10. Sınıf Biyoloji 1. Dönem 2. Yazılı
20 soru · cevap anahtarı ve adım adım çözüm sayfanın altında
Kapsanan konular
Grafikte bir popülasyonun zamanla değişimi verilmiştir. Eğrinin sonlara doğru yatıklaşmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A Doğum oranı sıfıra inmiştir.
- B Popülasyon taşıma kapasitesine yaklaşmıştır.
- C Tüm bireyler göç etmiştir.
- D Ortamda hiç rekabet yoktur.
- E Ölüm oranı sıfırlanmıştır.
Grafikte oksijen derişimine göre üretilen ATP miktarı verilmiştir. Grafiğe göre yapılabilecek doğru yorum hangisidir?
- A İlişki ters orantılıdır
- B Oksijenin etkisi yoktur
- C ATP üretimi azalmaktadır
- D Oksijen arttıkça üretilen ATP miktarı artmakta, belli bir düzeyden sonra artış yavaşlamaktadır
- E Grafik yatay bir doğrudur
| Canlı | Kimyasal derişimi (ppm) |
|---|---|
| Su | 0,01 |
| Plankton | 0,5 |
| Küçük balık | 4 |
| Yırtıcı kuş | 60 |
Tabloda bir göl ekosisteminde çözünmeyen bir kimyasalın derişimi verilmiştir. Bu tablodan çıkarılabilecek en doğru sonuç hangisidir?
- A Kimyasal suda en yoğun hâldedir.
- B Kimyasal basamak yükseldikçe seyrelmektedir.
- C Kimyasal yalnız planktonlarda birikir.
- D Kimyasal besin zincirinde yukarı doğru birikmektedir.
- E Derişim canlı türünden bağımsızdır.
Yangın geçirmiş bir ormanlık alanda önce otlar, birkaç yıl sonra çalılar, onlarca yıl sonra ise ağaçlar baskın hâle geliyor. Bu süreç aşağıdakilerden hangisiyle adlandırılır?
- A Birincil süksesyon
- B Adaptasyon
- C Göç
- D İkincil süksesyon
- E Rekabetin ortadan kalkması
Maya deneyinde şeker konulmamış ikinci bir şişenin hazırlanmasının gerekçesi sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Şişe sayısını artırmak
- B Süre kazanmak
- C Mayayı korumak
- D Suyu ısıtmak
- E Balonun şişmesinin gerçekten fermantasyondan kaynaklandığını göstermek; şekersiz şişede belirgin bir şişme beklenmemesi
| Fermantasyon türü | Ürün | Kullanım alanı |
|---|---|---|
| Etil alkol fermantasyonu | Etil alkol + CO₂ | Ekmek mayalama |
| Laktik asit fermantasyonu | Laktik asit | ? |
Tabloda fermantasyon türleri verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan kullanım alanı hangisidir?
- A Yoğurt ve turşu yapımı
- B Şeker üretimi
- C Sabun üretimi
- D Kâğıt üretimi
- E Boya üretimi
Kapalı bir kapta tutulan maya kültüründe bir süre sonra gaz üretiminin durduğu gözlenmiştir. Bunun en olası nedeni nedir?
- A Mayaların çoğalması
- B Suyun donması
- C Kabın soğuması
- D Balonun patlaması
- E Şekerin tükenmesi ya da biriken alkolün mayalar için zararlı düzeye ulaşması
| Özellik | Fotosentez | Hücresel solunum |
|---|---|---|
| Enerji | Depolanır | Açığa çıkar |
| Kullanılan | CO₂ ve H₂O | Glikoz ve O₂ |
| Gerçekleştiği yer | Kloroplast | ? |
Tabloda iki süreç karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan ifade hangisidir?
- A Yalnız çekirdek
- B Yalnız hücre zarı
- C Yalnız koful
- D Sitoplazma ve mitokondri
- E Yalnız kloroplast
Bir sazlıkta yaşayan kurbağa için “sazlık” ve “böceklerle beslenip kuşlara av olması” ifadeleri sırasıyla hangi kavramlara karşılık gelir?
