Atomun Yapısı

1. Şekilde nötr bir atomun katmanlı modeli verilmiştir. Buna göre bu atomun atom numarası kaçtır?

• A) 1
• B) 8
• C) 11
• D) 12
• E) 23

Doğru cevap: C — Atom numarası çekirdekteki proton sayısıdır; çekirdekte 11p yazdığı için atom numarası 11’dir.

1. Şekilde iki tür bilgi var: çekirdekte 11p ve 12n, katmanlarda ise içten dışa 2, 8 ve 1 elektron.
2. Atom numarası (Z) tanım gereği proton sayısıdır; nötron sayısı ya da kütle numarası atom numarasını belirlemez. Öyleyse Z = 11.
3. Atom nötr olduğuna göre elektron sayısı da proton sayısına eşit olmalı: 2 + 8 + 1 = 11 elektron.
4. Denetleyelim: 11 proton ve 11 elektronla net yük 0 çıkıyor ✓; kütle numarası ise 11 + 12 = 23 olur, atom numarası değil.

2. Yukarıda gösterimi verilen klor atomunun çekirdeğinde kaç nötron bulunur?

₁₇³⁵Cl

• A) 15
• B) 17
• C) 18
• D) 35
• E) 52

Doğru cevap: C — Nötron sayısı kütle numarasından atom numarası çıkarılarak bulunur: $35 - 17 = 18$.

1. Gösterimde sol üstteki sayı kütle numarası (A = 35), sol alttaki sayı atom numarasıdır (Z = 17).
2. Kütle numarası çekirdekteki proton ve nötronların toplamıdır: $A = Z + n$.
3. Nötron sayısını yalnız bırakalım: $n = A - Z = 35 - 17 = 18$.
4. Denetleyelim: 17 proton + 18 nötron = 35 tanecik, gösterimdeki kütle numarasıyla aynı ✓.

3. Tabloda üç taneciğin atom altı tanecik sayıları verilmiştir. Buna göre bu tanecikler için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) X ile Y izotoptur.
• B) X ile Z izotoptur.
• C) Y ile Z izotoptur.
• D) Üçü de aynı elementtir.
• E) Üçü de birbirinin izotopudur.

Doğru cevap: A — Proton sayıları aynı, nötron sayıları farklı atomlar izotoptur; X ile Y bu tanıma uyar.

1. Tablodan proton sayılarını okuyalım: X = 6, Y = 6, Z = 7. Proton sayısı elementin kimliğini belirler; X ile Y aynı element (karbon), Z başka bir element (azot).
2. X ile Y’nin nötron sayıları 6 ve 8; proton aynı, nötron farklı olduğu için bu ikisi izotoptur.
3. Z’nin proton sayısı farklı olduğundan Z hiçbiriyle izotop olamaz; üçünün aynı element olduğu yargısı da bu yüzden düşer.
4. Denetleyelim: X’in kütle numarası 6 + 6 = 12, Y’ninki 6 + 8 = 14; aynı elementin iki farklı kütleli atomu, yani izotop ✓.

4. Atom numarası 16 olan nötr bir atomun elektron dizilimi aşağıdakilerden hangisidir?

Z = 16

• A) 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p²
• B) 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p⁴
• C) 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p⁶
• D) 1s² 2s² 2p⁶ 3s¹ 3p⁵
• E) 1s² 2s² 2p⁴ 3s² 3p⁶

Doğru cevap: B — Z = 16 olan nötr atomun 16 elektronu enerji sırasıyla dizilir: 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p⁴.

1. Nötr atomda elektron sayısı atom numarasına eşittir: 16 elektron yerleştireceğiz.
2. Orbitalleri enerji sırasıyla dolduralım: 1s² (2), 2s² (4), 2p⁶ (10), 3s² (12). Buraya kadar 12 elektron yerleşti.
3. Kalan 16 − 12 = 4 elektron 3p orbitaline girer: 3p⁴. Dizilim 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p⁴ olur.
4. Denetleyelim: üst simgelerin toplamı 2 + 2 + 6 + 2 + 4 = 16 ✓; ayrıca 3s dolmadan 3p’ye geçilmemiş, 2p de tam dolu.

5. Elektron dizilimi yukarıda verilen bir elementin periyodik tablodaki yeri aşağıdakilerden hangisidir?

1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p³

• A) 2. periyot, 3A grubu
• B) 3. periyot, 3A grubu
• C) 3. periyot, 5A grubu
• D) 5. periyot, 3A grubu
• E) 3. periyot, 5B grubu

Doğru cevap: C — En yüksek katman 3 olduğu için element 3. periyotta, son katmanda 5 elektron bulunduğu için 5A grubundadır.

