10. Sınıf Biyoloji 2. Dönem 2. Yazılı
20 soru · cevap anahtarı ve adım adım çözüm sayfanın altında
Kapsanan konular
Doğal kaynakların korunmasında yalnız bireysel duyarlılığın yeterli olmadığı, yasal düzenlemelerin de gerektiği belirtilmektedir. Bu görüşün gerekçesi nedir?
- A Bireylerin duyarsız olması
- B Bireysel önlemin zararlı olması
- C Yasaların daha ucuz olması
- D Ortak kaynakların herkese açık olması; denetim ve yaptırım olmadığında aşırı kullanımın bireysel çıkarla sürebilmesi
- E Duyarlılığın gereksiz olması
Atık yönetiminde öncelik azaltma, sonra yeniden kullanım ve geri dönüşümdür; doğal kaynakların korunması yasal düzenleme ve bireysel davranışın birlikte değişmesini gerektirir. Bu bilgiye dayanarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
- A Geri dönüşüm yapıldığı sürece atık miktarının azaltılmasına gerek yoktur.
- B Kompost çöp miktarını azaltır.
- C Mikroplastik besin zincirine karışabilir.
- D Geri dönüştürülmüş alüminyum daha az enerji gerektirir.
- E Piller tehlikeli atık olarak toplanmalıdır.
İnce bağırsağın büyük bölümü alınan bir hastada ciddi beslenme sorunları görülmektedir. Bu durumun nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Sindirimin hiç olmaması
- B Besin alınamaması
- C Midenin çalışmaması
- D Emilim yüzeyinin büyük ölçüde azalması; sindirilen besinin kana geçememesi
- E Kanın azalması
Denizlerdeki plastiklerin ufalanarak mikroplastiğe dönüşmesinin canlılar açısından yarattığı tehlike sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Küçük canlılar tarafından besin sanılarak alınması ve besin zinciri boyunca ilerleyerek üst basamaklarda birikmesi
- B Suyu bulandırması
- C Suyu ısıtması
- D Suyu tuzlandırması
- E Hiçbir tehlike yaratmaması
Grafikte bir okulda sıfır atık uygulaması sonrası depolamaya gönderilen atık miktarı verilmiştir. Grafiğe göre yapılabilecek doğru yorum hangisidir?
- A Grafik yatay bir doğrudur
- B Atık artmıştır
- C Değişiklik yoktur
- D Atık önce azalıp sonra artmıştır
- E Uygulama işe yaramış; depolanan atık düzenli olarak azalmıştır
| Bölüm | Başlıca görevi |
|---|---|
| Ağız | Mekanik parçalama, nişasta sindiriminin başlaması |
| Mide | Protein sindiriminin başlaması, asidik ortam |
| İnce bağırsak | ? |
Tabloda sindirim kanalının bölümleri ve görevleri verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan görev hangisidir?
- A Yalnız su emilimi
- B Yalnız depolama
- C Sindirimin tamamlanması ve emilimin büyük bölümünün gerçekleşmesi
- D Yalnız atık oluşturma
- E Yalnız enzim üretimi
Elektronik atıkların ayrı toplanmasının iki gerekçesi sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Yalnız yer kaplamaları
- B Yalnız pahalı olmaları
- C Yalnız ağır olmaları
- D İçerdikleri ağır metallerin çevreye sızmasını önlemek ve geri kazanılabilir değerli metalleri yeniden kullanıma sokmak
- E Yalnız eski olmaları
Sindirimin sonucu
Nişasta → glikoz · Protein → amino asit · Yağ → yağ asidi ve gliserol
Alınan besinlerin sindirilmesinin zorunlu olmasının nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Besinlerin tatsız olması
- B Besinlerin zehirli olması
- C Besinlerin ağır olması
- D Büyük moleküllerin hücre zarından geçememesi; emilim için küçük birimlere ayrılmaları gerekmesi
- E Sindirimin isteğe bağlı olması
| Bölüm | Emilen |
|---|---|
| İnce bağırsak | Sindirim ürünlerinin büyük bölümü |
| Kalın bağırsak | Su ve mineraller |
Sindirilmiş besinlerin kana geçmesi olayına ne ad verildiği ve bunun nerede gerçekleştiği sorulmaktadır. Doğru eşleştirme hangisidir?