- A Niş – habitat
- B Popülasyon – komünite
- C Komünite – ekosistem
- D Habitat – niş
- E Ekosistem – popülasyon
Bir öğrenci şeker miktarının fermantasyon hızına etkisini araştırmak istemektedir. Deneyi geçerli kılmak için yapması gereken hangisidir?
- A Her şişeye farklı maya koymak
- B Maya miktarını, su sıcaklığını ve süreyi eşitleyip yalnız şeker miktarını değiştirmek ve balon çaplarını karşılaştırmak
- C Her şişeyi farklı sürede beklemek
- D Şişeleri farklı odalarda tutmak
- E Sonucu tahmin etmek
Yukarıda özeti verilen olayın adı sorulmaktadır. Bu olay hangisidir?
- A Fotosentez
- B Emilim
- C Kemosentez
- D Sindirim
- E Oksijenli hücresel solunum
Piramitte üreticilerdeki enerji verilmiştir. Basamaklar arası aktarım %10 kabul edilirse üçüncül tüketicilere kaç kcal ulaşır?
- A 200
- B 2000
- C 0,2
- D 2
- E 20
Oksijenli solunumun oksijensiz solunuma göre çok daha fazla enerji sağlamasının nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Oksijenin enerji vermesi
- B Oksijenli solunumda glikozun karbondioksit ve suya kadar tam olarak yıkılması; oksijensizde yıkımın yarım kalması
- C Oksijensiz solunumun yavaş olması
- D Oksijenin besin olması
- E Oksijenin hücreyi ısıtması
| Basamak | Biyokütle (kg) |
|---|---|
| Üreticiler | 5000 |
| Birincil tüketiciler | 480 |
| İkincil tüketiciler | 52 |
Tabloda bir ekosistemin basamaklarındaki biyokütle verilmiştir. Bu verilere göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- A Basamak yükseldikçe biyokütle artmaktadır.
- B Tüm basamaklarda biyokütle eşittir.
- C Üreticiler en az biyokütleye sahiptir.
- D İkincil tüketiciler en çok enerjiyi taşır.
- E Basamak yükseldikçe biyokütle azalmaktadır.
Mitokondrisi bulunmayan bakterilerin de oksijenli solunum yapabildiği bilinmektedir. Bu durumun açıklaması nedir?
- A Bakterilerin fotosentez yapması
- B Bakterilerin oksijen üretmesi
- C Gerekli enzimlerin bakterilerde hücre zarında ve sitoplazmada bulunması; organelin zorunlu olmaması
- D Bakterilerin enerji kullanmaması
- E Bilginin yanlış olması
Bir gölde ışık, sıcaklık ve oksijen yeterli düzeydeyken fosfat miktarı çok düşüktür ve algler beklenen kadar çoğalamamaktadır. Bu durumda fosfat için hangi kavram kullanılır?
- A Taşıma kapasitesi
- B Sınırlayıcı (limitleyici) faktör
- C Biyolojik birikim
- D Ekolojik niş
- E Süksesyon
Mayalı ekmek hamurunun kabarmasının nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Hamurun ısınması
- B Suyun buharlaşması
- C Unun şişmesi
- D Mayaların fermantasyonla ürettiği karbondioksitin hamurun içinde gözenekler oluşturması
- E Tuzun erimesi
Maya deneyinde suyun ılık olması istenmekte, kaynar su kullanılmaması vurgulanmaktadır. Bu uyarının gerekçesi nedir?
- A Balonun erimesi
- B Yüksek sıcaklığın maya hücrelerinin enzimlerini bozması ve fermantasyonu durdurması
- C Şekerin çözünmemesi
- D Suyun buharlaşması
- E Şişenin kırılması
Bir ormanda dökülen yapraklar ve ölen canlılar zamanla toprağa karışıyor ve toprak mineralce zenginleşiyor. Bu değişimi sağlayan canlı grubu ve görevi hangisinde doğru verilmiştir?
- A Ayrıştırıcılar; organik maddeyi inorganiğe çevirir.
- B Üreticiler; inorganik maddeyi organiğe çevirir.
- C Birincil tüketiciler; bitkileri parçalar.
- D Etçiller; besin zincirini kısaltır.
- E Ayrıştırıcılar; güneş enerjisini bağlar.
Şemada bir besin zinciri verilmiştir. Bu zincirde kurbağanın beslenme basamağı aşağıdakilerden hangisidir?