1. Periyodu bulalım: dizilimdeki en büyük baş kuantum sayısı 3 (3s ve 3p), öyleyse element 3. periyottadır.
2. Grubu bulalım: son katmandaki elektronlar 3s² ve 3p³; toplam 2 + 3 = 5 değerlik elektronu.
3. Dizilim s ya da p orbitaliyle bittiği için element A grubundadır (baş grup); 5 değerlik elektronu 5A grubunu verir.
4. Denetleyelim: toplam elektron 2 + 2 + 6 + 2 + 3 = 15; Z = 15 olan fosfor gerçekten 3. periyot 5A grubundadır ✓.

6. Atom numarası 12 olan bir element, kararlı hâle geçerken 2 elektron vererek iyon oluşturmaktadır. Buna göre oluşan iyonun proton ve elektron sayıları sırasıyla kaçtır?

• A) 12 ve 12
• B) 12 ve 10
• C) 10 ve 12
• D) 12 ve 14
• E) 14 ve 12

Doğru cevap: B — İyon oluşurken proton sayısı değişmez; 2 elektron veren atomun 12 protonu ve 10 elektronu olur.

1. Nötr atomun başlangıç durumu: Z = 12 olduğundan 12 proton ve 12 elektron.
2. Atom 2 elektron veriyor; elektron sayısı 12 − 2 = 10 olur.
3. Kimyasal değişimde çekirdek etkilenmez; proton sayısı 12 olarak kalır. Oluşan iyon X²⁺ iyonudur.
4. Denetleyelim: yük = proton − elektron = 12 − 10 = +2 ✓; 2 elektron veren atomdan beklenen yük budur.

7. Elektronların çekirdek çevresinde belirli enerji düzeylerinde (katmanlarda) bulunduğunu ileri süren atom teorisi aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Dalton atom teorisi
• B) Thomson atom modeli
• C) Rutherford atom modeli
• D) Bohr atom teorisi
• E) Modern atom teorisi

Doğru cevap: D — Elektronların belirli enerji düzeylerinde (katmanlarda) bulunduğunu ilk ileri süren Bohr atom teorisidir.

1. Anahtar ifade "belirli enerji düzeyleri"dir; elektronun her enerjiye değil, yalnız belli değerlere sahip olabildiği fikri.
2. Modelleri sırayla eleyelim: Dalton atomu bölünemez dolu küre sayar; Thomson elektronları pozitif bir küre içine gömer; Rutherford çekirdeği keşfeder ama elektronların enerjisi hakkında bir düzey önermez.
3. Bohr, hidrojen atomunun ışıma çizgilerini açıklamak için elektronların belirli enerji düzeylerinde bulunduğunu ve düzey değiştirirken enerji alıp verdiğini ileri sürdü.
4. Denetleyelim: "katmanlı atom modeli" ile çizilen şekiller bugün de Bohr’un düzey fikrine dayanır ✓.

8. Rutherford’un altın levha deneyinde gönderilen alfa taneciklerinin çok büyük bölümü levhadan sapmadan geçmiş, çok azı ise büyük açılarla geri saçılmıştır. Bu gözlemden çıkarılabilecek en uygun sonuç aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Atomun kütlesi hacmine düzgün dağılmıştır.
• B) Atomun tamamı pozitif yüklüdür.
• C) Elektronlar çekirdeğin içinde bulunur.
• D) Atom bölünemez ve içi doludur.
• E) Atom, hacminin büyük kısmı boşluk olan ve kütlesi küçük bir çekirdekte toplanmış bir yapıdır.

Doğru cevap: E — Çoğunluğun sapmadan geçmesi boşluğu, az sayıda büyük sapma ise küçük ve yoğun çekirdeği gösterir.

1. Taneciklerin çoğu sapmadan geçti → atomun içi büyük ölçüde boşluk
2. Çok azı büyük açıyla saptı → küçük, yoğun ve pozitif bir merkez var
3. Bu merkez çekirdektir.
4. Kütlenin büyük kısmı çekirdekte toplanmıştır.

9. Periyodik tabloda aynı periyotta soldan sağa doğru gidildiğinde atom yarıçapı ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) Katman sayısı arttığı için büyür.
• B) Değişmez, çünkü katman sayısı sabittir.
• C) Önce büyür sonra küçülür.
• D) Çekirdek yükü arttığı için küçülür.
• E) Yalnızca metallerde büyür.

