10. Sınıf Coğrafya 1. Dönem 2. Yazılı
20 soru · cevap anahtarı ve adım adım çözüm sayfanın altında
Kapsanan konular
Bir kuram üzerine
Yer kabuğu, altındaki akışkan katman üzerinde hareket eden büyük parçalardan oluşur; bu parçalar birbirinden uzaklaşabilir, birbirine yaklaşabilir ya da yan yana kayabilir.
Yukarıda anlatılan kuram hangisidir?
- A Levha tektoniği
- B Kayaç döngüsü
- C Karstlaşma
- D Erozyon
- E Buzul kuramı
| Yerleşme dokusu | Görüldüğü koşul |
|---|---|
| Toplu yerleşme | Su kaynağının sınırlı olduğu alanlar |
| Dağınık yerleşme | ? |
Tabloda yerleşme dokuları ve koşulları eşleştirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Boş bırakılan bölüm nasıl doldurulmalıdır?
- A Ulaşımın kolay olduğu yerler
- B Su kaynağının tek noktada toplandığı yerler
- C Nüfusun çok olduğu yerler
- D Sanayinin yoğun olduğu yerler
- E Su ve arazinin geniş alana yayıldığı, engebeli yerler
| Kavram | Ölçtüğü |
|---|---|
| Büyüklük (magnitüd) | Açığa çıkan enerji |
| Şiddet | ? |
Tabloda iki kavram karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda boş kalan yere hangisi gelir?
- A Nüfus yoğunluğu
- B Odak derinliği
- C Fay uzunluğu
- D Yer kabuğu kalınlığı
- E Depremin yüzeydeki etkisi ve yol açtığı hasar
| Yerleşme | Ana yola uzaklık | Nüfus eğilimi |
|---|---|---|
| A | Üzerinde | Artıyor |
| B | 40 km | Azalıyor |
Tabloda ulaşım ile nüfus eğilimi karşılaştırılmıştır. Bu tabloya göre yapılabilecek en uygun çıkarım hangisidir?
- A Ulaşım bağlantısının yerleşmelerin gelişimini etkilediği
- B Nüfusun yalnızca iklime bağlı olduğu
- C Ulaşımın etkisiz olduğu
- D Uzaklığın ölçülemediği
- E İki yerleşmenin aynı olduğu
| Hizmet | Bulunduğu en küçük yerleşme |
|---|---|
| Bakkal | Köy |
| Lise | İlçe merkezi |
| Üniversite hastanesi | ? |
Tabloda hizmetler bulundukları en küçük yerleşmeye göre sıralanmış, biri boş bırakılmıştır. Boş bırakılan yere ne gelmelidir?
- A Köy
- B İl merkezi ya da büyük şehir
- C Mezra
- D Yayla
- E Mahalle
Bir plan üzerine
Bir şehirde konut alanının hemen bitişiğine ağır sanayi tesisi planlanmıştır.
Yukarıdaki planlamanın doğuracağı temel sorun hangisidir?
- A Sanayinin çalışamaması
- B Gürültü, hava kirliliği ve trafik nedeniyle yaşam kalitesinin düşmesi
- C Konutun ucuzlaması
- D Ulaşımın kolaylaşması
- E Nüfusun azalması
Şemada jeolojik zamanlar verilmiştir. Türkiye'deki sıradağların büyük bölümünün oluştuğu zaman hangisidir?
- A Hiçbiri
- B I. Zaman
- C II. Zaman
- D IV. Zaman
- E III. Zaman
Akarsuların taşıyıp biriktirdiği ince malzemenin oluşturduğu ovalarda tarımın gelişmiş olmasının başlıca nedeni hangisidir?
- A Alüvyal toprakların derin ve verimli olması
- B Yükseltinin fazla olması
- C Eğimin dik olması
- D Toprağın taşlı olması
- E İklimin kurak olması
Kartlarda oluşumları ortak bir iç kuvvete bağlı yer şekilleri verilmiştir. Bu şekilleri oluşturan olay hangisidir?
- A Karstlaşma
- B Volkanizma
- C Buzul aşındırması
- D Rüzgâr birikimi
- E Akarsu taşıması
Kartlarda bu temada işlenen üç temel etken verilmiştir. Kartlar birlikte değerlendirildiğinde ulaşılabilecek en kapsayıcı sonuç hangisidir?