- A Sindirim — midede
- B Dolaşım — kalpte
- C Boşaltım — böbrekte
- D Solunum — akciğerde
- E Emilim — büyük ölçüde ince bağırsakta
Kompost ne yapar?
Mutfaktaki organik atık ayrıştırıcılarla parçalanır; çöp azalır, toprağa organik madde döner.
Mutfak atıklarının kompost yapılmasının sağladığı iki yarar sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Yalnız çöp kokusunu azaltması
- B Yalnız su tasarrufu sağlaması
- C Yalnız yer kazandırması
- D Çöp miktarını azaltması ve organik maddenin toprağa dönerek doğal gübre sağlaması
- E Hiçbir yararı olmaması
Her besin grubunun sindirimi için ayrı enzimler bulunmasının nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Enzimlerin özgül olması; her enzimin yalnız belirli bir molekülün belirli bir bağına etki edebilmesi
- B Enzimlerin çok olması
- C Enzimlerin ucuz olması
- D Enzimlerin hızlı çalışması
- E Enzimlerin protein olmaması
Amibin besinini yalancı ayaklarıyla sarıp koful içine almasının ardından ne olduğu sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Besin doğrudan kullanılır
- B Besin depolanır
- C Besin dışarı atılır
- D Besin çekirdeğe gider
- E Koful lizozomla birleşir, enzimler besini sindirir ve kullanılabilir birimler sitoplazmaya geçer
Enerji eldesinin dört basamağı
Sindirim → emilim → taşıma → hücrede kullanım
Yukarıda verilen basamaklardan herhangi birinin aksaması durumunda ne olacağı sorulmaktadır. Doğru değerlendirme hangisidir?
- A Hiçbir şey olmaz
- B Yalnız o basamak durur
- C Enerji artar
- D Zincirin tamamı işlevsiz kalır; besin alınsa bile hücreler enerji üretemez
- E Yalnız sindirim durur
| Atık | Doğada kalma süresi (yaklaşık) |
|---|---|
| Meyve kabuğu | Haftalar |
| Kâğıt | Aylar |
| Plastik şişe | Yüzlerce yıl |
Plastik atıkların doğada yüzlerce yıl kalabilmesinin nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Plastiğin ağır olması
- B Ayrıştırıcı canlıların plastiği parçalayacak enzimlere sahip olmaması
- C Plastiğin sert olması
- D Plastiğin ucuz olması
- E Plastiğin renkli olması
İnce bağırsak iç yüzeyinin villus adı verilen parmaksı çıkıntılarla kaplı olmasının sağladığı yarar sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Bağırsağı sertleştirmesi
- B Emilim yüzeyini kat kat artırarak besinlerin kana geçişini hızlandırması
- C Besini öğütmesi
- D Enzim üretmesi
- E Bağırsağı kısaltması
Grafikte emilim yüzeyi ile emilen besin miktarı arasındaki ilişki verilmiştir. Grafiğe göre yapılabilecek doğru yorum hangisidir?
- A Yüzeyin etkisi yoktur
- B Yüzey arttıkça emilen besin miktarı artmaktadır
- C Emilim azalmaktadır
- D İlişki ters orantılıdır
- E Grafik yatay bir doğrudur
| Öncelik | Uygulama |
|---|---|
| 1 | Azaltma (atığı hiç oluşturmama) |
| 2 | Yeniden kullanma |
| 3 | ? |
Tabloda atık yönetiminin öncelik sırası verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan uygulama hangisidir?
- A Yakma
- B Gömme
- C Depolama
- D Denize dökme
- E Geri dönüşüm
Besinlerin çiğnenmesinin kimyasal sindirimi de hızlandırdığı belirtilmektedir. Bu etkinin nedeni nedir?
