, her yönden etki eder.
4. Denetleyelim: yükseklere çıkınca basınç azalıyor ✓ — üstte kalan sütun kısaldığı için, açıklamayla uyumlu.

2. Yukarıda anlatılan deneyde cıvanın belirli bir yükseklikte durmasının nedeni nedir?

• A) Cıvanın donması
• B) Borunun dar olması
• C) Cıvanın ısınması
• D) Kaptaki cıva yüzeyine etki eden açık hava basıncının, borudaki cıva sütununun basıncını dengelemesi
• E) Cıvanın buharlaşması

Doğru cevap: D — Kaptaki cıva yüzeyine etki eden açık hava basıncı, borudaki cıva sütununun basıncını dengelediği için sütun belirli bir yükseklikte durur.

1. Borunun kapalı ucuna bakalım: cıva inerken orada bir boşluk kalır. Boşlukta hava bulunmadığı için oradan aşağı doğru bir basınç uygulanmaz.
2. Öyleyse borudaki cıva sütununu yukarıda tutan tek şey aşağıdan gelen bir basınç olmalı. Kaptaki açık cıva yüzeyine dışarıdaki hava basıncı etki eder ve bu basınç boru içindeki cıvayı yukarı iter.
3. Cıva sütunu yükseldikçe kendi ağırlığından doğan basınç da artar. İki basınç eşitlendiği anda hareket durur; sütun o yükseklikte kalır. Bu yükseklik doğrudan açık hava basıncının ölçüsüdür.
4. Denetleyelim: dağa çıkarıldığında sütun alçalıyor ✓ — hava basıncı azaldığı için dengelenme daha kısa sütunda gerçekleşiyor.

3. Deniz seviyesinde ve 0 °C’de açık hava basıncının karşılığı olan cıva sütunu yüksekliği sorulmaktadır. Bu yükseklik kaç cm’dir?

1\,atm = 76\,cmHg

• A) 10
• B) 13,6
• C) 76
• D) 100
• E) 760

Doğru cevap: C — Deniz seviyesinde açık hava basıncı 76 cm yüksekliğindeki cıva sütununun basıncına eşittir; bu değere 1 atmosfer denir.

1. Torricelli deneyinde ölçülen büyüklüğü hatırlayalım: dışarıdaki hava basıncını dengeleyen cıva sütununun yüksekliği.
2. Deniz seviyesinde ve 0 °C’de yapılan ölçümlerde bu yükseklik hep aynı çıkar: 76 cm. Değer standart kabul edilmiş ve 1 atmosfer olarak tanımlanmıştır.
3. Birime dikkat edelim: sayı cm cinsindendir, mm değil. Aynı basınç milimetre cinsinden yazılsaydı 760 mmHg olurdu; soruda cm istendiği için yanıt 76’dır.
4. Denetleyelim: aynı deney suyla yapılsaydı sütun yaklaşık 10 metre olurdu ✓ — cıva çok yoğun olduğu için deney masaya sığıyor.

4. Yükseklere çıkıldıkça açık hava basıncının azaldığı ölçülmüştür. Bu azalmanın nedeni nedir?

yukseklik \uparrow \Rightarrow basinc \downarrow

• A) Havanın soğuması
• B) Rüzgârın artması
• C) Üstte kalan hava sütununun kısalması ve ağırlığının azalması
• D) Yer çekiminin yok olması
• E) Havanın ısınması

Doğru cevap: C — Yükseldikçe üstte kalan hava sütunu kısalır ve ağırlığı azalır; bu yüzden açık hava basıncı düşer.

1. Basıncın kaynağını hatırlayalım: bulunduğumuz noktanın ÜSTÜNDE kalan hava sütununun ağırlığı.
2. Bir dağa çıktığımızda atmosferin bir bölümünü altımızda bırakırız. Üstümüzde kalan sütun kısalır, yani taşıdığımız hava ağırlığı azalır.
3. Buna bir etken daha eklenir: yukarıdaki hava daha seyrektir, aynı yükseklikteki bir katman daha az kütle taşır. İki etken birlikte basıncı düşürür.
4. Denetleyelim: yüksek irtifada solunum güçleşiyor ✓ — her nefeste alınan hava miktarı azaldığı için.