- A Yer şekilleri; iç ve dış kuvvetlerin karşılıklı etkisiyle oluşur ve insan bu süreçleri hızlandırabilir.
- B Yer şekilleri değişmez.
- C Yalnızca iç kuvvetler etkilidir.
- D İnsanın hiçbir etkisi yoktur.
- E Dış kuvvetler yüzeyi yükseltir.
| Kuvvet | Enerji kaynağı | Genel etkisi |
|---|---|---|
| İç kuvvetler | Yerin iç ısısı | Yüzeyi engebelendirir |
| Dış kuvvetler | Güneş enerjisi | ? |
Tabloda iki kuvvet grubu karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Bu boşluğu hangi seçenek doğru tamamlar?
- A Yüzeyi yükseltir
- B Yüzeyi aşındırıp düzleştirir
- C Dağ oluşturur
- D Deprem üretir
- E Volkan oluşturur
Şemada bir şehrin geçirdiği süreç verilmiştir. Şemaya göre yerleşme fonksiyonu için en uygun ifade hangisidir?
- A Yalnızca iklime bağlıdır.
- B Hiç değişmeyen bir özelliktir.
- C Yalnızca nüfusa bağlıdır.
- D Zamanla değişebilen bir özelliktir.
- E Ölçülemez bir özelliktir.
Bir durum
Bir dağ sırası milyonlarca yıldır yükselmekte; aynı süre boyunca akarsu ve buzullar tarafından aşındırılmaktadır.
Yukarıdaki durumun yer şekillerinin bugünkü görünümü bakımından gösterdiği temel gerçek hangisidir?
- A Yalnızca dış kuvvetlerin etkili olduğu
- B Yalnızca iç kuvvetlerin etkili olduğu
- C Yüzeyin, iç ve dış kuvvetlerin karşılıklı etkisiyle biçimlendiği
- D Yüzeyin hiç değişmediği
- E Aşınmanın durduğu
Kartlarda ilk yerleşmelerin kurulduğu alanların ortak özellikleri verilmiştir. Bu özelliklerin ortak yönü hangisidir?
- A Hepsinin geçim ve yaşamı sürdürmeyi kolaylaştırması
- B Hepsinin yükseltiyle ilgili olması
- C Hepsinin iklimle ilgili olması
- D Hepsinin ekonomik olması
- E Hepsinin güvenlikle ilgili olması
| Şehir | Hizmet çeşitliliği | Hizmet verdiği alan |
|---|---|---|
| A | Çok yüksek | Ülke geneli |
| B | Orta | Çevre ilçeler |
Tabloda iki şehir karşılaştırılmıştır. Bu tabloya göre bir şehrin etki alanının genişliğini belirleyen temel etken hangisidir?
- A Kuruluş yılı
- B Yükseltisi
- C Yağış miktarı
- D Bitki örtüsü
- E Sunduğu hizmetlerin çeşitliliği ve düzeyi
Kartlarda bir kavramın gerekçeleri verilmiştir. İnsan etkisinin jeolojik kayıtlara geçecek düzeye ulaştığını savunan bu kavram hangisidir?
- A Antroposen
- B Orojenez
- C Karstlaşma
- D Epirojenez
- E Tektonizma
Şemada kayaçların birbirine dönüşümü verilmiştir. Bu sürecin bütününe ne ad verilir?
- A Karbon döngüsü
- B Su döngüsü
- C Kayaç döngüsü
- D Levha hareketi
- E Erozyon
Şemada bir yer şekli oluşum süreci verilmiştir. Bu süreç hangi kavramla adlandırılır?
- A Volkanizma
- B Karstlaşma
- C Orojenez
- D Buzul aşındırması
- E Rüzgâr aşındırması
Kartlarda bir şehir planında ayrılan alanlar verilmiştir. Bu alanların birbirine göre yerlerinin planlanmasına ne ad verilir?
- A Mekânsal organizasyon
- B Nüfus yoğunluğu
- C Yerleşme hiyerarşisi
- D Ölçek
- E Göç
Kartlarda bu temada işlenen üç temel düşünce verilmiştir. Kartlar birlikte değerlendirildiğinde ulaşılabilecek en kapsayıcı sonuç hangisidir?
- A Doğal koşulların etkisi yoktur.
- B Yerleşmeler hiç değişmez.
- C Fonksiyon sabittir.
- D Bağlantının etkisi yoktur.