- A Çiğnemenin enzim üretmesi
- B Çiğnemenin gereksiz olması
- C Çiğnemenin ısı vermesi
- D Çiğnemenin besini ıslatması
- E Besinin küçük parçalara ayrılmasıyla enzimlerin etki edeceği yüzeyin büyümesi
Biyoçeşitliliğin korunması için kurulan gen ve tohum bankalarının işlevi sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Tohum satmak
- B Yerel çeşitlerin kalıtsal bilgisini saklayarak gelecekte hastalığa ve iklim değişikliğine dayanıklı çeşitler geliştirilmesine olanak vermek
- C Tarlaları büyütmek
- D Üretimi azaltmak
- E Tohumları yok etmek
| Üretim yolu | Göreli enerji tüketimi |
|---|---|
| Boksit cevherinden alüminyum | 100 birim |
| Geri dönüştürülmüş alüminyum | 5 birim |
Tabloda alüminyum üretiminin enerji tüketimi karşılaştırılmıştır. Bu veriden çıkarılacak doğru sonuç hangisidir?
- A Geri dönüşümün enerji gerektirmediği
- B İkisinin de eşit olduğu
- C Cevherden üretimin daha temiz olduğu
- D Geri dönüşümün cevherden üretime göre çok daha az enerji harcadığı; bu nedenle salımların da düşük olduğu
- E Alüminyumun geri dönüştürülemediği
🔑 Cevap anahtarı ve çözümler — önce kendin çöz
1. sorunun çözümü
Ortak bir mera ya da balık stoğunda her kullanıcı için kısa vadede daha çok kullanmak kârlıdır; ama toplamda kaynak çöker. Ortak kural ve denetim, bu tuzağı kıran araçtır.
- Ortak kaynak herkese açıktır.
- Bireysel çıkar aşırı kullanımı özendirir.
- Kural ve denetim bu eğilimi sınırlar.
2. sorunun çözümü
Söylenemeyecek yargı, geri dönüşüm yapıldığı sürece atık miktarının azaltılmasına gerek olmadığıdır; metin önceliğin azaltmada olduğunu söylüyor.
- Metnin ilk cümlesi bir sıra veriyor: önce azaltma, sonra yeniden kullanım, sonra geri dönüşüm. Sıra, azaltmanın vazgeçilebilir olmadığını gösterir.
- Geri dönüşüm de toplama, taşıma ve işleme aşamalarında enerji ve su harcar; ayrıca kâğıt gibi malzemeler her çevrimde lif kaybettiği için sınırsız kez dönüştürülemez.
- Öyleyse "geri dönüşüm varsa azaltmaya gerek yok" yargısı metnin kurduğu öncelik sırasını tersine çevirir; metinden çıkarılamaz.
- Denetleyelim: öteki seçenekler — kompost, mikroplastik, alüminyum ve pil — metindeki bilgilerle doğrudan uyuşuyor ✓, aykırı olan yalnız bu yargı.
Sık yapılan hata: Kompostun çöp miktarını azalttığı yargısını yanlış sanmak. Bu yargı metindeki azaltma ilkesiyle uyumludur: organik atığın kompostlanması depolamaya giden kütleyi doğrudan düşürür.
3. sorunun çözümü
İnce bağırsağın büyük bölümü alındığında emilim yüzeyi ileri derecede azalır ve sindirilen besin kana geçemez.
- Hangi basamağın zarar gördüğünü belirleyelim: ağız, mide, karaciğer ve pankreas yerinde olduğuna göre sindirim büyük ölçüde sürebilir.
- Zarar gören basamak emilimdir. Emilimin neredeyse tamamı ince bağırsakta, villuslarla kaplı yüzeyde gerçekleşir. Bu bölüm kısaldığında hem yüzey hem de besinin bağırsakta kalma süresi azalır.
- Sonuç olarak sindirilmiş besin kana geçmeden dışkıyla atılır. Hasta yeterli besin almış olsa bile kilo kaybı ve vitamin eksiklikleri görülür.
- Denetleyelim: sorun besin alamamak değil ✓ — besin alınıyor ve sindiriliyor, ama emilemiyor.
Sık yapılan hata: "Besin alınamaması" demek. Hasta besini ağızdan alabiliyor ve sindirebiliyor; bozulan basamak alım değil, sindirilen besinin kana geçtiği emilim basamağıdır.
4. sorunun çözümü
Mikroplastiklerin tehlikesi, küçük canlılarca besin sanılarak alınıp besin zinciri boyunca ilerleyerek üst basamaklarda birikmesidir.