- A İkincil tüketici
- B Birincil tüketici
- C Üretici
- D Üçüncül tüketici
- E Ayrıştırıcı
🔑 Cevap anahtarı ve çözümler — önce kendin çöz
1. sorunun çözümü
Kaynaklar sınırlı olduğu için popülasyon belirli bir büyüklükte dengelenir; eğri taşıma kapasitesine yaklaşırken yatıklaşır.
- Grafiği iki bölümde okuyalım: başlangıçta birey sayısı hızla artıyor, sonlara doğru artış yavaşlıyor ve eğri yataya yaklaşıyor.
- Başlangıçtaki hızlı artışın nedeni bol kaynaktır: besin, alan ve su yeterlidir, bireyler rahatça çoğalır.
- Popülasyon büyüdükçe aynı kaynaklar daha çok bireye paylaştırılır; rekabet artar, ölüm oranı yükselir ve doğum oranı düşer. Ortamın sürdürebileceği en büyük birey sayısına taşıma kapasitesi denir; eğri bu değere yaklaştığı için yatıklaşır.
- Denetleyelim: eğri düşmüyor, sabitleniyor ✓ — popülasyon yok olmuyor, dengeye giriyor.
Sık yapılan hata: "Ölüm oranı sıfırlanmıştır." demek. Ölüm oranı sıfırlansaydı popülasyon daha da HIZLI artardı; yatıklaşmanın nedeni, kaynak sınırı nedeniyle ölüm ile doğumun dengelenmesidir.
2. sorunun çözümü
Oksijen arttıkça ATP üretimi artar, belli bir düzeyden sonra artış yavaşlar.
- Grafiğin başında oksijen az; hücre oksijensiz yola başvuruyor ve az ATP üretiyor.
- Oksijen arttıkça oksijenli solunum devreye giriyor ve verim yükseliyor — eğri yukarı çıkıyor.
- Belli bir düzeyden sonra oksijen sınırlayıcı olmaktan çıkıyor; başka bir etken devreye giriyor ve artış yavaşlıyor.
- Denetleyelim: eğri hem yükseliyor hem sonunda düzleşiyor; tek bir yargı ikisini birden anlatmalı ✓.
Sık yapılan hata: "İlişki ters orantılıdır" demek. Ters orantıda eğri AŞAĞI iner; buradaki eğri yükseliyor, yani doğru orantılı bir ilişki var.
3. sorunun çözümü
Vücutta parçalanmayan maddeler her basamakta yoğunlaşır; kimyasal besin zincirinde yukarı doğru birikmektedir.
- Tablodaki değerleri sıralayalım: su 0,01 ppm, plankton 0,5 ppm, küçük balık 4 ppm, yırtıcı kuş 60 ppm. Basamak yükseldikçe derişim artıyor.
- Nedenini görelim: madde çözünmüyor ve vücutta parçalanamıyor. Bir canlı yaşamı boyunca çok sayıda av tüketir ve hepsindeki kimyasal onun dokusunda toplanır.
- Bu birikim her basamakta yinelendiği için derişim yukarı doğru katlanarak artar; olaya biyolojik birikim denir. Zincirin en üstündeki yırtıcılar en büyük riski taşır.
- Denetleyelim: biyokütle tam tersi yönde ✓ — enerji yukarı çıkıldıkça azalırken parçalanmayan kimyasal yoğunlaşıyor; iki eğilim karıştırılmamalı.
Sık yapılan hata: "Kimyasal basamak yükseldikçe seyrelmektedir." demek. Tablodaki sayılar yukarı doğru ARTIYOR; parçalanamayan madde her basamakta biriktiği için derişim yükselir.
4. sorunun çözümü
Toprağın yerinde kaldığı bozulmuş bir alanda yeniden yapılanma ikincil süksesyondur.
- Alanın durumunu belirleyelim: yangın bitki örtüsünü yok etmiş, ama TOPRAK yerinde kalmıştır. Toprakta tohumlar, kökler ve mikroorganizmalar bulunur.
- Süksesyon türlerini ayıralım: birincil süksesyon çıplak kayada, toprağın hiç bulunmadığı yerde başlar ve toprak oluşumu yüzlerce yıl sürer. İkincil süksesyon ise toprağın var olduğu bozulmuş alanlarda görülür ve çok daha hızlıdır.
