10. Sınıf Biyoloji 1. Dönem 1. Yazılı
20 soru · cevap anahtarı ve adım adım çözüm sayfanın altında
Kapsanan konular
Bir öğrenci ışık şiddetinin fotosentez hızına etkisini su bitkisiyle ölçmek istemektedir. Deneyi geçerli kılmak için yapması gereken hangisidir?
- A Her denemede farklı bitki kullanmak
- B Her denemede süreyi değiştirmek
- C Aynı bitkiyi kullanıp su sıcaklığını, karbondioksit miktarını ve süreyi sabit tutarak yalnız lamba uzaklığını değiştirmek
- D Bitkiyi her seferinde kesmek
- E Sonucu tahmin etmek
Kartlarda bu temanın üç temel düşüncesi verilmiştir. Kartlar birlikte değerlendirildiğinde ulaşılabilecek en kapsayıcı sonuç hangisidir?
- A Kartlar birbirinden bağımsızdır.
- B Enerji tek bir olayda üretilir.
- C Sindirim enerjiyle ilgisizdir.
- D Solunum enerji depolar.
- E Canlılıkta enerji; bağlanan, taşınan ve yeniden kullanıma açılan sürekli bir akış içindedir.
Grafikte karbondioksit derişiminin fotosentez hızına etkisi verilmiştir. Eğilim sorulmaktadır. Grafiğe göre doğru yorum hangisidir?
- A Hız azalmaktadır.
- B Karbondioksit arttıkça fotosentez hızı artmaktadır.
- C Hız sabittir.
- D Hız sıfırlanmıştır.
- E Yorum yapılamaz.
| Işık rengi | Klorofilin davranışı |
|---|---|
| Mavi ve kırmızı | Soğurur |
| Yeşil | Yansıtır |
Yapraklardaki klorofil molekülünün fotosentezdeki görevi sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Suyu taşımak
- B Karbondioksit üretmek
- C Besini depolamak
- D Yaprağı sertleştirmek
- E Işık enerjisini soğurup tepkimede kullanılabilir hâle getirmek
Fotosentez deneylerinde bitkinin önce bir gün karanlıkta bekletilmesi istenmektedir. Bu adımın gerekçesi nedir?
- A Bitkiyi dinlendirmek
- B Suyu azaltmak
- C Yaprağı kurutmak
- D Klorofili artırmak
- E Yaprakta önceden birikmiş nişastanın tüketilmesini sağlamak; böylece bulunan nişastanın deney sırasında üretildiğinin kesinleşmesi
| Solunum | Oksijen | Elde edilen enerji |
|---|---|---|
| Oksijenli solunum | Kullanılır | Çok |
| Fermantasyon | Kullanılmaz | ? |
Tabloda enerji üretim yolları karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan bölüm hangisidir?
- A Az
- B Çok
- C Aynı
- D Sonsuz
- E Ölçülemez
Bir yapı
İnce bağırsağın iç yüzeyi villus adı verilen çok sayıda parmaksı çıkıntı taşımaktadır.
Yukarıdaki yapının sağladığı yarar sorulmaktadır. Buna göre doğru yanıt hangisidir?
- A Besinleri parçalar.
- B Emilim yüzeyini büyüterek besin alımını artırır.
- C Enzim üretir.
- D Bağırsağı kısaltır.
- E Yarar sağlamaz.
Fotosentez ile kemosentezin ortak yönü sorulmaktadır. Doğru ortak yön hangisidir?
- A İkisinin de ışık gerektirmesi
- B İkisinin de inorganik maddelerden organik besin üretmesi; yani ikisinin de üretici süreç olması
- C İkisinin de yalnız bitkilerde görülmesi
- D İkisinin de gece yapılması
- E İkisinin de oksijen üretmesi
Okyanus tabanındaki sıcak su bacalarının çevresinde ışık ulaşmamasına karşın zengin bir canlı topluluğu bulunmaktadır. Bu topluluğun beslenmesinin temeli nedir?
- A Yüzeyden inen fotosentez ürünleri
- B Ay ışığı
- C Deniz suyunun kendisi
- D Kemosentez yapan bakteriler; bu bakteriler besin zincirinin ilk halkasını oluşturur
- E Volkanik kül
Yukarıda bir tepkime verilmiştir. Bu tepkimenin adı sorulmaktadır. Buna göre verilecek yanıt hangisidir?