- E Yerleşmeler; doğal koşullar, işlevleri ve bağlantılarıyla birlikte değişen dinamik yapılardır.
🔑 Cevap anahtarı ve çözümler — önce kendin çöz
1. sorunun çözümü
Yer kabuğunun levhalardan oluşup hareket ettiğini açıklayan kuram levha tektoniğidir.
- Metindeki üç ögeyi ayıralım: kabuk büyük parçalardan oluşuyor, altında akışkan bir katman var ve parçalar hareket ediyor.
- Bu parçalara levha denir. Hareket biçimleri de sayılmış: uzaklaşma, yaklaşma ve yan yana kayma.
- Kabuğun levhalardan oluştuğunu ve bu levhaların hareketini açıklayan kuram levha tektoniğidir.
- Denetleyelim: depremlerin, volkanların ve sıradağların dünya üzerindeki dağılımı bu kuramla açıklanır ✓.
Sık yapılan hata: Kayaç döngüsü demek. Kayaç döngüsü kayaç TÜRLERİNİN birbirine dönüşümünü anlatır; metinde ise kabuğun parçalarının hareketi anlatılıyor.
2. sorunun çözümü
Dağınık yerleşme, su ve tarım arazisinin geniş alana yayıldığı engebeli yerlerde görülür.
- Tablonun ilk satırı toplu yerleşmeyi anlatıyor: su kaynağı sınırlı olunca evler o kaynağın çevresinde bir araya toplanır.
- Dağınık yerleşmede bunun tersi geçerli olmalı: su kaynağı bol ve her yerde bulunuyorsa evlerin bir noktada toplanması gerekmez.
- Engebeli arazide düz tarım alanları küçük ve dağınıktır; aileler de tarlalarına ve su kaynaklarına yakın olmak için evlerini geniş alana dağıtır. Doğu Karadeniz’deki dağınık köyler bunun örneğidir.
- Denetleyelim: tabloda toplu yerleşme "sınırlı su", dağınık yerleşme "geniş alana yayılmış su ve arazi" ile eşleşiyor ✓ — iki satır birbirinin karşıtı oldu.
Sık yapılan hata: "Su kaynağının tek noktada toplandığı yerler" şıkkı dağınık değil toplu yerleşmenin koşuludur. Su tek bir noktadaysa evler de oraya toplanır; tablonun ilk satırı zaten bunu söylüyor.
3. sorunun çözümü
Büyüklük depremin enerjisini, şiddet ise o depremin belirli bir yerdeki etkisini ve hasarını ifade eder.
- Tablonun kurgusu şu: solda kavram, sağda o kavramın ölçtüğü şey.
- Dolu satır: büyüklük → açığa çıkan enerji. Bu, depremin kendisine ait tek bir değerdir ve nerede ölçülürse ölçülsün aynıdır.
- Şiddet ise yere göre değişir: aynı deprem bir yerleşmede ağır hasar verirken ötekinde hafif hissedilebilir. Öyleyse şiddet yüzeydeki etkiyi ve hasarı ölçer.
- Denetleyelim: bir depremin tek bir büyüklüğü ama birçok şiddet değeri vardır ✓ — ayrım tam olarak burada.
Sık yapılan hata: "Odak derinliği" demek. Odak derinliği depremin bir ÖZELLİĞİDİR ve şiddeti etkiler, ama şiddetin kendisi değildir; şiddet yüzeydeki etkiyi ölçer.
4. sorunun çözümü
Ana yol üzerindeki yerleşme büyürken uzaktaki küçüldüğüne göre ulaşım bağlantısı yerleşmelerin gelişimini etkiler.
- Tabloyu satır satır okuyalım: A yerleşmesi ana yolun üzerinde ve nüfusu artıyor.
- B yerleşmesi ana yola 40 km uzakta ve nüfusu azalıyor.
- İki yerleşme arasındaki tek fark ana yola uzaklık olarak verilmiş; yol üzerindeki yerleşme mal, hizmet ve insan akışından yararlanıyor, uzaktaki bu akışın dışında kalıyor.
- Denetleyelim: tablo ulaşım ile nüfus eğilimini yan yana koymuş ve iki sütun birlikte değişiyor ✓ — çıkarım verinin kendisine dayanıyor.
Sık yapılan hata: "Nüfusun yalnızca iklime bağlı olduğu" şıkkı tabloda hiç yer almayan bir değişkene dayanıyor. Tabloda iklim bilgisi yok; üstelik "yalnızca" sözcüğü, verilerin gösterdiği ulaşım etkisini de dışlıyor.
