10. Sınıf Coğrafya 2. Dönem 1. Yazılı
20 soru · cevap anahtarı ve adım adım çözüm sayfanın altında
Kapsanan konular
| Ülke | Tarım | Sanayi | Hizmet |
|---|---|---|---|
| A | %55 | %20 | %25 |
| B | %4 | %26 | %70 |
Tabloda iki ülkenin istihdam dağılımı verilmiştir. Bu tabloya göre yapılabilecek en uygun çıkarım hangisidir?
- A A ülkesi daha gelişmiştir.
- B B ülkesi ekonomik yapı bakımından daha gelişmiştir.
- C İki ülke de aynı düzeydedir.
- D Tarım oranı gelişmişliği artırır.
- E Hizmet sektörü gelişmişliği azaltır.
| Orman | Yıllık büyüme | Yıllık kesim |
|---|---|---|
| A ormanı | 100 bin m³ | 80 bin m³ |
| B ormanı | 100 bin m³ | 160 bin m³ |
Tabloda iki ormandaki büyüme ve kesim miktarları verilmiştir. Sürdürülebilirlik bakımından doğru değerlendirme hangisidir?
- A Karşılaştırma yapılamaz.
- B B sürdürülebilir, A tüketmektedir.
- C İkisi de sürdürülebilirdir.
- D İkisi de tüketmektedir.
- E A sürdürülebilir, B ise varlığı tüketmektedir.
| Yaklaşım | Harcanan | Önlenen zarar |
|---|---|---|
| Risk azaltma (önceden) | 1 birim | 7 birim |
| Yalnızca müdahale (sonradan) | 1 birim | 1 birim |
Tabloda iki afet yönetimi yaklaşımı karşılaştırılmıştır. Bu tabloya göre ulaşılabilecek sonuç hangisidir?
- A Müdahalenin gereksiz olduğu
- B Afet öncesi risk azaltmanın daha verimli olduğu
- C İkisinin de aynı olduğu
- D Risk azaltmanın pahalı olduğu
- E Zararın ölçülemediği
| Ay | Ziyaretçi sayısı | Otel doluluğu |
|---|---|---|
| Temmuz | Çok yüksek | %95 |
| Şubat | Çok düşük | %18 |
Tabloda bir turizm merkezinin verileri verilmiştir. Bu tabloya göre bölgenin karşılaştığı temel sorun hangisidir?
- A Ziyaretçi bulunmaması
- B Turizmin mevsimlik yoğunlaşması ve gelirin yıla yayılamaması
- C Otel yetersizliği
- D Ulaşım yokluğu
- E Nüfus azlığı
| Alan | Eğim | Bitki örtüsü | Kar kalınlığı |
|---|---|---|---|
| A yamacı | Çok dik | Yok | Fazla |
| B yamacı | Hafif | Orman | Az |
Tabloda iki yamacın koşulları verilmiştir. Çığ riskinin karşılaştırılması bakımından doğru yargı hangisidir?
- A A yamacında risk daha yüksektir.
- B B yamacında risk daha yüksektir.
- C İki yamaçta risk eşittir.
- D Hiçbirinde risk yoktur.
- E Risk ölçülemez.
| Ürün | İstediği koşul |
|---|---|
| Çay | Bol yağış, asitli toprak |
| Pamuk | Uzun ve sıcak yetişme dönemi |
| Fındık | ? |
Tabloda ürünler ve istedikleri koşullar eşleştirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Bu boşluğa hangi ifade gelmelidir?
- A Sürekli donlu alanlar
- B Kurak ve çöl iklimi
- C Ilıman ve nemli iklim, kışı ılık geçen kıyı kesimi
- D Tuzlu topraklar
- E Yüksek dağ zirveleri
| Ülke | Ekolojik ayak izi | Biyolojik kapasite |
|---|---|---|
| A | 6,2 kha | 2,1 kha |
| B | 1,8 kha | 3,4 kha |
Tabloda iki ülkenin verileri karşılaştırılmıştır. Bu tabloya göre A ülkesi için söylenebilecek en uygun yargı hangisidir?
- A Kapasitesinin altında tüketmektedir.
- B Doğanın kendini yenileme kapasitesinden fazlasını tüketmektedir.
- C Tüketimi ölçülememektedir.
- D Kapasitesi çok yüksektir.
- E Tüketimi B ülkesinden azdır.
Bir yaklaşım
Risk = Tehlike × Kırılganlık ÷ Baş edebilme kapasitesi
Yukarıdaki ilişkiye göre bir toplumun afet riskini azaltmak için yapabileceği en etkili şey hangisidir?
- A Depremin büyüklüğünü düşürmek
- B Kırılganlığı azaltıp baş edebilme kapasitesini artırmak
- C Fay hattını kaldırmak
- D Yağışı durdurmak
- E Tehlikeyi yok etmek
| Ülke | İhracatın bileşimi |
|---|---|
| A | Tek bir ham madde: %85 |
| B | Çeşitli sanayi ürünleri |
Tabloda iki ülkenin ihracat yapısı verilmiştir. A ülkesinin karşılaştığı temel risk hangisidir?