- Ufalanan plastik plankton boyutuna indiğinde süzerek beslenen canlılar onu besinden ayırt edemez ve sindirim kanalına alır.
- Plastik sindirilemediği için doku ve organlarda kalır. Üstelik yüzeyine suda çözünmüş kirleticiler de tutunarak taşınır.
- Bu canlıyı yiyen balık, onu yiyen daha büyük balık aynı yükü devralır; her basamakta derişim artar. Zincirin tepesindeki tüketiciler en yüksek yükü taşır.
- Denetleyelim: tehlike suyun görüntüsünde değil, canlıların içinde biriken derişimde ✓ — mikroplastik gözden kaybolduğu hâlde ortadan kalkmış sayılmaz.
Sık yapılan hata: "Suyu bulandırması" demek. Bulanıklık geçici ve yüzeysel bir etkidir; mikroplastiğin asıl sorunu, besin zincirine girip üst basamaklarda derişerek birikmesidir.
5. sorunun çözümü
Grafiğe göre uygulama işe yaramıştır: depolanan atık üç yıl boyunca düzenli olarak azalmıştır.
- Eğriyi yıl yıl okuyalım: başlangıçta 30 ton, birinci yılın sonunda yaklaşık 22 ton.
- İkinci yılda yaklaşık 15 tona, üçüncü yılda yaklaşık 9 tona iniyor. Her ölçüm bir öncekinden düşük; eğrinin hiçbir yerinde yükseliş yok.
- Üç yılda 30 tondan 9 tona inen bir eğri, başlangıç değerinin yaklaşık üçte birine düşmüş demektir. Bu, tek seferlik bir dalgalanma değil süregiden bir eğilimdir.
- Denetleyelim: azalma düzenli ve sürekli olduğuna göre uygulamanın etkisi izlenime değil ölçüme dayandırılmış oluyor ✓.
Sık yapılan hata: "Atık önce azalıp sonra artmıştır" demek. Eğrinin hiçbir bölümünde yukarı dönüş yok; her ölçüm noktası bir öncekinden düşük olduğu için artış yorumu grafikle doğrudan çelişir.
6. sorunun çözümü
İnce bağırsak, sindirimin tamamlandığı ve emilimin büyük bölümünün gerçekleştiği bölümdür.
- Tablonun kurgusu şu: solda sindirim kanalının bölümü, sağda başlıca görevi.
- Dolu satırlar bir zincir kuruyor: ağızda mekanik parçalama ve nişasta sindiriminin başlaması, midede asidik ortamda protein sindiriminin başlaması. İkisinde de "başlaması" deniyor; süreç henüz bitmemiş.
- İnce bağırsakta karaciğerden safra, pankreastan enzim gelir ve ortam bazikleşir. Karbonhidrat, protein ve yağ sindirimi burada tamamlanır. Aynı bölüm villuslarla kaplı olduğundan emilimin de neredeyse tamamı burada olur.
- Denetleyelim: su emiliminin ağırlıklı yeri kalın bağırsak ✓ — ince bağırsağı tanımlayan görev bu değil.
Sık yapılan hata: "Yalnız su emilimi" demek. Su emilimi ağırlıklı olarak kalın bağırsağın işidir; ince bağırsak hem sindirimi tamamlar hem de besin emiliminin büyük bölümünü yapar.
7. sorunun çözümü
Elektronik atıklar hem içerdikleri ağır metallerin çevreye sızmasını önlemek hem de geri kazanılabilir değerli metalleri yeniden kullanıma sokmak için ayrı toplanır.
- Bir elektronik kartın içeriğini ikiye ayıralım. Bir yanda kurşun, cıva, kadmiyum ve brom bileşikleri gibi zehirli maddeler var; bunlar çöple depolanırsa sızıntı suyuyla toprağa geçer.
- Öte yanda altın, gümüş, bakır ve nadir toprak elementleri var. Bir ton elektronik karttan elde edilen altın, aynı kütledeki cevherden elde edilenden kat kat fazladır.
- Ayrı toplama iki sonucu birden verir: zehirli bölüm denetimli biçimde işlenir, değerli bölüm geri kazanılarak yeni madencilik gereksinimi azalır.