- Burada toprak korunduğu için süreç sıfırdan başlamaz; otlar, çalılar ve ağaçlar sırasıyla baskın hâle gelir. Bu, ikincil süksesyondur.
- Denetleyelim: sıra hep aynı yönde ✓ — her aşama bir sonrakinin koşullarını hazırlıyor.
Sık yapılan hata: "Birincil süksesyon" demek. Birincil süksesyon TOPRAĞIN HİÇ BULUNMADIĞI çıplak kayada başlar; burada toprak yerinde kaldığı için süreç ikincil süksesyondur.
5. sorunun çözümü
Kontrol düzeneği, şişmenin gerçekten fermantasyondan geldiğini gösterir; şekersiz şişede belirgin şişme beklenmez.
- Deneyde balonun şişmesi başka nedenlerden de olabilirdi: ılık su havayı genleştirmiş olabilir.
- Bunu dışlamak için tek farkı ŞEKER olan ikinci bir düzenek kurulur; buna kontrol denir.
- Şekersiz şişede belirgin bir şişme olmazsa, şişmenin nedeni şekerin fermantasyonla yıkılması demektir.
- Denetleyelim: iki düzenek arasında başka fark bırakılmamalı — aynı su, aynı sıcaklık, aynı maya; yoksa sonuç neye bağlanacağı belirsiz kalır ✓.
Sık yapılan hata: "Şişe sayısını artırmak" demek. Amaç sayı değil KARŞILAŞTIRMA; kontrol düzeneği olmadan sonucun nedeni kanıtlanamaz.
6. sorunun çözümü
Laktik asit ortamı asitleştirir; bu hem tat verir hem korur — yoğurt ve turşu bu yolla üretilir.
- Tablo fermantasyon türlerini ürün ve kullanım alanıyla eşleştiriyor.
- Laktik asit bakterileri sütteki ya da sebzedeki şekeri laktik aside çevirir.
- Artan asitlik iki iş yapar: yoğurdun ekşi tadını verir ve bozucu mikroorganizmaların üremesini engeller. Yoğurt ve turşu bu ilkeyle üretilir.
- Denetleyelim: ekmek mayalama etil alkol fermantasyonuna ait ve tabloda zaten yazılı; iki tür farklı ürün, farklı kullanım ✓.
Sık yapılan hata: "Şeker üretimi" demek. Fermantasyonda şeker ÜRETİLMEZ, tüketilir; şeker sürecin girenidir.
7. sorunun çözümü
Fermantasyon ya yakıt bitince ya da ürün birikip ortamı zararlı hâle getirince durur.
- Kapalı kapta gaz üretimi bir süre sürüp sonra duruyor; iki olası neden var.
- Birincisi: şeker tükendi. Fermantasyonun yakıtı bitince üretim de biter.
- İkincisi: biriken etil alkol mayalar için zararlı düzeye ulaştı. Şarap üretiminde alkol oranının belirli bir düzeyi aşamamasının nedeni de budur.
- Denetleyelim: kaba şeker eklenince üretim yeniden başlarsa neden birinci, başlamazsa ikincidir ✓.
Sık yapılan hata: "Mayaların çoğalması" demek. Çoğalma üretimi ARTIRIR, durdurmaz; duruşun nedeni yakıtın bitmesi ya da ürünün birikmesidir.
8. sorunun çözümü
Glikoliz sitoplazmada, oksijenli basamaklar mitokondride gerçekleşir: sitoplazma ve mitokondri.
- Tablo iki süreci karşılaştırıyor; fotosentezin yeri kloroplast olarak verilmiş, solunumunki soruluyor.
- Solunum tek bir yerde bitmez. İlk basamak olan glikoliz SİTOPLAZMADA yürür ve oksijen gerektirmez.
- Oksijenli devam eden basamaklar (Krebs ve elektron taşıma) MİTOKONDRİDE sürer. İkisi birlikte yazılmalı.
- Denetleyelim: mitokondrisi olmayan bakteriler de solunum yapabiliyor — çünkü glikoliz sitoplazmada gerçekleşiyor ✓.