- A Fermantasyon
- B Fotosentez
- C Oksijenli hücresel solunum
- D Sindirim
- E Emilim
| Fermantasyon | Ürün |
|---|---|
| Etil alkol fermantasyonu | Etil alkol ve karbondioksit |
| Laktik asit fermantasyonu | ? |
Tabloda fermantasyon türleri ile ürünleri eşleştirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tablodaki eksik bölüm hangi seçenektedir?
- A Etil alkol
- B Laktik asit
- C Oksijen
- D Glikoz
- E Su
Bir deney düzeneği
Bir yaprağın bir bölümü alüminyum folyoyla kapatılıp bitki gün boyu ışıkta bırakılıyor. Sonra yaprak alkolde kaynatılıp iyot çözeltisine batırılıyor.
Yukarıda anlatılan deneyde beklenen sonuç sorulmaktadır. Doğru sonuç hangisidir?
- A Yaprağın tamamı maviye döner
- B Yalnız folyoyla kapatılan bölüm maviye döner
- C Yaprak hiç renk değiştirmez
- D Yalnız ışık alan bölüm maviye döner; orada nişasta üretilmiştir
- E Yaprak kırmızıya döner
Fotosentezin canlılar dünyası için taşıdığı temel önem sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Havayı temizlemesi
- B Bitkileri büyütmesi
- C Işık enerjisini besinin kimyasal bağ enerjisine çevirerek neredeyse bütün besin zincirlerinin temelini oluşturması
- D Toprağı zenginleştirmesi
- E Suyu azaltması
Yukarıda bir tepkime verilmiştir. Bu tepkimenin adı sorulmaktadır. Buna göre doğru yanıt hangisidir?
- A Hücresel solunum
- B Fotosentez
- C Fermantasyon
- D Sindirim
- E Boşaltım
Kartlarda üç olay numaralandırılmıştır. Enerjiyi organik moleküllerde depolayan olay sorulmaktadır. Numaralara göre doğru kart hangisidir?
- A I
- B II
- C III
- D Üçü de depolar
- E Belirlenemez
Bir su bitkisinin bulunduğu kapta çıkan kabarcık sayısı, lamba yaklaştırıldıkça artmakta, belli bir uzaklıktan sonra artmamaktadır. Bu gözlemin anlamı nedir?
- A Lambanın bozulduğu
- B Bitkinin öldüğü
- C Suyun ısındığı
- D Işığın sınırlayıcı etken olmaktan çıktığı; hızı artık başka bir etkenin belirlediği
- E Kabarcıkların sayılamadığı
Bir çıkarım üzerine
Bir öğrenci, bitkilerin yalnızca fotosentez yaptığını, solunum yapmadığını söylemiştir.
Yukarıdaki çıkarımda yapılan hata sorulmaktadır. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A Solunum yalnızca hayvanlarda görülür.
- B Bitkiler solunum yapmaz.
- C Bitkiler fotosentez yapmaz.
- D Bitkiler de enerji için sürekli solunum yapar; fotosentez buna ek bir olaydır.
- E Hata yoktur.
| Yol | Bir glikozdan elde edilen ATP |
|---|---|
| Oksijenli solunum | 30 |
| Fermantasyon | 2 |
Tabloda iki enerji yolunun kazancı verilmiştir. Oksijenli solunumun kaç kat üstün olduğu sorulmaktadır. Tabloya göre bu değer kaçtır?
- A 15
- B 28
- C 32
- D 2
- E 30
Yeşil ışık altında tutulan bir bitkide fotosentez hızının beyaz ışıktakine göre çok düşük olduğu ölçülmüştür. Bu sonucun nedeni nedir?
- A Yeşil ışığın zayıf olması
- B Ölçüm hatası
- C Bitkinin yeşil ışığı sevmemesi
- D Yeşil ışığın sıcak olması
- E Klorofilin yeşil ışığı büyük ölçüde yansıtması; soğurulmayan ışığın enerji sağlayamaması
| Etken | Fotosenteze etkisi |
|---|---|
| Işık şiddeti | Belli bir düzeye kadar hızı artırır |
| Karbondioksit derişimi | Belli bir düzeye kadar hızı artırır |
| Sıcaklık | ? |
Tabloda fotosentez hızını etkileyen etkenler verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan etki hangisidir?