5. Açık hava basıncını ölçmekte kullanılan aletin adı sorulmaktadır. Bu aletin adı nedir?

• A) Barometre
• B) Manometre
• C) Termometre
• D) Dinamometre
• E) Higrometre

Doğru cevap: A — Açık hava basıncını ölçen alet barometredir; manometre ise kapalı bir kaptaki gazın basıncını ölçer.

1. Ölçülecek büyüklüğü belirleyelim: açık havanın, yani atmosferin basıncı.
2. Seçenekleri ölçtükleri büyüklüğe göre ayıralım. Termometre sıcaklığı, dinamometre kuvveti, higrometre nemi ölçer; hiçbiri basınçla ilgili değil.
3. Geriye iki basınç aleti kalıyor. Manometre kapalı bir kaptaki gazın basıncını ölçer; açık havanınkini ölçen alet ise barometredir. Torricelli’nin cıvalı düzeneği ilk barometredir.
4. Denetleyelim: hava tahminlerinde barometre değerleri veriliyor ✓ — ölçülen büyüklük tam da açık hava basıncı.

6. Pipetle içecek içerken sıvının yukarı çıkmasının nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Sıvının çekilmesi
• B) Pipetin sıvıyı emmesi
• C) Ağızda oluşturulan düşük basınç nedeniyle, bardaktaki sıvı yüzeyine etki eden açık hava basıncının sıvıyı yukarı itmesi
• D) Sıvının hafiflemesi
• E) Pipetin ısınması

Doğru cevap: C — Ağızda basınç düşürülür; bardaktaki sıvı yüzeyine etki eden açık hava basıncı sıvıyı pipetten yukarı iter.

1. Yaygın bir yanlışı baştan düzeltelim: fizikte "emme" diye bir kuvvet yoktur. Sıvıyı yukarı çeken bir şey değil, aşağıdan iten bir şey aranmalı.
2. Pipetle içerken yapılan iş, ağız boşluğunu genişletip içerideki basıncı düşürmektir. Böylece pipetin içindeki basınç, dışarıdaki hava basıncından küçük olur.
3. Bardaktaki açık sıvı yüzeyine ise dışarıdaki hava tüm ağırlığıyla basmayı sürdürür. İki basınç arasındaki fark sıvıyı pipetin içinde yukarı iter. İten şey hava basıncıdır.
4. Denetleyelim: havasız bir ortamda pipet çalışmazdı ✓ — dışarıdan itecek bir basınç kalmadığı için.

7. Vantuzun düzgün bir yüzeye bastırıldıktan sonra sıkıca tutunmasının nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Vantuzun yapışkan olması
• B) Yüzeyin pürüzsüz olması dışında bir etken bulunmaması
• C) Vantuzun ısınması
• D) İçerideki havanın büyük bölümü çıkarıldığı için dışarıdaki hava basıncının vantuzu yüzeye bastırması
• E) Vantuzun ağır olması

Doğru cevap: D — Bastırınca içerideki havanın büyük bölümü çıkar; içeride basınç düştüğü için dışarıdaki hava basıncı vantuzu yüzeye bastırır.

1. Vantuz yüzeye bastırılmadan öncesine bakalım: içeride ve dışarıda basınç eşittir, iki yandan gelen kuvvetler birbirini götürür ve vantuz tutunmaz.
2. Bastırıldığında içerideki havanın büyük bölümü dışarı atılır. Vantuz eski biçimine dönmeye çalışırken içerideki hacim büyür ve kalan havanın basıncı iyice düşer.
3. Artık iki yan eşit değildir. Dışarıdaki hava, vantuzun dış yüzeyine tam basınçla basarken içeriden karşı koyan neredeyse yoktur. Bu fark vantuzu yüzeye bastırır ve tutunmasını sağlar.
4. Denetleyelim: yüzey pürüzlüyse tutunmuyor ✓ — pürüzlerden hava sızıp iki yandaki basıncı eşitlediği için.

8. Uçak inerken ya da yüksek bir yerden aşağı inerken kulakta basınç hissedilmesinin nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Gürültünün artması
• B) Dışarıdaki hava basıncının hızla değişmesi ve kulak zarının iki yanı arasında geçici bir basınç farkı oluşması
• C) Sıcaklığın değişmesi
• D) Nemin artması
• E) Hızın artması

Doğru cevap: B — Dışarıdaki hava basıncı hızla değişir; orta kulak aynı hızda dengelenemediği için kulak zarının iki yanı arasında geçici bir basınç farkı oluşur.