5. sorunun çözümü
Üniversite hastanesi gibi uzmanlaşmış bir hizmet ancak il merkezi ya da büyük şehirde bulunur.
- Tabloda hizmetler giderek uzmanlaşıyor: bakkal köyde, lise ilçe merkezinde.
- Bir hizmetin sürdürülebilmesi için onu kullanacak yeterli sayıda insan gerekir. Hizmet uzmanlaştıkça gereken kullanıcı sayısı da artar.
- Üniversite hastanesi uzman hekim, ileri cihaz ve geniş bir hasta kitlesi ister; bu kitle ancak il merkezi ya da büyük şehrin çevresinde bulunur.
- Denetleyelim: sıralama köy, ilçe merkezi, il merkezi biçiminde büyüdü ✓ — en uzman hizmet en büyük basamağa denk düşüyor.
Sık yapılan hata: "Köy" şıkkı, köylerde de sağlık ocağı bulunduğu için seçilebilir. Ancak soru üniversite hastanesini soruyor; bu düzeyde bir hizmeti ayakta tutacak nüfus ve uzman kadro köyde yoktur, tablo sıralaması da yukarı doğru ilerliyor.
6. sorunun çözümü
Konut alanının bitişiğine ağır sanayi kurulması gürültü, hava kirliliği ve trafik nedeniyle yaşam kalitesini düşürür.
- Ağır sanayi tesisleri baca gazı, gürültü, atık ve yoğun kamyon trafiği üretir.
- Konut alanı insanların uyuduğu, dinlendiği, çocukların oynadığı yerdir; sessizlik ve temiz hava gerektirir.
- Bu iki işlev birbiriyle bağdaşmaz; yan yana konduklarında sanayinin olumsuz etkileri doğrudan konutlara ulaşır ve sakinlerin sağlığı ile yaşam kalitesi zarar görür.
- Denetleyelim: şehir planlarında sanayi bölgelerinin konuttan uzağa, çoğu zaman rüzgârın aşağı yönüne konması bu sorunu önlemek içindir ✓.
Sık yapılan hata: "Sanayinin çalışamaması" şıkkı sorunu yanlış tarafta arıyor. Tesis konutun yanında da üretim yapabilir; zarar gören sanayi değil, onun gürültüsüne ve kirliliğine maruz kalan konut alanında yaşayanlardır.
7. sorunun çözümü
Türkiye’nin sıradağları Alp-Himalaya kıvrım kuşağında, III. Zaman’daki orojenezle oluşmuştur.
- Şemadaki dört zamanı okuyalım. III. Zaman’ın karşısında "Alp kıvrımları, kömür-petrol" yazıyor.
- Türkiye Alp-Himalaya kıvrım kuşağı üzerinde yer alır; Toroslar ve Kuzey Anadolu Dağları bu kuşağın parçasıdır.
- Öyleyse Türkiye’deki sıradağların büyük bölümü III. Zaman’daki orojenezle oluşmuştur.
- Denetleyelim: Türkiye’nin deprem kuşağında olması da aynı nedenden ✓ — kuşak jeolojik olarak genç ve hâlâ etkin.
Sık yapılan hata: IV. Zaman demek. IV. Zaman buzul çağlarının ve bugünkü görünümün oluştuğu, çok daha KISA ve yakın bir dönemdir; sıradağlar ondan önce, III. Zaman’da oluşmuştur.
8. sorunun çözümü
Alüvyal ovalarda toprak derin, ince taneli ve besin bakımından zengindir; bu da tarımı elverişli kılar.
- Akarsu taşıdığı malzemeyi büyüklüğüne göre bırakır: iri taşlar yukarıda, en ince malzeme ovada çökelir.
- Bu ince malzemenin uzun süre birikmesiyle derin ve ince taneli bir toprak oluşur.
- İnce taneli toprak suyu ve besin maddelerini iyi tutar; ayrıca kökler kolayca derine iner. Bu yüzden alüvyal ovalar tarıma çok elverişlidir.
- Denetleyelim: ovalarda eğim de azdır ✓ — sulama ve makineli tarımı kolaylaştıran ikinci bir üstünlük.