- A Hiç etkilemez
- B Sürekli artırır
- C En uygun değere kadar hızı artırır, bu değerin üstünde enzimler bozulduğu için hız düşer
- D Sürekli azaltır
- E Yalnız gece etkilidir
🔑 Cevap anahtarı ve çözümler — önce kendin çöz
1. sorunun çözümü
Deneyin geçerli olması için aynı bitki kullanılmalı; sıcaklık, karbondioksit ve süre sabit tutulup yalnız lamba uzaklığı değiştirilmelidir.
- İncelenen bağımsız değişkeni belirleyelim: ışık şiddeti. Ölçülecek bağımlı değişken ise birim zamanda çıkan kabarcık sayısıdır.
- Fotosentez hızını sıcaklık ve karbondioksit derişimi de etkiler. Bunlar denemeden denemeye değişirse, hızdaki farkın hangi etkenden geldiği ayırt edilemez.
- Bu yüzden aynı bitki, aynı su, aynı sıcaklık ve aynı sayım süresi kullanılır; yalnız lamba uzaklığı değiştirilir. Uzaklık değiştikçe bitkiye ulaşan ışık şiddeti değişir.
- Denetleyelim: tek bir değişken değişmişse gözlenen fark ancak ondan gelebilir ✓ — deneyin kanıtlama gücü tam olarak buradan doğar.
Sık yapılan hata: "Her denemede farklı bitki kullanmak" demek. Bitkiler arasında büyüklük ve yaprak sayısı farkı vardır; bitki de değişirse kabarcık sayısındaki farkın ışıktan mı bitkiden mi geldiği bilinemez.
2. sorunun çözümü
Kartlar bağlanmayı, hazırlanmayı ve kullanıma açılmayı tek bir akışta birleştirir.
- Üç kart üç ayrı olayı veriyor; en kapsayıcı sonuç için aralarındaki bağı kurmak gerekir.
- Fotosentez enerjiyi BAĞLAR (güneşten alıp organik moleküle koyar). Sindirim o molekülleri hücrenin kullanabileceği hâle HAZIRLAR.
- Solunum ise hazırlanmış moleküllerdeki enerjiyi KULLANIMA AÇAR. Üçü arka arkaya bir akış oluşturuyor.
- Denetleyelim: herhangi bir basamak çıkarılırsa zincir kopar; bu da kartların bağımsız olmadığını gösterir ✓.
Sık yapılan hata: "Kartlar birbirinden bağımsızdır" demek. Üç olay ayrı ayrı ele alınıyor; oysa her biri bir öncekinin ürününü kullanıyor ve tek bir enerji akışının basamakları.
3. sorunun çözümü
Karbondioksit fotosentezin girenlerindendir; derişimi arttıkça hız yükselir.
- Grafikte yatay eksende karbondioksit derişimi, dikey eksende fotosentez hızı var.
- Düşük derişimde hız küçük; derişim arttıkça eğri yukarı çıkıyor.
- Bunun nedeni karbondioksitin fotosentezin GİRENİ olması: hammadde arttıkça tepkime hızlanır.
- Denetleyelim: eğri yukarı gidiyorsa hız artıyor demektir; azalsaydı aşağı, sabit olsaydı yatay giderdi ✓.
Sık yapılan hata: "Hız sabittir" demek. Grafiğin yatay gittiği sanılıyor; oysa eğri yükseliyor ve bu artışı gösteriyor.
4. sorunun çözümü
Klorofilin görevi ışık enerjisini soğurup fotosentezde kullanılabilir hâle getirmektir.
- Tabloyu okuyalım: klorofil mavi ve kırmızı ışığı soğuruyor, yeşil ışığı yansıtıyor. Yaprakların yeşil görünmesinin nedeni de yansıtılan bu renktir.
- Bir molekül ancak soğurduğu ışığın enerjisini alabilir. Klorofil mavi ve kırmızı ışığı soğurduğunda elektronları yüksek enerjili duruma geçer.
- Bu enerji suyun parçalanmasında ve karbonun besine bağlanmasında kullanılır. Yani klorofil, ışık enerjisini toplayıp tepkimeye aktaran moleküldür.