- Denetleyelim: gerekçelerden biri tehlikeyi önlemek, öteki kaynağı kazanmak ✓ — soru iki gerekçe istiyordu, ikisi de karşılanıyor.
Sık yapılan hata: "Yalnız yer kaplamaları" demek. Hacim başlı başına bir ayrı toplama gerekçesi olamaz; elektronik atığı özel kılan, aynı anda hem tehlikeli hem değerli olmasıdır.
8. sorunun çözümü
Nişasta, protein ve yağ molekülleri hücre zarından geçemeyecek büyüklükte olduğu için emilebilir birimlere ayrılmaları gerekir.
- Verilen sonuçları okuyalım: nişasta glikoza, protein amino aside, yağ ise yağ asidi ve gliserole dönüşüyor. Her satırda büyük bir molekül kendi yapı taşlarına ayrılıyor.
- Besinin işe yaraması için bağırsak çeperinden kana geçmesi, sonra hücre zarından içeri girmesi gerekir. Hücre zarı seçici geçirgendir ve nişasta ya da protein gibi dev molekülleri geçirmez.
- Öyleyse sindirim bir zorunluluktur: amacı besini yok etmek değil, zardan geçebilecek boyuttaki yapı taşlarına indirgemektir.
- Denetleyelim: glikoz, amino asit ve gliserol zaten küçük moleküller ✓ — bu yüzden sindirime uğramadan doğrudan emilebilirler.
Sık yapılan hata: "Besinlerin zehirli olması" demek. Nişasta ve protein zehirli değildir; sindirilmelerinin nedeni zararlı olmaları değil, bulundukları boyutta hücre zarından geçememeleridir.
9. sorunun çözümü
Sindirim ürünlerinin bağırsak çeperinden kana ya da lenfe geçmesine emilim denir ve büyük bölümü ince bağırsakta olur.
- Sorulan olayı adlandıralım: besin zaten sindirilmiş, şimdi bağırsak boşluğundan kana geçiyor. Bu geçişin adı emilimdir.
- Tablo yeri de veriyor: ince bağırsakta sindirim ürünlerinin büyük bölümü, kalın bağırsakta ise su ve mineraller emiliyor.
- Öyleyse doğru eşleştirme emilim ile ince bağırsaktır. Kalın bağırsak emilime katılır, ama emdiği şey besin değil ağırlıklı olarak su ve mineraldir.
- Denetleyelim: sindirim, kana geçişten önceki basamak ✓ — bu yüzden aynı olaya sindirim denemez.
Sık yapılan hata: "Sindirim — midede" demek. Midede sindirim sürer ama sorulan olay sindirim değil, sindirilmiş besinin kana geçmesidir; bu olayın adı emilim, başlıca yeri ince bağırsaktır.
10. sorunun çözümü
Kompost hem çöp miktarını azaltır hem de organik maddeyi toprağa döndürerek doğal gübre sağlar.
- Metne göre mutfaktaki organik atık ayrıştırıcılarla parçalanıyor. Bu, çöp kutusunda biriken kütlenin bir bölümünün depolama alanına hiç gitmemesi demektir; birinci yarar budur.
- Parçalanma sonunda geriye azot, fosfor ve potasyum bakımından zengin, koyu renkli bir organik madde kalır.
- Bu madde toprağa karıştırıldığında hem besin elementi sağlar hem toprağın su tutma gücünü artırır; madde döngüsü kapanır. İkinci yarar da budur.
- Denetleyelim: soru iki yarar istiyordu; çöpün azalması ve toprağa gübre dönmesi iki ayrı kazanç olarak sağlanıyor ✓.
Sık yapılan hata: "Yalnız çöp kokusunu azaltması" demek. Koku azalması olsa olsa yan bir sonuçtur; üstelik kompost yeterince havalandırılmazsa koku artar bile. Sorunun aradığı, ölçülebilir iki çevresel kazançtır.
11. sorunun çözümü
Her enzim yalnız belirli bir molekülün belirli bir bağına etki edebildiği için her besin grubunun ayrı enzimi vardır.
- Enzimin nasıl çalıştığına bakalım: enzimin aktif bölgesi belirli bir şekle sahiptir ve yalnız bu şekle uyan substratı bağlar. Anahtar-kilit benzetmesi bu uyumu anlatır.