1. Kulak zarının iki yanını ayıralım: dışarıda açık hava, içeride orta kulak boşluğu var. Zar, iki yandaki basınç eşitken düz durur.
2. Uçak inerken ya da hızla aşağı inildiğinde dışarıdaki basınç hızla artar. Orta kulak, östaki borusu adı verilen dar bir kanalla boğaza bağlıdır ve basıncını bu kanaldan dengeler.
3. Ama kanal dardır; ani değişimlere yetişemez. Kısa bir süre için dış basınç iç basıncı aşar, zar içe doğru itilir ve basınç hissedilir. Yutkunmak ya da esnemek kanalı açarak dengelenmeyi hızlandırır ve rahatlama sağlar.
4. Denetleyelim: yavaş inişte his çok az ✓ — dengelenme değişime yetişebildiği için.

9. Hava tahminlerinde basınç değerlerine yer verilmesinin gerekçesi sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Basıncın sıcaklığı belirlemesi
• B) Alçak basınç alanlarında havanın yükselip bulut ve yağış oluşturması, yüksek basınçta ise açık havanın görülmesi
• C) Basıncın rüzgârı durdurması
• D) Basıncın ölçülememesi
• E) Basıncın nemle ilgisiz olması

Doğru cevap: B — Alçak basınç alanlarında hava yükselip bulut ve yağış oluşturur; yüksek basınçta ise hava alçalır ve açık hava görülür.

1. Basıncın hava hareketiyle nasıl bağlandığını kuralım: alçak basınç bölgesinde çevredeki hava içeri akar ve yükselmek zorunda kalır.
2. Yükselen hava genleşir ve soğur. Soğuyan havanın taşıyabileceği su buharı azalır; fazlası yoğunlaşarak su damlacıklarına, yani buluta dönüşür. Yağış böyle oluşur.
3. Yüksek basınç alanında ise hava alçalır. Alçalan hava sıkışıp ısınır, bulut damlacıkları buharlaşır ve gökyüzü açılır. Basınç değeri bu yüzden hava tahmininin temel verilerinden biridir.
4. Denetleyelim: barometrenin hızla düşmesi kötü hava habercisi sayılır ✓ — alçak basınç yaklaşıyor demek.

10. Bir dağın zirvesinde barometre 57 cmHg göstermektedir. Deniz seviyesinde 76 cmHg olduğuna göre zirvedeki basınç deniz seviyesindekinin kaçta kaçıdır?

57/76 = 3/4

• A) 1/2
• B) 2/3
• C) 4/5
• D) 3/4
• E) 1/4

Doğru cevap: D — İki basınç değeri oranlanır: 57 / 76 sadeleştirilince 3/4 çıkar.

1. Verilenleri yazalım: zirvede 57 cmHg, deniz seviyesinde 76 cmHg. İstenen, zirvedeki basıncın deniz seviyesindekine oranı.
2. Oranı kuralım: 57 / 76. İki sayının da 19’a bölünebildiğini görelim: 57 = 19 × 3 ve 76 = 19 × 4.
3. Sadeleştirelim: 3/4. Zirvedeki basınç, deniz seviyesindekinin dörtte üçüdür.
4. Denetleyelim: sonuç 1’den küçük çıkmalı ✓ — yükseldikçe basınç azaldığı için oranın birden küçük olması gerekiyordu.

11. Torricelli deneyinde su yerine cıva kullanılmasının gerekçesi sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

P = h \cdot d \cdot g

• A) Cıvanın ucuz olması
• B) Cıvanın renkli olması
• C) Cıvanın yoğunluğunun çok yüksek olması nedeniyle aynı basıncı çok daha kısa bir sütunla dengelemesi
• D) Cıvanın donmaması
• E) Cıvanın saydam olması

Doğru cevap: C — Sıvı basıncı yoğunlukla doğru orantılıdır; cıva çok yoğun olduğu için aynı basıncı çok daha kısa bir sütunla dengeler.

1. Bağıntıyı yazalım: P = h · d · g. Dengelenecek basınç açık hava basıncıdır ve sabittir; g de değişmez.
2. Öyleyse h ile d ters orantılıdır: yoğunluğu büyük bir sıvı seçilirse gereken yükseklik küçülür.
3. Cıvanın yoğunluğu suyun yaklaşık 13,6 katıdır. Su kullanılsaydı sütun 76 cm’in 13,6 katı, yani yaklaşık 10 metre olurdu ve deney bir binaya sığmazdı. Cıvayla aynı basınç 76 cm’de dengelenir; düzenek masaya sığar.
4. Denetleyelim: 76 cm × 13,6 ≈ 1.034 cm ✓ — yaklaşık 10 metre, hesap tutuyor.