- Denetleyelim: klorofilsiz bölgeleri olan alacalı yapraklarda iyot testi nişasta göstermez ✓ — soğurma olmadan enerji girişi de olmuyor.
Sık yapılan hata: "Suyu taşımak" demek. Suyu kökten yaprağa ileten yapı odun borularıdır; klorofilin işi taşımak değil, ışık enerjisini soğurmaktır.
5. sorunun çözümü
Bitki önce karanlıkta bekletilir; böylece yaprakta önceden birikmiş nişasta tüketilir ve sonradan bulunan nişastanın deney sırasında üretildiği kesinleşir.
- Deneyin sonunda iyot testiyle nişasta aranacak. Sonucun kanıt değeri taşıması için başlangıçta yaprakta nişasta bulunmaması gerekir.
- Karanlıkta fotosentez durur ama solunum sürer; bitki depoladığı nişastayı harcar. Bir gün sonunda yaprak nişasta bakımından boşalmış olur.
- Böylece başlangıç durumu sıfırlanır. Işığa çıkarılan yaprakta iyot testi mavi-siyah renk verirse, bu nişasta ancak deney sırasında üretilmiş olabilir.
- Denetleyelim: karanlık bekletme yapılmasaydı testin olumlu çıkması eski depodan da gelebilirdi ✓ — o durumda sonuç hiçbir şey kanıtlamazdı.
Sık yapılan hata: "Klorofili artırmak" demek. Karanlıkta klorofil üretimi artmaz, tersine azalabilir; bekletmenin amacı pigmenti çoğaltmak değil, nişasta deposunu boşaltmaktır.
6. sorunun çözümü
Fermantasyonda glikoz tam yıkılmadığı için elde edilen enerji azdır.
- Tablo iki enerji yolunu karşılaştırıyor; fark oksijenin kullanılıp kullanılmamasında.
- Oksijenli solunumda glikoz karbondioksit ve suya kadar TÜMÜYLE yıkılır; bağlardaki enerjinin büyük kısmı alınır.
- Fermantasyonda oksijen yok, glikoz yalnız kısmen yıkılır ve etil alkol ya da laktik asit gibi hâlâ enerji taşıyan bir ürün kalır. Elde edilen enerji bu yüzden AZDIR.
- Denetleyelim: bir glikozdan oksijenli solunum 30 ATP, fermantasyon yalnız 2 ATP verir ✓.
Sık yapılan hata: "Aynı" demek. İki yol aynı sayılıyor; oysa fermantasyonda glikoz TAM YIKILMADIĞI için enerjinin çoğu üründe kalır.
7. sorunun çözümü
Villuslar emilim yüzeyini büyütür; birim zamanda daha çok besin kana geçer.
- Emilim, besinin bağırsak yüzeyinden kana geçmesidir; yani YÜZEYDE gerçekleşen bir olay.
- Yüzeyde gerçekleşen bir olayda hız, yüzey alanıyla doğru orantılıdır.
- Villuslar parmaksı çıkıntılar oluşturarak aynı hacimde çok daha büyük bir yüzey yaratır; böylece emilim artar.
- Denetleyelim: aynı ilke akciğerdeki alveollerde de var — orada da çıkıntılar gaz alışverişi yüzeyini büyütüyor ✓.
Sık yapılan hata: "Besinleri parçalar" demek. Parçalama sindirim enzimlerinin işi; villusun sağladığı yarar EMİLİM YÜZEYİNİ büyütmektir.
8. sorunun çözümü
Ortak yön, ikisinin de inorganik maddelerden organik besin üretmesi, yani ikisinin de üretici süreç olmasıdır.
- İki süreci girdileriyle yazalım: fotosentezde karbondioksit ve su, kemosentezde karbondioksit ve inorganik bileşikler kullanılır. İkisinin de başlangıç maddesi inorganiktir.
- Çıktıya bakalım: ikisi de glikoz gibi organik besin üretir. Bu besin hem üreticinin kendisini hem de onunla beslenen tüketicileri besler.
- Ayrıldıkları nokta enerji kaynağıdır: biri ışık, öteki inorganik maddelerin yükseltgenmesi. Ayrıca kemosentezde su parçalanmadığı için oksijen açığa çıkmaz ve süreç ışık gerektirmez.