- Karbonhidrat, protein ve yağ farklı yapı taşlarından ve farklı bağ türlerinden oluşur. Nişastadaki glikozit bağı ile proteindeki peptit bağı aynı enzimin aktif bölgesine uymaz.
- Bu yüzden her besin grubu için ayrı enzim gerekir: nişasta için amilaz, protein için pepsin gibi. Enzimlerin çokluğu bir savurganlık değil, özgüllüğün zorunlu sonucudur.
- Denetleyelim: özgüllük olmasaydı tek bir enzim hücredeki her bağı kırar, düzensizlik doğardı ✓ — özgüllük tepkimelerin denetlenmesini sağlıyor.
Sık yapılan hata: "Enzimlerin hızlı çalışması" demek. Hız enzimlerin ortak bir özelliğidir ama neden ayrı ayrı enzim bulunduğunu açıklamaz; bunu açıklayan şey her enzimin belirli bir substrata özgü olmasıdır.
12. sorunun çözümü
Besin kofulu lizozomla birleşir, lizozom enzimleri besini sindirir ve oluşan küçük birimler sitoplazmaya geçer.
- Anlatılan olayı adlandıralım: amip yalancı ayaklarıyla besini sarıp içeri alıyor. Bu, endositozun katı besin alımı biçimi olan fagositozdur ve sonucunda besin kofulu oluşur.
- Koful içindeki besin henüz sindirilmemiştir. Sindirim enzimleri hücrede serbest dolaşmaz; lizozom denen keseciklerde paketli durur. Bu paketleme, hücrenin kendi yapılarının sindirilmesini önler.
- Koful lizozomla birleştiğinde enzimler besinle aynı bölmede buluşur ve sindirim başlar. Ortaya çıkan glikoz ve amino asit gibi küçük birimler sitoplazmaya geçip kullanılır; sindirilemeyen artık dışarı atılır.
- Denetleyelim: bütün süreç hücrenin içinde geçiyor ✓ — hücre içi sindirimin tanımına uyuyor.
Sık yapılan hata: "Besin doğrudan kullanılır" demek. Kofula alınan besin hâlâ büyük moleküllerden oluşur; kullanılabilmesi için önce lizozom enzimleriyle sindirilmesi gerekir.
13. sorunun çözümü
Sindirim, emilim, taşıma ve hücrede kullanım birbirine bağlı basamaklardır; biri aksarsa hücreler enerji üretemez.
- Basamakların sırasını görelim: sindirim → emilim → taşıma → hücrede kullanım. Her basamak bir öncekinin ürününü girdi olarak alıyor.
- Basamakları tek tek bozalım. Sindirim olmazsa besin zardan geçemeyecek boyutta kalır. Emilim bozulursa sindirilmiş besin bağırsakta kalıp dışkıyla atılır. Taşıma bozulursa emilen besin kanda kalır, hücreye ulaşmaz.
- Üç durumda da sonuç aynıdır: hücreye ulaşan besin yoktur, dolayısıyla enerji üretilemez. Besinin ağızdan alınmış olması bu sonucu değiştirmez.
- Denetleyelim: yalnız aksayan basamak dursaydı sonrakiler girdisiz çalışırdı ✓ — girdisi olmayan bir basamak zaten çalışamaz.
Sık yapılan hata: "Yalnız o basamak durur" demek. Basamaklar art arda bağlı olduğu için duran basamak kendinden sonrakileri girdisiz bırakır; kesinti tek noktada kalmaz.
14. sorunun çözümü
Plastik doğada yüzlerce yıl kalır çünkü ayrıştırıcı canlılarda bu sentetik polimerleri parçalayacak enzimler bulunmaz.
- Tablodaki sıraya bakalım: meyve kabuğu haftalar, kâğıt aylar, plastik şişe yüzlerce yıl. Fark malzemenin ağırlığından değil, kimyasal yapısından geliyor.
- Meyve kabuğu ve kâğıt, doğada milyonlarca yıldır bulunan selüloz ve şeker türevlerinden oluşur; bakteri ve mantarlar bu bağları kesen enzimleri taşır.