12. Grafikte açık hava basıncının yüksekliğe göre değişimi verilmiştir. Grafikten çıkarılan sonuç nedir?

• A) Basıncın yükseklikten bağımsız olduğu
• B) Yükseldikçe basıncın azaldığı; üstte kalan hava sütunu kısalır
• C) Yükseldikçe basıncın arttığı
• D) Basıncın sabit kaldığı
• E) Ölçümün hatalı olduğu

Doğru cevap: B — Grafik yükseklikle birlikte düzenli olarak düşüyor; üstte kalan hava sütunu kısaldığı için basınç azalıyor.

1. Eksenleri okuyalım: yatay eksende yükseklik (m), dikey eksende basınç (cmHg) var.
2. Eğrinin gidişine bakalım: yükseklik arttıkça basınç değeri düzenli biçimde düşüyor. İki büyüklük ters yönde değişiyor.
3. Bunun nedeni bilinen cümledir: basıncı üstteki hava sütununun ağırlığı yaratır. Yukarı çıkıldıkça üstte daha az hava kalır ve o hava daha seyrektir; basınç bu yüzden azalır.
4. Denetleyelim: sıfır yükseklikte grafik 76 cmHg dolayında ✓ — deniz seviyesi değeriyle uyumlu.

13. Açık hava basıncının bizi ezmemesinin nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Basıncın çok küçük olması
• B) Basıncın yalnız yukarıdan etki etmesi
• C) Basıncın yalnız katılara etki etmesi
• D) Derinin basıncı engellemesi
• E) Vücut içindeki basıncın dış basınçla dengede olması ve basıncın her yönden eşit etki etmesi

Doğru cevap: E — Vücut içindeki basınç dış basınçla dengededir ve basınç her yönden eşit etki eder; bu yüzden hissedilmez.

1. Basıncın büyüklüğünü göz ardı etmeyelim: her santimetrekareye yaklaşık 1 kilogramlık bir yük düşer. Basınç küçük olduğu için değil, başka bir nedenle ezilmiyoruz.
2. Hava bir akışkandır ve akışkanlarda basınç her yönden etki eder; yalnız yukarıdan bastırmaz, yanlardan ve aşağıdan da eşit biçimde etkir.
3. Ayrıca vücudumuzun içindeki sıvı ve gazların basıncı da dış basınca eşittir. İçeriden dışarı ve dışarıdan içeri etkiler birbirini dengelediği için net bir ezici kuvvet oluşmaz.
4. Denetleyelim: denge bozulunca etki hemen hissediliyor ✓ — uçakta kulakta duyulan rahatsızlık tam da bu.

14. İçinde bir miktar su kaynatılıp ağzı kapatılan teneke kutunun soğuyunca ezildiği gözlenmektedir. Bu olayın açıklaması nedir?

• A) Tenekenin zayıflaması
• B) Suyun donması
• C) Kutunun ısıyla küçülmesi
• D) Suyun genleşmesi
• E) İçerideki su buharının yoğunlaşmasıyla iç basıncın düşmesi ve dış hava basıncının kutuyu ezmesi

Doğru cevap: E — Su buharı soğuyunca yoğunlaşır ve iç basınç düşer; dış hava basıncı kutuyu ezer.

1. Kaynatma sırasında ne olduğunu izleyelim: oluşan su buharı genleşerek kutunun içindeki havanın büyük bölümünü dışarı atar. Kutu artık neredeyse tümüyle buharla doludur.
2. Ağzı kapatılıp soğumaya bırakıldığında buhar yoğunlaşır, yani sıvı suya döner. Sıvı su, buhar hâlindeyken kapladığı hacmin binde biri kadar yer tutar.
3. Geriye içeride neredeyse boşluk kalır ve iç basınç çok düşer. Dışarıdaki hava ise tüm basıncıyla basmayı sürdürür. Dengesiz kalan bu kuvvet kutuyu ezer.
4. Denetleyelim: kutu ağzı açık bırakılsaydı ezilmezdi ✓ — dışarıdan hava girip iç basıncı dengelerdi.