- Denetleyelim: ortaklık girdi ve çıktıda, fark enerji kaynağında ✓ — sorunun istediği ortak yön ikisinin de üretici olmasıdır.
Sık yapılan hata: "İkisinin de oksijen üretmesi" demek. Oksijen, fotosentezde suyun parçalanmasından artan üründür; kemosentezde su parçalanmadığı için oksijen açığa çıkmaz.
9. sorunun çözümü
Bu topluluğun beslenmesinin temeli kemosentez yapan bakterilerdir; besin zincirinin ilk halkasını onlar oluşturur.
- Işık okyanusun ancak ilk yüz metrelerine iner; binlerce metre derinlikteki bacalarda fotosentez olanaksızdır. Öyleyse üretici başka bir yolla çalışıyor olmalı.
- Bacalardan hidrojen sülfür gibi inorganik bileşikler çıkar. Kemosentetik bakteriler bunları yükseltgeyip açığa çıkan kimyasal enerjiyle karbondioksitten organik besin üretir.
- Dev tüp solucanları bu bakterileri dokularında barındırır; yengeç ve karidesler de bu üretime dayanır. Böylece fotosenteze hiç bağlı olmayan eksiksiz bir besin ağı kurulur.
- Denetleyelim: yüzeyden inen ölü artıklar da bir miktar besin sağlar ✓ ama o kaynak derin tabanın her yerine iner; oysa yoğunluk yalnız bacaların çevresinde kat kat yüksektir, bunu ancak yerinde üretim açıklar.
Sık yapılan hata: "Yüzeyden inen fotosentez ürünleri" demek. Bu kaynak bütün derin tabana eşit dağılır; topluluğu besleyen o olsaydı bacaların çevresinde bu kadar belirgin bir yoğunlaşma görülmezdi.
10. sorunun çözümü
Glikozun oksijenle yıkılıp enerji açığa çıkarması oksijenli hücresel solunumdur.
- Tepkimeyi adlandırmak için girenlere, ürünlere ve enerjinin yönüne bakalım.
- Girenler: glikoz ve oksijen. Ürünler: karbondioksit, su ve ENERJİ.
- Organik madde yıkılıyor ve enerji AÇIĞA ÇIKIYOR; oksijen de kullanıldığına göre bu oksijenli hücresel solunumdur.
- Denetleyelim: fotosentez bunun tersidir — orada enerji girer, burada çıkar. Enerjinin hangi tarafta olduğu en kesin ayırt edici işarettir.
Sık yapılan hata: "Fermantasyon" demek. Fermantasyonda OKSİJEN KULLANILMAZ; buradaki tepkimede girenlerde oksijen var, bu yüzden oksijenli solunumdur.
11. sorunun çözümü
Fermantasyon türleri son ürünle adlandırılır; laktik asit fermantasyonunun ürünü laktik asittir.
- Tablo fermantasyon türlerini ürünleriyle eşleştiriyor.
- Etil alkol fermantasyonunda ürün etil alkol ve karbondioksittir; adı da buradan geliyor.
- Aynı kural ikinci satır için de geçerli: laktik asit fermantasyonunun son ürünü laktik asittir.
- Denetleyelim: adlandırma ürüne göre yapılıyorsa ürünü sorunun kendisi söylüyor demektir ✓.
Sık yapılan hata: "Etil alkol" demek. İlk satırdaki ürün tekrarlanıyor; her fermantasyon türü KENDİ adını taşıyan ürünü verir.
12. sorunun çözümü
İyot nişastayı gösterir. Işık alan bölümde fotosentez yapıldığı için nişasta birikir ve mavi-mor renk oluşur; karanlıkta kalan bölümde renk değişmez. Alkolde kaynatma, rengin görülebilmesi için klorofili çözer.
- Fotosentez ürünü nişasta olarak depolanır.
- Folyolu bölüm ışık almadığı için fotosentez yapmaz.
- Yalnız ışık alan bölüm iyotla maviye döner.
13. sorunun çözümü
Fotosentez ışık enerjisini besinin kimyasal bağ enerjisine çevirir ve neredeyse bütün besin zincirlerinin temelini oluşturur.