Doğru cevap: D — Aynı periyotta soldan sağa katman sayısı sabit kalır, çekirdek yükü artar; bu yüzden atom yarıçapı küçülür.

1. Aynı periyottaki elementlerin elektronları aynı sayıda katmana dağılmıştır; katman sayısı yarıçapı büyütecek bir etken değildir.
2. Soldan sağa her adımda bir proton eklenir; çekirdek yükü artar.
3. Artan çekirdek yükü aynı katmandaki elektronları daha güçlü çeker ve elektron bulutu çekirdeğe yaklaşır; yarıçap küçülür.
4. Denetleyelim: 3. periyotta sodyumun yarıçapı klorunkinden büyüktür ✓; bu, soldan sağa küçülme eğilimiyle uyuşur.

10. Bir öğrenci evde temizlik yaparken çamaşır suyu ile tuz ruhunu aynı kapta karıştırmanın tehlikeli olduğunu okumuştur. Bu uyarının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Karışımın rengi değiştiği için
• B) Karışım donduğu için
• C) Kabın kütlesi arttığı için
• D) Su buharı oluştuğu için
• E) Zehirli klor gazı açığa çıktığı için

Doğru cevap: E — Çamaşır suyundaki sodyum hipoklorit tuz ruhundaki hidroklorik asitle tepkimeye girip zehirli klor gazı açığa çıkarır.

1. Maddeleri tanıyalım: çamaşır suyunun etken maddesi sodyum hipoklorittir (NaOCl), tuz ruhu ise hidroklorik asit (HCl) çözeltisidir.
2. İkisi karıştırıldığında kimyasal tepkime olur: $\mathrm{NaOCl + 2HCl \rightarrow NaCl + H_2O + Cl_2}$.
3. Açığa çıkan klor gazı (Cl₂) solunum yollarını tahriş eden zehirli bir gazdır; kapalı ortamda solunması ciddi zehirlenmeye yol açar.
4. Denetleyelim: uyarı, karışımın görünüşüyle değil yeni oluşan zehirli bir maddeyle ilgilidir ✓; bu yüzden temizlik ürünleri asla karıştırılmaz.

11. Nötr bir atomda aşağıdaki tanecik sayılarından hangisi birbirine kesinlikle eşittir?

• A) Proton ve nötron
• B) Proton ve elektron
• C) Nötron ve elektron
• D) Proton ve kütle numarası
• E) Nötron ve kütle numarası

Doğru cevap: B — Nötr atomda net yük sıfırdır; bu yalnız proton sayısı elektron sayısına eşitken sağlanır.

1. Yüklü tanecikleri ayıralım: proton (+1), elektron (−1); nötron ise yüksüzdür.
2. Nötr atomun net yükü 0’dır; pozitif ve negatif yüklerin birbirini tam götürmesi için proton sayısı = elektron sayısı olmalı.
3. Nötron sayısı yükü etkilemediğinden proton sayısına eşit olmak zorunda değildir; izotoplar bunun kanıtıdır (örneğin ³⁵Cl’de 17 proton, 18 nötron).
4. Denetleyelim: Z = 11 olan nötr sodyumda 11 proton, 11 elektron vardır ama 12 nötron bulunur ✓; eşitlik yalnız proton ile elektron arasında kesin.

12. Aynı periyotta bulunan üç elementin birinci iyonlaşma enerjileri tabloda verilmiştir. Buna göre bu elementlerin periyodik tablodaki soldan sağa sıralaması aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Z, Y, X
• B) X, Y, Z
• C) Y, X, Z
• D) Z, X, Y
• E) X, Z, Y

Doğru cevap: B — Aynı periyotta soldan sağa birinci iyonlaşma enerjisi genel olarak arttığı için sıralama X, Y, Z’dir.

1. Kural: aynı periyotta soldan sağa çekirdek yükü artar, yarıçap küçülür; en dıştaki elektronu koparmak zorlaşır, iyonlaşma enerjisi artar.
2. Değerleri küçükten büyüğe dizelim: X (496) < Y (738) < Z (1251).
3. En küçük iyonlaşma enerjisi en soldakine, en büyüğü en sağdakine ait olur; sıralama X, Y, Z.
4. Denetleyelim: 3. periyotta Na (496 kJ/mol), Mg (738 kJ/mol) ve Cl (1251 kJ/mol) bu değerlere sahiptir ve tabloda gerçekten bu sırayla dizilir ✓.

13. Şekilde katmanlı modeli verilen nötr atom, kararlı hâle geçmek için ne yapar?

• A) 1 elektron alır.
• B) 1 elektron verir.
• C) 7 elektron verir.
• D) 2 elektron alır.
• E) Hiçbir değişiklik olmaz, zaten kararlıdır.