- Plastik ise yaklaşık yüz yıllık, insan yapımı uzun karbon zincirleridir. Ayrıştırıcılar bu zincire uyan enzimi üretmediği için plastik yalnız güneş ve dalga etkisiyle ufalanır, kimyasal olarak parçalanmaz.
- Denetleyelim: enzim yoksa parçalanma da yoktur; malzeme küçülür ama yok olmaz ✓ — mikroplastik sorunu tam buradan doğar.
Sık yapılan hata: "Plastiğin sert olması" demek. Sertlik bir ayrışma ölçütü değildir: ceviz kabuğu da serttir ama birkaç yılda ayrışır. Belirleyici olan, ayrıştırıcının o kimyasal bağı kesebilen enzime sahip olup olmamasıdır.
15. sorunun çözümü
Villuslar ince bağırsağın emilim yüzeyini kat kat büyüterek besinlerin kana geçişini hızlandırır.
- Emilimin nerede olduğunu belirleyelim: sindirim ürünleri bağırsağın iç yüzeyindeki hücrelerden geçerek kana ve lenfe girer. Yani emilim bir yüzey olayıdır.
- Düz bir boru biçimindeki bağırsağın iç yüzeyi sınırlı kalırdı. Villuslar bu yüzeyi parmaksı çıkıntılara böler; her villusun üzerindeki hücrelerde bulunan mikrovilluslar yüzeyi bir kez daha katlar.
- Sonuçta ince bağırsağın emilim yüzeyi düz bir borunun sunacağı alanın kat kat üstüne çıkar. Aynı sürede kana geçen besin miktarı bu sayede yüksektir.
- Denetleyelim: her villusun içinde kılcal damar ve lenf damarı bulunur ✓ — emilen besin doğrudan taşınmaya verilir.
Sık yapılan hata: "Besini öğütmesi" demek. Öğütme mekanik sindirimdir ve ağızda dişlerle yapılır; villusların işi öğütmek değil, emilim yüzeyini büyütmektir.
16. sorunun çözümü
Grafikte emilim yüzeyi arttıkça emilen besin miktarı da arttığından iki büyüklük birlikte artmaktadır.
- Eksenleri okuyalım: yatay eksende emilim yüzeyi 1’den 5’e doğru artıyor, düşey eksende emilen besin 0 ile 20 arasında ölçeklenmiş.
- Çizgiyi izleyelim: yüzey büyüdükçe ona karşılık gelen emilen besin değeri de yükseliyor; hiçbir aralıkta düşüş ya da yataylaşma yok.
- Bu düzenli birlikte artış, iki büyüklüğün doğru orantılı değiştiğini gösterir. Beklenen sonuçtur da: emilim yüzeyden gerçekleştiği için yüzey büyüdükçe aynı sürede daha çok molekül geçer.
- Denetleyelim: ince bağırsağın villuslarla kaplı olması bu ilişkinin canlıdaki karşılığı ✓ — yüzeyi büyüten yapı emilimi de artırıyor.
Sık yapılan hata: "İlişki ters orantılıdır" demek. Ters orantıda yüzey artarken emilen besin azalırdı; grafikte ise iki değer birlikte yükseliyor.
17. sorunun çözümü
Öncelik sırasının üçüncü basamağı geri dönüşümdür: atık önce hiç oluşturulmaz, sonra yeniden kullanılır, ancak bundan sonra dönüştürülür.
- Tablodaki sıralama bir öncelik listesidir; aşağı inildikçe uygulamanın çevresel maliyeti artar. Birinci basamak azaltma, yani atığı hiç oluşturmama.
- İkinci basamak yeniden kullanma: ürün biçim değiştirmeden yeniden kullanıldığı için yalnız temizlik gibi küçük bir maliyet doğurur.
- Üçüncüde malzeme artık ürün olarak kullanılamaz; toplanıp işlenerek ham maddeye çevrilir. Bu işlem enerji ve su harcasa da malzemeyi dizgede tuttuğu için depolamadan önce gelir. Adı geri dönüşümdür.
- Denetleyelim: geri dönüşümü üçüncü sıraya koyduğumuzda liste azaltma → yeniden kullanma → geri dönüşüm → bertaraf biçiminde, maliyeti düzenli artan bir sıra veriyor ✓.