- Canlılar ışık enerjisini doğrudan kullanamaz; hücrelerde iş gören enerji, besinlerin kimyasal bağlarında saklı olan enerjidir.
- Fotosentez bu dönüşümü yapan yaygın süreçtir: ışık enerjisi, karbondioksit ile sudan glikoz kurulurken bağ enerjisine aktarılır.
- Üretilen besin önce bitkiyi, sonra onu yiyen otçulu, sonra etçili besler. Bir kartalın enerjisi bile birkaç halka geriye gidildiğinde bir yaprakta yapılan fotosenteze dayanır.
- Denetleyelim: havanın oksijence zenginleşmesi ve bitkinin büyümesi de gerçekleşir ✓ ama bunlar bu enerji dönüşümünün sonuçlarıdır; temel önem dönüşümün kendisindedir.
Sık yapılan hata: "Havayı temizlemesi" demek. Fotosentezin karbondioksit tüketip oksijen vermesi doğrudur ama bu bir sonuçtur; sürecin canlılar dünyası için taşıdığı temel önem, enerjiyi besine bağlamasıdır.
14. sorunun çözümü
Karbondioksit ve suyun ışık enerjisiyle glikoza dönüşmesi fotosentezdir.
- Bir tepkimeyi adlandırmak için önce girenlere ve ürünlere bakılır.
- Girenler: karbondioksit (CO₂) ve su (H₂O) — ikisi de inorganik, basit moleküller.
- Ürünler: glikoz (C₆H₁₂O₆) ve oksijen. Basit moleküllerden organik madde ÜRETİLİYOR; bu fotosentezdir.
- Denetleyelim: solunum bunun tam tersidir — glikoz ve oksijen girer, karbondioksit ve su çıkar. Buradaki ok ters yönde.
Sık yapılan hata: "Hücresel solunum" demek. İki tepkime birbirinin tersi olduğu için karıştırılıyor; ayırt edici işaret glikozun hangi tarafta olduğudur — burada ÜRÜN tarafında, yani üretiliyor.
15. sorunun çözümü
Fotosentez ışık enerjisini organik moleküllerde depolar; öteki ikisi bu enerjiyi açığa çıkarır.
- Soru enerjiyi DEPOLAYAN olayı istiyor; üç kartı enerji yönüne göre ayıralım.
- Oksijenli solunum ve fermantasyon organik molekülleri yıkar ve enerjiyi açığa çıkarır — yön dışarı.
- Fotosentez ise ışık enerjisini alıp glikozun bağlarında depolar — yön içeri. Depolayan olay I. karttır.
- Denetleyelim: depolanan enerji sonradan solunumla kullanıma açılıyor; biri olmadan öteki de olmaz ✓.
Sık yapılan hata: "Üçü de depolar" demek. Solunum ve fermantasyon enerji DEPOLAMAZ, tam tersine depolanmış enerjiyi açığa çıkarır.
16. sorunun çözümü
Kabarcık artışının durması, ışığın sınırlayıcı etken olmaktan çıktığını; hızı artık başka bir etkenin belirlediğini gösterir.
- Kabarcıklar üretilen oksijeni taşır; birim zamandaki kabarcık sayısı fotosentez hızının ölçüsüdür.
- Lamba yaklaştıkça bitkiye ulaşan ışık şiddeti artıyor ve hız yükseliyor. Bu bölümde hızı belirleyen, yani sınırlayan etken ışıktır.
- Belirli bir uzaklıktan sonra ışık artsa da hız artmıyor. Demek ki ışık artık yeterli düzeydedir ve hızı karbondioksit derişimi ya da sıcaklık gibi başka bir etken sınırlamaktadır.
- Denetleyelim: suya bikarbonat eklenip karbondioksit artırıldığında plato daha yukarıda oluşur ✓ — sınırlayıcı rolün el değiştirdiği böylece doğrulanır.
Sık yapılan hata: "Suyun ısındığı" demek. Lamba suyu bir miktar ısıtabilir ama ısınma, en uygun sıcaklığa kadar fotosentezi hızlandırırdı; gözlenen ise hızın artmayıp sabitlenmesidir. Bunu açıklayan, ışığın sınırlayıcı olmaktan çıkmasıdır.
17. sorunun çözümü
Bitkiler de enerji için sürekli solunum yapar; fotosentez buna ek bir olaydır.