Sık yapılan hata: "Yalnız kloroplast" demek. Fotosentezin yeri solunuma da yazılıyor; kloroplast yalnız bitkilerde var ve solunum bütün canlılarda gerçekleşir.
9. sorunun çözümü
Habitat canlının yaşadığı yer, niş ise ekosistemdeki rolüdür; sırasıyla habitat ve niş.
- İki ifadeyi ayrı ayrı okuyalım. "Sazlık" bir YER bildiriyor; kurbağanın nerede bulunduğunu söylüyor.
- Canlının yaşadığı yere habitat denir. Habitat bir adres gibidir: hangi ortamda yaşıyor?
- İkinci ifade ise kurbağanın ne yaptığını anlatıyor: böceklerle besleniyor ve kuşlara av oluyor. Yani besin ağındaki konumu, ekosisteme katkısı ve kaynakları kullanma biçimi. Buna niş denir; niş bir meslek gibidir. Sıralama habitat – niştir.
- Denetleyelim: aynı habitatta farklı nişler bulunabiliyor ✓ — bir önceki sorudaki iki kuş buna örnek.
Sık yapılan hata: "Niş – habitat" demek. Sıra ters: "sazlık" yaşanılan YERİ, yani habitatı; "böcek yiyip kuşa av olmak" ise ekosistemdeki ROLÜ, yani nişi anlatır.
10. sorunun çözümü
İncelenen değişken şeker miktarı olduğuna göre maya, sıcaklık ve süre sabit tutulmalı; ölçüt balon çapıdır.
- Bir deneyde tek bir değişkenin etkisi araştırılıyorsa ÖTEKİ HER ŞEY sabit tutulmalıdır.
- Burada araştırılan şeker miktarı; öyleyse maya miktarı, su sıcaklığı ve bekleme süresi bütün şişelerde aynı olmalı.
- Sonuç ölçütü de belirlenmeli: üretilen gaz miktarı balonun şişme çapından okunabilir.
- Denetleyelim: maya miktarı da değişseydi, gaz farkının şekerden mi mayadan mı geldiği ayırt edilemezdi ✓.
Sık yapılan hata: "Her şişeye farklı maya koymak" demek. Bu, ikinci bir değişken eklemek olur ve sonucu YORUMLANAMAZ hâle getirir.
11. sorunun çözümü
Glikoz ve oksijen harcanıp karbondioksit, su ve enerji açığa çıkıyor: oksijenli hücresel solunum.
- Denklemin iki yanına bakalım: girenlerde glikoz ve oksijen, ürünlerde karbondioksit, su ve enerji var.
- Organik molekül YIKILIYOR ve enerji AÇIĞA ÇIKIYOR; oksijen de kullanıldığına göre bu oksijenli hücresel solunum.
- Denklem fotosentezin tersi gibi görünse de basamakları bambaşkadır: burada glikozun bağ enerjisi ATP’ye aktarılıyor.
- Denetleyelim: enerjinin ÜRÜN tarafında olması belirleyici; fotosentezde enerji giren taraftadır ✓.
Sık yapılan hata: "Fotosentez" demek. İki denklem birbirinin tersi olduğu için karıştırılıyor; enerjinin hangi tarafta olduğuna bakmak yeter — burada ürün tarafında, yani açığa çıkıyor.
12. sorunun çözümü
Her basamakta enerji onda birine iner; 20.000 → 2.000 → 200 → 20 kcal.
- Verilenleri yazalım: üreticilerde 20.000 kcal, aktarım oranı %10, istenen üçüncül tüketicilere ulaşan enerji.
- Basamakları tek tek inelim. Birincil tüketiciler: 20.000 × 0,1 = 2.000 kcal.
- İkincil tüketiciler: 2.000 × 0,1 = 200 kcal. Üçüncül tüketiciler: 200 × 0,1 = 20 kcal. Üç geçiş olduğu için başlangıç değeri bin (10³) katı azalmıştır.
- Denetleyelim: 20.000 / 1000 = 20 ✓ — üç kez onda bire inmek, toplamda bine bölmek demek.
Sık yapılan hata: 200 demek. 200 kcal İKİNCİL tüketicilere ulaşan enerjidir; üçüncül tüketicilere geçerken bir kez daha onda bire indiği için sonuç 20 kcal olur.