Sık yapılan hata: "Yakma" seçeneği. Yakma bir bertaraf yoludur: malzeme dizgeden büsbütün çıkar, geriye kül ve baca gazı kalır. Öncelik listesinde geri dönüşümün altında, son basamaklarda yer alır.
18. sorunun çözümü
Çiğneme besini küçük parçalara ayırdığı için enzimlerin etki edeceği toplam yüzey büyür ve kimyasal sindirim hızlanır.
- Enzimlerin nasıl çalıştığını hatırlayalım: enzim molekülü besinin yüzeyindeki bağa bağlanır, parçanın içinde kalan kütleye ulaşamaz.
- Çiğneme mekanik bir sindirimdir: besinin kütlesini değiştirmez, ama onu çok sayıda küçük parçaya böler. Her yeni parça yeni yüzeyler açar; toplam yüzey alanı büyür.
- Aynı sürede enzimlerin bağlanabildiği nokta sayısı arttığından kırılan bağ sayısı da artar. Toz şekerin küp şekerden hızlı çözünmesi aynı ilkedir.
- Denetleyelim: çiğnenmiş besindeki nişasta miktarı değişmedi ✓ — artan şey madde miktarı değil, enzimin ona ulaşabilme oranı.
Sık yapılan hata: "Çiğnemenin enzim üretmesi" demek. Enzimi üreten şey çiğneme değil salgı bezleridir; çiğnemenin katkısı, enzimin etki edebileceği yüzeyi büyütmesidir.
19. sorunun çözümü
Gen ve tohum bankaları, yerel çeşitlerin kalıtsal bilgisini saklayarak ileride hastalığa ve iklim değişikliğine dayanıklı çeşitler geliştirilmesine olanak verir.
- Modern tarım verimi yüksek birkaç çeşide dayanır; bu çeşitler kalıtsal olarak birbirine çok benzer.
- Yeni bir hastalık ya da uzun bir kuraklık çıktığında, benzer bireylerden oluşan böyle bir ekilişte direnç gösterecek birey bulunmayabilir.
- Direnç genleri çoğu kez artık ekilmeyen yerel çeşitlerde saklıdır. Bankalar bu tohumları ve gen örneklerini uygun koşullarda saklayarak ıslah çalışmalarına kaynak sağlar.
- Denetleyelim: banka bugün ekilmeyen bir çeşidi bile koruyor; demek ki işlevi üretim değil, kalıtsal çeşitliliği geleceğe taşımak ✓.
Sık yapılan hata: "Tohum satmak" demek. Bankaların amacı ticaret değil; kalıtsal çeşitliliği yedekleyerek ıslahçıların gelecekte kullanabileceği bir kaynak oluşturmaktır.
20. sorunun çözümü
Tablodan çıkarılacak sonuç, geri dönüştürülmüş alüminyumun cevherden üretime göre çok daha az enerji harcadığı ve buna bağlı olarak salımların da düşük olduğudur.
- Sayıları karşılaştıralım: cevherden 100 birim, geri dönüşümde 5 birim. Geri dönüşüm, cevherden üretimin yirmide biri kadar enerji kullanıyor; yani yaklaşık yüzde 95 tasarruf var.
- Farkın nedeni kimyasaldır: boksitteki alüminyum oksijene sıkıca bağlıdır ve ancak yüksek sıcaklıkta elektrolizle ayrılır. Hurda alüminyumda bu bağ zaten kırılmıştır; yapılacak iş yalnız eritmektir.
- Enerjinin büyük bölümü fosil yakıttan üretildiği için enerji tüketimindeki düşüş sera gazı salımına da doğrudan yansır.
- Denetleyelim: 5 birim 100 birimden küçük olduğuna göre hem enerji hem salım azalıyor ✓ — alüminyumun geri dönüşümün en kârlı malzemelerinden sayılmasının nedeni budur.
Sık yapılan hata: "Geri dönüşümün enerji gerektirmediği" sonucunu çıkarmak. Tabloda geri dönüşüm için 0 değil 5 birim yazıyor; geri dönüşüm enerji tüketimini sıfırlamaz, yalnızca büyük ölçüde azaltır.