15. Yüksek rakımlı yerlerde yemeklerin geç piştiği bilinmektedir. Bu durumun açık hava basıncıyla ilişkisi nedir?

• A) Basınç düşük olduğu için suyun daha düşük sıcaklıkta kaynaması ve pişmenin daha düşük sıcaklıkta gerçekleşmesi
• B) Suyun daha az olması
• C) Ateşin zayıf olması
• D) Havanın soğuk olması
• E) Kabın küçük olması

Doğru cevap: A — Yükseklerde basınç düşük olduğu için su daha düşük sıcaklıkta kaynar; pişme bu düşük sıcaklıkta yürüdüğü için uzar.

1. Kaynamanın tanımını koyalım: sıvının buhar basıncının, üstündeki dış basınca eşitlendiği andır. Dış basınç ne kadar büyükse, bu eşitlik o kadar yüksek sıcaklıkta sağlanır.
2. Yüksek rakımda açık hava basıncı düşüktür. Öyleyse su, deniz seviyesindeki 100 °C’ye çıkmadan, örneğin 90 °C dolayında kaynamaya başlar.
3. Kaynayan su artık ısınmaz; sıcaklığı kaynama noktasında sabit kalır. Yemek de bu daha düşük sıcaklıkta pişer ve kimyasal değişimler yavaş yürüdüğü için pişme uzar. Düdüklü tencere tam tersini yapar: iç basıncı yükselterek suyun 100 °C’nin üzerinde kaynamasını sağlar.
4. Denetleyelim: ateşi büyütmek çözmüyor ✓ — su daha hızlı kaynar ama sıcaklığı yine yükselmez.

16. Şırınganın pistonu geri çekildiğinde sıvının içeri dolmasının nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Pistonun sıvıyı çekmesi
• B) Şırınga içindeki basıncın düşmesi ve dışarıdaki basıncın sıvıyı içeri itmesi
• C) Sıvının hafiflemesi
• D) Şırınganın ısınması
• E) Sıvının genleşmesi

Doğru cevap: B — Piston çekilince iç hacim büyür ve basınç düşer; dışarıdaki hava basıncı sıvıyı şırıngaya iter.

1. Yine "çekme" diye bir kuvvet aramayalım. Piston sıvıya doğrudan bağlı değildir; arada hava vardır.
2. Piston geri çekildiğinde şırınga içindeki hacim büyür. Aynı miktar hava daha geniş bir yere yayıldığı için basıncı düşer.
3. Şırınganın ucundaki sıvı yüzeyine ise dışarıdaki hava tam basıncıyla basmayı sürdürür. İçerisi ile dışarısı arasındaki bu fark sıvıyı şırınganın içine doğru iter. İten şey dış hava basıncıdır.
4. Denetleyelim: pipet ve vantuzda da aynı ilke ✓ — üçünde de iş, dışarıya iş yaptıracak bir basınç farkı yaratmak.

17. Tabloda farklı konumlardaki açık hava basıncı karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan değerlendirme hangisidir?

• A) Daha yüksek; üstte daha kalın bir hava sütunu bulunur
• B) Aynı
• C) Daha düşük
• D) Sıfır
• E) Belirlenemez

Doğru cevap: A — Aşağı inildikçe üstte kalan hava sütunu uzar; derin madende basınç deniz seviyesindekinden yüksektir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda konum, sağda oradaki yaklaşık basınç. Dolu satırlar: deniz seviyesi 76 cmHg, yüksek dağ zirvesi daha düşük.
2. Dağ satırındaki azalmanın nedenini hatırlayalım: yukarı çıkıldıkça üstte kalan hava sütunu kısalıyordu.
3. Derin bir maden ise deniz seviyesinin ALTINDADIR. Orada üstümüzde deniz seviyesindekinden daha kalın bir hava sütunu bulunur; ağırlığı daha fazla olduğu için basınç da daha yüksektir.
4. Denetleyelim: iki satır aynı kuralın iki yönü ✓ — biri sütunun kısalması, öteki uzaması.

18. Torricelli deneyinin bilim tarihindeki öneminin, yalnız basıncı ölçmesinden ibaret olmadığı belirtilmektedir. Ek önemi nedir?