13. sorunun çözümü
Oksijenli solunumda glikoz karbondioksit ve suya kadar tam yıkılır; oksijensizde yıkım yarım kalır.
- Enerji verimi, glikozun ne kadar yıkıldığına bağlıdır.
- Oksijensiz yolda ürün etil alkol ya da laktik asittir ve bu moleküller HÂLÂ enerji taşır; yani enerjinin büyük kısmı üründe kalır.
- Oksijenli yolda ise glikoz karbondioksit ve suya kadar parçalanır; bağlardaki enerjinin neredeyse tamamı kullanılabilir hâle gelir.
- Denetleyelim: bir glikozdan oksijenli solunum 30 ATP, fermantasyon 2 ATP verir — on beş kat fark ✓.
Sık yapılan hata: "Oksijenin enerji vermesi" demek. Oksijen enerji VERMEZ; onun görevi elektronları sonda kabul ederek yıkımın tamamlanmasını sağlamaktır. Enerji glikozun bağlarındadır.
14. sorunun çözümü
Enerji her basamakta azaldığı için biyokütle de yukarı doğru azalır.
- Tablodaki değerleri sıralayalım: üreticiler 5000 kg, birincil tüketiciler 480 kg, ikincil tüketiciler 52 kg. Basamak yükseldikçe sayılar küçülüyor.
- Nedenini enerji akışıyla açıklayalım: bir basamaktan ötekine enerjinin ancak onda biri aktarılır; gerisi solunumla ısı olarak kaybolur.
- Biyokütle, o basamaktaki canlıların toplam kütlesidir ve bu canlıların beslenebildiği enerjiyle sınırlıdır. Enerji azaldıkça beslenebilecek canlı kütlesi de azalır. Öyleyse basamak yükseldikçe biyokütle azalır; piramit yukarı doğru daralır.
- Denetleyelim: oranlar yaklaşık onda bir ✓ — 480/5000 ve 52/480 değerleri %10 kuralıyla uyumlu.
Sık yapılan hata: "Basamak yükseldikçe biyokütle artmaktadır." demek. Tablodaki sayılar yukarı doğru KÜÇÜLÜYOR; enerji her basamakta azaldığı için beslenebilen canlı kütlesi de azalır.
15. sorunun çözümü
Solunumu enzimler yürütür; bakterilerde bu enzimler hücre zarında ve sitoplazmada bulunur.
- Belirleyici olan organelin varlığı değil, tepkimeleri yürüten ENZİM DİZGESİDİR.
- Ökaryot hücrede bu enzimler mitokondri zarlarında düzenli biçimde toplanmıştır.
- Bakterilerde mitokondri yok ama aynı enzimler hücre zarına yerleşiktir; glikoliz de zaten sitoplazmada yürür. Bu yüzden solunum yapabilirler.
- Denetleyelim: ökaryotlarda da glikoliz sitoplazmada gerçekleşiyor — yani mitokondri solunumun TAMAMI için zorunlu değil ✓.
Sık yapılan hata: "Bilginin yanlış olması" demek. Bilgi doğru; mitokondri solunumu VERİMLİ kılan bir düzenlemedir, zorunlu koşulu değil.
16. sorunun çözümü
Öteki etkenler yeterliyken en az bulunan kaynak büyümeyi sınırlar; fosfat burada sınırlayıcı faktördür.
- Verilenleri ayıralım: ışık, sıcaklık ve oksijen YETERLİ; yalnız fosfat çok düşük. Alglerin çoğalması ise beklenenin altında.
- Öyleyse büyümeyi engelleyen şey, bol bulunan etkenler olamaz. Bir zincir en zayıf halkası kadar güçlüdür; büyüme de en az bulunan kaynağa göre sınırlanır.
- Bu duruma sınırlayıcı faktör denir. Fosfat artırılırsa algler çoğalır; ötekileri artırmanın bir etkisi olmaz.
- Denetleyelim: taşıma kapasitesiyle karıştırılmamalı ✓ — taşıma kapasitesi ortamın taşıyabileceği en büyük SAYIYI, sınırlayıcı faktör ise o sayıyı hangi kaynağın belirlediğini söyler.