- Yanlış inancın kaynağı şu: fotosentez bitkilere özgü olduğu için solunumun yerini aldığı sanılıyor.
- Oysa solunum CANLI OLMANIN koşulu: her hücre ATP’ye ihtiyaç duyar ve ATP solunumla üretilir. Bitki hücreleri de canlıdır.
- Fotosentez besin ÜRETİR; solunum o besini kullanıma açar. Biri ötekinin yerine geçmez, ikisi birlikte yürür.
- Denetleyelim: bitkiler geceleri fotosentez yapamaz ama yaşamaya devam eder — çünkü solunum gece de sürer ✓.
Sık yapılan hata: "Bitkiler solunum yapmaz" demek. Bitkinin gündüz oksijen vermesi solunum yapmadığı sanılmasına yol açıyor; oysa fotosentezle ürettiği oksijen, solunumda harcadığından fazladır — ikisi aynı anda oluyor.
18. sorunun çözümü
İki değer oranlanır: 30 ÷ 2 = 15 kat.
- "Kaç kat üstün" sorusu bölme demektir: büyük değer küçüğe bölünür.
- Tablodan okuyalım: oksijenli solunum 30 ATP, fermantasyon 2 ATP.
- 30 ÷ 2 = 15 kat.
- Denetleyelim: 2 × 15 = 30 ✓. Fermantasyonun 15 katı oksijenli solunumun kazancını veriyor.
Sık yapılan hata: 28 demek. İki değerin FARKI alınmış (30 − 2); "kaç kat" sorusu bölmeyle, "kaç fazla" sorusu çıkarmayla çözülür.
19. sorunun çözümü
Yeşil ışıkta hız düşüktür; çünkü klorofil yeşil ışığı büyük ölçüde yansıtır ve soğurulmayan ışık enerji sağlayamaz.
- Bir pigment yalnız soğurduğu dalga boylarının enerjisini kullanabilir; yansıtılan ışık molekülle etkileşmeden geri döner.
- Klorofilin soğurma tayfına bakalım: mavi ve kırmızı bölgelerde güçlü soğurma, yeşil bölgede belirgin bir çukur vardır. Yaprakların yeşil görünmesinin nedeni de budur.
- Beyaz ışık mavi ve kırmızı bileşenleri de içerdiği için fotosentez hızlı yürür. Yalnız yeşil ışık verildiğinde gelen ışığın çoğu yansıtılır; soğurulan az enerji düşük hız verir.
- Denetleyelim: aynı şiddette kırmızı ışıkla yinelenen deneyde hız yeniden yükselir ✓ — sorun ışığın şiddeti değil, dalga boyu.
Sık yapılan hata: "Yeşil ışığın zayıf olması" demek. Deneyde ışık şiddeti beyaz ışıkla eşit tutulabilir, hız yine düşük çıkar. Belirleyici olan şiddet değil, ışığın klorofilce soğurulup soğurulmadığıdır.
20. sorunun çözümü
Sıcaklık en uygun değere kadar fotosentez hızını artırır; bu değerin üstünde enzimler bozulduğu için hız düşer.
- Tablonun kurgusu şu: etken ve fotosenteze etkisi. Işık şiddeti ile karbondioksit derişimi için "belli bir düzeye kadar artırır" yazıyor, sıcaklık satırı boş.
- Fotosentez bir dizi enzimle yürütülür. Sıcaklık arttıkça tanecik hareketi ve çarpışma sıklığı artar, enzim ile tepkimeye girecek madde daha sık buluşur; bu yüzden hız önce yükselir.
- Enzimler protein yapılıdır. En uygun sıcaklığın üstünde proteinin üç boyutlu yapısı bozulur, aktif bölge işlevini yitirir ve hız yükselmek yerine hızla düşer.
- Denetleyelim: sıcaklık-hız eğrisi tepe yapıp iniyor ✓ — platoya oturup sabit kalan ışık ve karbondioksit eğrilerinden bu yönüyle ayrılıyor.
Sık yapılan hata: "Sürekli artırır" demek. Bu, fotosentezi yürüten enzimlerin protein olduğunu gözden kaçırmaktır; belirli bir sıcaklıktan sonra enzim bozulduğu için hız yükselmeyi sürdüremez.