Doğru cevap: A — Son katmanında 7 elektron bulunan atom, oktete ulaşmak için 1 elektron alır.

1. Katmanlardaki elektronlar 2, 8, 7; son katmanda 7 elektron var. 17 protonlu bu atom klordur.
2. Kararlı hâl için son katmanın 8 elektrona (oktet) tamamlanması gerekir; eksik olan 8 − 7 = 1 elektron.
3. 1 elektron almak, 7 elektron vermekten çok daha az enerji ister; atom 1 elektron alarak Cl⁻ iyonu olur.
4. Denetleyelim: iyonda 17 proton, 18 elektron olur, dizilim 2, 8, 8 ✓; bu, soy gaz argonun dizilimidir.

14. Bir X elementinin doğadaki iki izotopuna ait veriler tabloda verilmiştir. Buna göre bu elementin ortalama atom kütlesi kaç akb’dir?

• A) 10,2
• B) 10,5
• C) 10,8
• D) 11,0
• E) 10,0

Doğru cevap: C — Ortalama atom kütlesi izotop kütlelerinin bulunma yüzdeleriyle ağırlıklı ortalamasıdır: 10,8 akb.

1. Veriler: X-10 izotopu %20, X-11 izotopu %80 oranında bulunuyor.
2. Her kütleyi kendi yüzdesiyle çarpalım: $10 \times 20 = 200$ ve $11 \times 80 = 880$.
3. Toplamı 100’e bölelim: $(200 + 880) \div 100 = 1080 \div 100 = 10{,}8$ akb.
4. Denetleyelim: sonuç 10 ile 11 arasında ve bol bulunan X-11’e daha yakın ✓; ağırlıklı ortalamadan beklenen budur.

15. Karbon içeren bileşiklerin yapısını, özelliklerini ve tepkimelerini inceleyen kimya alt disiplini aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Analitik kimya
• B) Anorganik kimya
• C) Organik kimya
• D) Fizikokimya
• E) Biyokimya

Doğru cevap: C — Karbon bileşiklerinin yapısını, özelliklerini ve tepkimelerini inceleyen alt disiplin organik kimyadır.

1. Tanımdaki anahtar ifade "karbon içeren bileşikler"dir; alt disiplin inceleme konusuna göre adlandırılır.
2. Seçenekleri ayıralım: analitik kimya maddenin türünü ve miktarını belirler; anorganik kimya genel olarak karbon zinciri içermeyen bileşiklerle ilgilenir; fizikokimya fiziğin ilkelerini kimyaya uygular.
3. Biyokimya canlılardaki kimyasal olayları inceler; karbon bileşiklerinin tamamını değil, canlı sistemlerle sınırlı bir bölümünü ele alır. Karbon bileşiklerinin genel incelemesi organik kimyadır.
4. Denetleyelim: plastikler, ilaçlar ve yakıtlar canlıyla ilgisi olmasa da karbon bileşiğidir ve organik kimyanın konusudur ✓.

16. Bir laboratuvarda kullanılan kimyasal maddenin şişesinde “aşındırıcı” uyarısı bulunmaktadır. Bu maddeyle çalışırken alınması gereken en uygun önlem aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Maddeyi koklayarak tanımak
• B) Şişeyi açık bırakmak
• C) Maddeyi elle karıştırmak
• D) Eldiven ve koruyucu gözlük kullanmak
• E) Maddeyi lavaboya dökerek seyreltmek

Doğru cevap: D — Aşındırıcı maddeler deri ve gözde yanık yaptığı için eldiven ve koruyucu gözlük kullanmak gerekir.

1. Uyarı işaretini okuyalım: "aşındırıcı" madde, temas ettiği canlı dokuyu ve bazı yüzeyleri kimyasal olarak tahrip eder.
2. Tehlike temas yoluyla geldiğine göre önlem de teması engellemelidir: eller için eldiven, gözler için koruyucu gözlük.
3. Koklamak, elle karıştırmak, şişeyi açık bırakmak ya da lavaboya dökmek maddeyle temasa veya çevreye yayılmasına yol açar; hiçbiri güvenli değildir.
4. Denetleyelim: seçilen önlem tehlikenin kaynağı olan doğrudan teması kesiyor ✓; laboratuvar kurallarında da aşındırıcılarla kişisel koruyucu donanım zorunludur.