Sık yapılan hata: "Yükseltinin fazla olması" demek. Alüvyal ovalar YÜKSEK değil, alçak ve düz alanlardır; üstelik yüksekliğin artması tarımı kolaylaştırmaz, zorlaştırır.
9. sorunun çözümü
Kaldera, volkan konisi ve bazalt platosu; magmanın yüzeye çıkmasıyla, yani volkanizmayla oluşur.
- Kartlardaki üç yer şeklini kaynaklarına göre okuyalım.
- Volkan konisi püsküren malzemenin birikmesiyle, kaldera koninin çökmesiyle, bazalt platosu ise akıcı lavın geniş alana yayılmasıyla oluşur.
- Üçünde de ortak olan şey magmanın yüzeye ulaşmasıdır. Bu olaya volkanizma denir ve bir iç kuvvettir.
- Denetleyelim: seçeneklerdeki karstlaşma, buzul, rüzgâr ve akarsu dış kuvvet ✓ — hiçbiri magma kökenli şekil üretmez.
Sık yapılan hata: Karstlaşma demek. Karstlaşma suyun kireç taşını ÇÖZMESİYLE oluşan bir dış kuvvet sürecidir; kartlardaki şekiller ise magma kökenlidir.
10. sorunun çözümü
Kartlar yükselme, aşınma ve insan etkisini birlikte gösteriyor; yer şekilleri bu üçünün etkileşimiyle oluşur.
- Üç kartı okuyalım: iç kuvvetler yükseltir, dış kuvvetler aşındırır, insan süreci hızlandırır.
- Birinci ve ikinci kart zıt yönde çalışan iki doğal süreci veriyor; bugünkü yüzey ikisinin bileşkesidir.
- Üçüncü kart bu tabloya insanı ekliyor: insan süreçleri yaratmaz ama hızlandırabilir (bitki örtüsünü kaldırıp erozyonu artırmak gibi).
- Denetleyelim: soru "en kapsayıcı" sonucu istiyor ✓ — üç kartı da içine alan seçenek iç kuvvet, dış kuvvet ve insanı birlikte anıyor.
Sık yapılan hata: "Dış kuvvetler yüzeyi yükseltir" demek. İkinci kart tam tersini söylüyor: dış kuvvetler AŞINDIRIR; yükseltme iç kuvvetlerin işidir.
11. sorunun çözümü
Dış kuvvetler yüksek alanları aşındırıp çukurları doldurarak yüzeyi düzleştirme yönünde çalışır.
- Tablonun kurgusu şu: solda kuvvet grubu, ortada enerji kaynağı, sağda genel etkisi.
- Dolu satır: iç kuvvetler → enerjisi yerin iç ısısı → yüzeyi engebelendirir. Dağ yükseltir, volkan oluşturur.
- Dış kuvvetlerin enerjisi Güneş’tir ve etkileri tam ters yöndedir: yüksek yerleri aşındırır, koparılan malzemeyi çukurlara taşıyıp biriktirir.
- Denetleyelim: iki kuvvet grubu zıt yönde çalışıyor ✓ — biri engebelendirir, öteki düzleştirir.
Sık yapılan hata: "Dağ oluşturur" demek. Dağ oluşumu İÇ kuvvetlerin işidir ve tablonun üst satırındaki "engebelendirir" etkisine girer; dış kuvvetler dağı yükseltmez, aşındırır.
12. sorunun çözümü
Şemadaki şehir madencilikten turizm ve hizmete geçtiğine göre yerleşme fonksiyonu zamanla değişebilen bir özelliktir.
- Şemayı zaman sırasıyla okuyalım: 1960’ta şehir madencilikle anılıyor.
- 1990’da maden tükeniyor; şehrin geçimini sağlayan etkinlik ortadan kalkıyor.
- 2020’de turizm ve hizmet öne çıkıyor. Yani aynı şehrin baskın etkinliği, kaynakların tükenmesi ve yeni fırsatların doğmasıyla değişmiş.
- Denetleyelim: şehrin adı ve yeri aynı kalırken yalnız fonksiyonu değişti ✓ — öyleyse fonksiyon sabit değil, zamanla değişebilen bir özelliktir.
Sık yapılan hata: "Hiç değişmeyen bir özelliktir." şıkkı, şehirlerin çoğunun uzun süre aynı etkinlikle anılmasından seçiliyor. Oysa şema tam tersini gösteriyor: maden tükenince şehrin fonksiyonu turizm ve hizmete dönmüştür.