Sık yapılan hata: "Taşıma kapasitesi" demek. Taşıma kapasitesi ortamın sürdürebileceği en büyük birey SAYISIDIR; burada sorulan, o sınırı hangi kaynağın belirlediğidir ve yanıt sınırlayıcı faktördür.
17. sorunun çözümü
Maya fermantasyonla karbondioksit üretir; gaz kabarcıkları hamurun gluten ağında hapsolup onu kabartır.
- Hamurun içi oksijence yoksuldur; maya burada fermantasyon yapar.
- Etil alkol fermantasyonunun ürünleri etil alkol ve KARBONDİOKSİT gazıdır.
- Gaz kabarcıkları hamurun gluten ağında hapsolur ve hacmi büyütür; hamur kabarır. Pişirme sırasında alkol uçar.
- Denetleyelim: mayasız hamur kabarmaz — gazı üreten şey mayanın kendisi ✓.
Sık yapılan hata: "Suyun buharlaşması" demek. Buharlaşma pişirme sırasında olur; hamur ise FIRINA GİRMEDEN, mayalanma sırasında kabarır.
18. sorunun çözümü
Fermantasyonu enzimler yürütür ve enzimler proteindir; kaynar suda yapıları bozulur, maya ölür.
- Fermantasyon kendiliğinden olmaz; mayanın enzimleri yürütür.
- Enzimler protein yapılıdır ve proteinlerin yapısı yüksek sıcaklıkta bozulur (denatürasyon). Bozulan enzim iş göremez.
- Kaynar su maya hücrelerini öldürür ve gaz üretilmez; ılık su ise enzimlerin en verimli çalıştığı aralıktır.
- Denetleyelim: buzdolabı soğukluğunda da maya yavaşlar — enzimlerin belirli bir sıcaklık aralığı var ✓.
Sık yapılan hata: "Şekerin çözünmemesi" demek. Şeker sıcak suda daha iyi çözünür; uyarının nedeni çözünme değil, ENZİMLERİN bozulmasıdır.
19. sorunun çözümü
Ayrıştırıcılar ölü organik maddeyi parçalayıp mineralleri toprağa geri verir.
- Gözlemi izleyelim: dökülen yapraklar ve ölen canlılar organik maddedir; zamanla kayboluyor ve toprak mineralce zenginleşiyor. Yani organik madde inorganik minerallere dönüşmüş.
- Bu dönüşümü kimin yaptığını bulalım. Üreticiler tam tersini yapar: inorganik maddeden organik madde üretir. Tüketiciler ise hazır organik maddeyi kullanır ama toprağa mineral döndürmez.
- Ölü organik maddeyi parçalayıp mineralleri açığa çıkaran canlılar bakteri ve mantarlardır; bunlara ayrıştırıcı denir. Açığa çıkan mineraller toprağa döner ve üreticiler tarafından yeniden kullanılır.
- Denetleyelim: ayrıştırıcılar olmasaydı ✓ — ölü maddeler birikir, mineraller döngüye giremez ve üretim dururdu.
Sık yapılan hata: "Üreticiler; inorganik maddeyi organiğe çevirir." demek. Bu, dönüşümün TERS yönüdür ve fotosentezle olur; buradaki değişim organik maddenin inorganiğe parçalanmasıdır.
20. sorunun çözümü
Üreticiden sonra gelen her halka bir üst tüketici basamağıdır; kurbağa ikincil tüketicidir.
- Zinciri baştan numaralandıralım. Buğday fotosentez yaptığı için üreticidir; besin zincirinin ilk halkası her zaman üreticidir.
- Çekirge üreticiyle beslenir, öyleyse birincil tüketicidir. Numaralandırma üreticiden sonra başlar.
- Kurbağa birincil tüketici olan çekirgeyi yer; ikincil tüketicidir. Yılan da kurbağayı yediği için üçüncül tüketici olur.
- Denetleyelim: her basamak bir öncekini yiyor ✓ — sıra doğrudan zincirdeki konumdan okunuyor.
Sık yapılan hata: "Birincil tüketici" demek. Birincil tüketici doğrudan ÜRETİCİYLE beslenen halkadır ve bu zincirde çekirgedir; kurbağa çekirgeyi yediği için bir üst basamaktadır.