17. Periyodik tabloda aynı grupta bulunan elementlerin benzer kimyasal özellik göstermesinin nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Aynı sayıda katmana sahip olmaları
• B) Aynı sayıda nötron içermeleri
• C) Son katmanlarındaki elektron sayılarının aynı olması
• D) Atom kütlelerinin birbirine yakın olması
• E) Aynı fiziksel hâlde bulunmaları

Doğru cevap: C — Aynı gruptaki elementler son katmanlarında aynı sayıda elektron taşıdığı için benzer kimyasal özellik gösterir.

1. Kimyasal tepkimelerde atomların en dış katmandaki (değerlik) elektronları alınır, verilir ya da ortaklaşa kullanılır.
2. Periyodik tabloda bir grup, değerlik elektron sayısı aynı olan elementlerden oluşur; örneğin 1A grubunun hepsinde son katmanda 1 elektron vardır.
3. Değerlik elektron sayısı aynı olunca tepkimeye girme biçimleri de benzer olur: 1A metalleri 1 elektron vererek +1 yüklü iyon oluşturur.
4. Denetleyelim: lityum, sodyum ve potasyum sudaki tepkimelerinde benzer ürünler verir; katman sayıları farklı olsa da son katman elektronları aynıdır ✓.

18. Bir atomun kütle numarası ve nötron sayısı yukarıda verilmiştir. Bu atom nötr olduğuna göre elektron sayısı kaçtır?

A = 39, n = 20

• A) 19
• B) 20
• C) 39
• D) 59
• E) 21

Doğru cevap: A — Proton sayısı $39 - 20 = 19$’dur; nötr atomda elektron sayısı protona eşit olduğundan 19’dur.

1. Kütle numarası proton ve nötronların toplamıdır: $A = Z + n$.
2. Verilenleri yerine koyalım: $39 = Z + 20$, buradan $Z = 19$ proton.
3. Atom nötr olduğu için elektron sayısı proton sayısına eşittir: 19 elektron.
4. Denetleyelim: 19 proton + 20 nötron = 39 = A ✓ ve 19 proton − 19 elektron = 0 yük ✓. Z = 19 olan element potasyumdur.

19. Modern atom teorisine göre orbital kavramı aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

• A) Elektronun çekirdek çevresinde izlediği belirli dairesel yörünge
• B) Çekirdekte protonların bulunduğu bölge
• C) Atomun dış yüzeyini belirleyen sabit sınır
• D) Nötronların elektronlarla yer değiştirdiği alan
• E) Elektronun bulunma olasılığının en yüksek olduğu bölge

Doğru cevap: E — Modern atom teorisinde orbital, elektronun bulunma olasılığının en yüksek olduğu bölgedir.

1. Bohr modelinde elektron çekirdek çevresinde belirli dairesel yörüngelerde dolanıyordu.
2. Modern atom teorisine göre bir elektronun konumu ve hızı aynı anda kesin olarak bilinemez; elektronun yeri ancak olasılıkla ifade edilir.
3. Bu yüzden kesin bir çizgi yerine elektronun bulunma olasılığının yüksek olduğu üç boyutlu bir bölge tanımlanır; buna orbital denir (s küresel, p iki loblu gibi).
4. Denetleyelim: tanım elektronla ve olasılıkla ilgili olmalı ✓; çekirdek ve nötronla ilgili seçenekler orbital kavramının dışındadır.

20. Gümüş nanoparçacıklar, aynı kütledeki iri gümüş parçalarına göre çok daha güçlü antibakteriyel etki göstermektedir. Bu durumun temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Nanoparçacıkların atom numarasının farklı olması
• B) Nanoparçacıkların farklı bir element hâline gelmesi
• C) Nanoparçacıkların kütlesinin daha büyük olması
• D) Nanoparçacıkların proton sayısının artması
• E) Nanoparçacıkların birim kütle başına yüzey alanının çok büyük olması

Doğru cevap: E — Nanoparçacıkların birim kütle başına yüzey alanı çok büyük olduğu için etkileşim yüzeyi, dolayısıyla etki artar.

1. Bakterilerle etkileşim gümüşün yüzeyinde gerçekleşir; iç kısımdaki atomlar bu etkiye katılmaz.
2. Aynı kütledeki madde küçük parçalara bölündükçe toplam yüzey alanı büyür; nanoboyutta atomların önemli bir bölümü yüzeyde bulunur.
3. Yüzeydeki atom sayısı arttıkça bakteriyle temas eden gümüş miktarı artar ve antibakteriyel etki güçlenir.
4. Denetleyelim: parçacık küçülse de her atomu hâlâ 47 proton taşıyan gümüştür ✓; değişen elementin kimliği değil, yüzey alanı/kütle oranıdır.