13. sorunun çözümü
Yükselme ile aşınma aynı anda sürer; bugünkü görünüm bu iki sürecin bileşkesidir.
- Durumda iki süreç birlikte veriliyor: dağ sırası milyonlarca yıldır YÜKSELİYOR ve aynı süre boyunca AŞINIYOR.
- İki süreç zıt yönde çalışıyor: biri yükselti kazandırıyor, öteki götürüyor.
- Dağın bugünkü yüksekliği ve biçimi bu ikisinin bileşkesidir. Yalnız biri olsaydı ya sınırsız yükselir ya da tümüyle düzleşirdi.
- Denetleyelim: bu yüzden yaşlı dağlar alçak ve yuvarlak, genç dağlar yüksek ve sivridir ✓ — aşınmanın süresi belirleyici.
Sık yapılan hata: "Yalnızca iç kuvvetlerin etkili olduğu" demek. Durumda akarsu ve buzul aşındırması AÇIKÇA anılıyor; iki süreç de aynı anda işliyor.
14. sorunun çözümü
Su, elverişli iklim, düz ve verimli arazi ile güvenliğin ortak yönü, hepsinin geçimi ve yaşamı sürdürmeyi kolaylaştırmasıdır.
- Kartları tek tek ele alalım: su içmek ve sulamak için, iklim ve düz verimli arazi tarım yapmak için gereklidir.
- Güvenlik ise doğal değil toplumsal bir koşuldur; topluluğu saldırı ve tehlikelerden korur.
- Dört kartın ikisi doğal, biri yer şekli, biri toplumsal koşul; bunları tek bir alana (iklim, yükselti, ekonomi) sığdırmak mümkün değil. Hepsini birleştiren şey, insanın orada beslenip barınabilmesini ve yaşamını sürdürmesini kolaylaştırmalarıdır.
- Denetleyelim: ilk yerleşmelerin akarsu kıyılarında ve verimli ovalarda toplanması bu ortak yönle uyumludur ✓ — insanlar yaşamı kolaylaştıran yeri seçmiş.
Sık yapılan hata: "Hepsinin iklimle ilgili olması" şıkkı su ve elverişli iklim kartları yüzünden seçilebilir. Ama güvenlik ve düz arazi iklimle açıklanamaz; ortak yön dört kartın hepsini kapsamalıdır.
15. sorunun çözümü
Bir şehrin etki alanının genişliğini belirleyen temel etken, sunduğu hizmetlerin çeşitliliği ve düzeyidir.
- Tabloda iki şehir karşılaştırılıyor: A’da hizmet çeşitliliği çok yüksek, etki alanı ülke geneli; B’de çeşitlilik orta, etki alanı çevre ilçeler.
- Hizmet çeşitliliği arttıkça etki alanı genişliyor; iki sütun birlikte değişiyor.
- Nedeni şu: üst düzey hastane, üniversite ya da büyük ticaret merkezi başka yerde bulunmayınca insanlar uzak yerlerden o şehre gelir.
- Denetleyelim: tabloda yalnız hizmet çeşitliliği ve etki alanı verilmiş; kuruluş yılı ya da yağış gibi bir bilgi yok ✓ — çıkarım tablonun verisine dayanıyor.
Sık yapılan hata: "Kuruluş yılı" şıkkı, eski şehirlerin daha büyük olduğu düşüncesinden seçiliyor. Ama tabloda böyle bir veri yok; eski olup küçük kalan şehirler de vardır. Etki alanını belirleyen, şehrin bugün sunduğu hizmettir.
16. sorunun çözümü
İnsan etkisinin yer kayıtlarında iz bırakacak ölçeğe ulaştığını savunan kavram antroposendir.
- Kartlardaki üç gerekçeyi okuyalım: arazi örtüsünün değişmesi, atmosfer bileşiminin değişmesi, tortullarda insan izleri.
- Üçünün de kaynağı insan etkinliğidir ve üçü de jeolojik ölçekte iz bırakan değişimlerdir.
- Bu üç gerekçeyi bir arada kullanan kavram antroposendir: insan etkisinin ayrı bir jeolojik dönem sayılacak düzeye ulaştığı savı.
- Denetleyelim: özellikle üçüncü kart belirleyici ✓ — tortullarda iz bırakmak, jeolojik kayda geçmek demektir.