• A) Cıvanın keşfedilmesi
• B) Cam üretiminin gelişmesi
• C) Termometrenin bulunması
• D) Borunun üst kısmında bir boşluk oluşturarak "boşluk olamaz" görüşünün sınanabilmesini sağlaması
• E) Yer çekiminin ölçülmesi

Doğru cevap: D — Borunun üstünde bir boşluk oluşturarak "doğada boşluk olamaz" görüşünün deneyle sınanmasını sağlaması ayrı bir öneme sahiptir.

1. Deneyin görünen sonucunu ayıralım: cıva sütunu belirli bir yükseklikte duruyor ve bu, açık hava basıncını ölçüyor. Sorulan ise bunun ötesindeki önem.
2. Cıva indiğinde borunun kapalı ucunda bir aralık kalır. O aralıkta ne hava ne başka bir madde vardır; deney, laboratuvarda kasıtlı olarak üretilmiş bir boşluktur.
3. O güne dek yüzyıllardır doğada boşluğun bulunamayacağı savunuluyordu. Torricelli’nin borusu bu tartışmayı felsefi tartışma olmaktan çıkarıp deneyle sınanabilir bir soruya dönüştürdü; deneyin bilim tarihindeki ayrı önemi budur.
4. Denetleyelim: boşluk olmasaydı ölçüm de yapılamazdı ✓ — üstten basınç uygulansaydı sütun hava basıncını ölçmezdi.

19. Bir öğrenci açık hava basıncının varlığını basit bir düzenekle göstermek istemektedir. En uygun deney hangisidir?

• A) Bardağı tartmak
• B) Bardağı ısıtmak
• C) Bardağı dondurmak
• D) Bardağı boyamak
• E) Ağzına kadar su dolu bardağın üstüne kâğıt kapatıp ters çevirmek ve suyun dökülmediğini gözlemek

Doğru cevap: E — Ağzına kadar su dolu bardağın üstüne kâğıt kapatıp ters çevirmek, hava basıncının aşağıdan yukarı etkisini doğrudan gösterir.

1. Gösterilmesi gereken şeyi yazalım: havanın bir basınç uyguladığı ve bu basıncın her yönden, aşağıdan yukarı da etki ettiği.
2. Öyleyse deney, hava basıncının bir şeyi tutmasını gözle görünür kılmalı. Bardağı tartmak, ısıtmak, dondurmak ya da boyamak böyle bir gözlem sağlamaz.
3. Ters çevrilen bardakta suyun ağırlığı kâğıdı aşağı iter, ama kâğıda alttan etki eden hava basıncı bunu fazlasıyla dengeler; su dökülmez. Görünmez olan basınç böylece doğrudan gözlenebilir hâle gelir.
4. Denetleyelim: bardak tam dolu olmalı ✓ — içeride hava kalırsa o hava da aşağı basar ve denge bozulur.

20. Açık hava basıncı, üstteki hava sütununun ağırlığından doğar; deniz seviyesinde 76 cmHg’dir, yükseldikçe azalır ve akışkanlarda her yönde etki eder. Bu bilgiye dayanarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

• A) Dağda barometre daha küçük değer gösterir.
• B) Vantuz havasız ortamda çalışmaz.
• C) Pipetle içmede sıvıyı hava basıncı iter.
• D) Derin madende basınç deniz seviyesinden yüksektir.
• E) Açık hava basıncı yalnız yukarıdan aşağı doğru etki eder.

Doğru cevap: E — Akışkanlarda basınç her yönde etki eder; basıncın yalnız yukarıdan aşağı etkidiği yargısı bilgiyle çelişir.

1. Verilen bilgiyi dört yargıya ayıralım: basınç üstteki hava sütununun ağırlığından doğar, deniz seviyesinde 76 cmHg’dir, yükseldikçe azalır ve akışkanlarda HER YÖNDE etki eder.
2. Seçenekleri bunlarla karşılaştıralım. Dağda barometrenin küçük değer göstermesi üçüncü yargıdan, madende basıncın yüksek olması birinciden, vantuzun havasız ortamda çalışmaması ve pipette sıvıyı hava basıncının itmesi ise basıncın varlığından ve her yönde etkimesinden çıkıyor.
3. Geriye kalan yargı, basıncın yalnız yukarıdan aşağı etkidiğini söylüyor. Bu, dördüncü yargıyla doğrudan çelişir; söylenemez.
4. Denetleyelim: ters bardaktaki kâğıt ✓ — basıncın aşağıdan yukarı da etki ettiğinin doğrudan kanıtı.