Sık yapılan hata: Orojenez demek. Orojenez, levha hareketleriyle dağ oluşumudur ve tamamen DOĞAL bir süreçtir; kartlardaki değişimlerin kaynağı ise insan etkinliğidir.
17. sorunun çözümü
Kayaçların iç ve dış kuvvetlerle birbirine dönüştüğü kapalı sürece kayaç döngüsü denir.
- Şemadaki zinciri izleyelim: magma soğur → püskürük kayaç aşınır → tortul kayaç basınç altında kalır → başkalaşım kayacı erirse magmaya döner.
- Zincir magmadan başlayıp yine magmaya dönüyor; yani kapalı bir çevrim.
- Kayaç türlerinin birbirine dönüştüğü bu kapalı sürece kayaç döngüsü denir.
- Denetleyelim: döngüde hem iç kuvvetler (erime, basınç) hem dış kuvvetler (aşınma) rol alıyor ✓.
Sık yapılan hata: "Levha hareketi" demek. Levha hareketi bu döngüyü besleyen etkenlerden biridir ama şemada anlatılan şey levhaların hareketi değil, KAYAÇLARIN birbirine dönüşümüdür.
18. sorunun çözümü
Kireç taşı gibi eriyebilen kayaçların suyla çözünmesi sonucu şekillenmeye karstlaşma denir.
- Şemadaki zinciri izleyelim: yağmur suyu karbon dioksit alır → asitli su kireç taşını çözer → boşluk genişler → mağara/dolin oluşur.
- Buradaki anahtar sözcük ÇÖZME. Kayaç kırılmıyor ya da sürüklenmiyor; kimyasal olarak eriyip suya karışıyor.
- Eriyebilen kayaçların suyla çözünmesiyle gelişen bu sürece karstlaşma denir.
- Denetleyelim: sonuçta oluşan şekiller mağara ve dolin ✓ — ikisi de tipik karstik şekillerdir.
Sık yapılan hata: "Rüzgâr aşındırması" demek. Rüzgâr aşındırması taneleri MEKANİK olarak kopararak çalışır; şemadaki süreç ise kimyasal bir çözünmedir.
19. sorunun çözümü
Şehirde sanayi, konut, ticaret ve yeşil alanların birbirine göre yerlerinin planlanmasına mekânsal organizasyon denir.
- Kartlarda farklı işlev gören dört alan var: üretim (sanayi), barınma (konut), alışveriş (ticaret) ve dinlenme (yeşil alan).
- Soru bu alanların şehirde birbirine göre nereye konacağını, yani mekânda nasıl düzenleneceğini soruyor.
- Farklı işlevlerin mekânda birbiriyle uyumlu ve verimli çalışacak biçimde yerleştirilmesine mekânsal organizasyon denir.
- Denetleyelim: sanayinin konuttan uzağa, ticaretin ulaşımı kolay merkeze, yeşil alanın konutların arasına konması tam bu düzenlemedir ✓.
Sık yapılan hata: "Yerleşme hiyerarşisi" şıkkı planlama sözcüğüyle karıştırılıyor. Hiyerarşi köyden büyük şehre farklı yerleşmelerin sıralanmasıdır; burada ise tek bir şehrin içindeki alanların yerleşimi söz konusu.
20. sorunun çözümü
Kartlar birlikte yerleşmelerin doğal koşullar, işlevleri ve bağlantılarıyla birlikte değişen dinamik yapılar olduğunu gösterir.
- Birinci kart kuruluşu anlatıyor: yerleşmenin yerini su, arazi ve iklim gibi koşullar belirler.
- İkinci kart zamanı ekliyor: yerleşmenin fonksiyonu değişebilir. Üçüncü kart çevreyi ekliyor: bağlantılar etki alanını genişletir.
- En kapsayıcı sonuç, üç düşünceyi birden içeren sonuçtur: yerleşmeler koşulların, işlevlerin ve bağlantıların etkisiyle sürekli değişen yapılardır.
- Denetleyelim: diğer seçeneklerin her biri kartlardan birini yalanlıyor ("etkisi yoktur", "hiç değişmez", "sabittir") ✓ — yalnız doğru cevap üç kartı birleştiriyor.
Sık yapılan hata: "Fonksiyon sabittir." şıkkı ikinci kartla doğrudan çelişiyor. Kart fonksiyonun değişebileceğini söylüyor; madenciliği bitince turizme dönen şehir örneği de bunu gösterir.