- A Üretim yapamaması
- B İhracat yapamaması
- C Tek ürünün dünya fiyatı düştüğünde ekonominin ağır etkilenmesi
- D Nüfusunun azalması
- E Ulaşımının olmaması
Kartlarda bu temada işlenen üç temel düşünce verilmiştir. Kartlar birlikte değerlendirildiğinde ulaşılabilecek en kapsayıcı sonuç hangisidir?
- A İnsanın etkisi yoktur.
- B Afetler tamamen kaderdir.
- C Risk azaltılamaz.
- D Kaynaklar sınırsızdır.
- E Afet zararı ve çevre üzerindeki baskı, insanın alacağı kararlarla azaltılabilir.
Bir çıkarım üzerine
Bir öğrenci, bir ülkenin toplam GSYİH'sinin yüksek olduğunu görüp "Bu ülkede herkes zengindir." sonucuna varmıştır.
Yukarıdaki çıkarımda yapılan hata hangisidir?
- A GSYİH'nin ölçülememesi
- B Verinin yanlış olması
- C Ülkenin bulunamaması
- D Toplam üretimden bireysel refah sonucu çıkarmak
- E Nüfusun bilinmemesi
Kartlarda atık yönetiminin basamakları öncelik sırasıyla verilmiştir. Bu sıralamada "azalt" basamağının ilk sırada olmasının nedeni hangisidir?
- A Hiç oluşmayan atığın işlenmesi için de kaynak harcanmaması
- B Geri dönüşümün imkânsız olması
- C Yeniden kullanımın zararlı olması
- D Atığın ölçülememesi
- E Geri dönüşümün ücretsiz olması
Kartlarda bir yerleşimde alınan önlemler verilmiştir. Bu önlemlerin oluşturduğu bütüne ne ad verilir?
- A Ekonomik kalkınma
- B Kentsel yoğunlaşma
- C Afete dirençli yaşam alanı
- D Nüfus planlaması
- E Ulaşım ağı
Bir tanım
Bugünün ihtiyaçlarını, gelecek kuşakların kendi ihtiyaçlarını karşılama imkânını azaltmadan karşılamak.
Yukarıda tanımı verilen kavram hangisidir?
- A Nüfus artışı
- B Kalkınma hızı
- C Gelişmişlik
- D Sürdürülebilirlik
- E Kentleşme
| Etken | Heyelan riskine etkisi |
|---|---|
| Eğimin artması | Artırır |
| Bitki örtüsünün yok edilmesi | Artırır |
| Yamacın ağaçlandırılması | ? |
Tabloda heyelan riskini etkileyen etkenler verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Boş bırakılan yere hangi ifade yazılmalıdır?
- A Belirsizdir
- B Artırır
- C Etkilemez
- D İkiye katlar
- E Azaltır
Kartlarda bir sanayi tesisinin yer seçiminde etkili olan etkenler verilmiştir. Şeker fabrikalarının pancar üretim alanlarına yakın kurulmasının nedeni hangi etkendir?
- A İş gücü
- B Enerji
- C Ulaşım
- D Ham maddeye yakınlık
- E Pazar
| Dönem | Yapılan |
|---|---|
| Afet öncesi | Risk azaltma, hazırlık, eğitim |
| Afet anı | Arama kurtarma, ilk yardım |
| Afet sonrası | ? |
Tabloda afet yönetiminin dönemleri verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Eksik bırakılan bölüm hangisidir?
- A İyileştirme, yeniden yapılanma ve ders çıkarma
- B Tatbikat yapılması
- C Zemin etüdü yapılması
- D Afet çantası hazırlanması
- E Toplanma alanı belirlenmesi
Mevsimlik turizm yoğunlaşmasını azaltmak için geliştirilebilecek en uygun yaklaşım hangisidir?
- A Ulaşımı kısıtlamak
- B Otel sayısını azaltmak
- C Kültür, kongre ve sağlık turizmi gibi mevsime bağlı olmayan türleri geliştirmek
- D Fiyatları artırmak
- E Tesisleri kapatmak
| Kavram | Ölçtüğü |
|---|---|
| GSYİH | Ülke sınırları içinde üretilen mal ve hizmetlerin değeri |
| GSMH | ? |
Tabloda iki gösterge karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tablodaki eksik bölüm nasıl tamamlanmalıdır?
- A Yalnızca ihracat
- B Yalnızca tarım üretimi
- C Ülke vatandaşlarının yurt içi ve dışında ürettiklerinin toplam değeri
- D Yalnızca vergi geliri
- E Yalnızca nüfus
Toplam GSYİH'si yüksek olan bir ülkenin, kişi başına gelirinin düşük olabilmesinin nedeni hangisidir?
- A Sanayisinin bulunmaması
- B Üretiminin az olması
- C İhracatının olmaması
- D Yüz ölçümünün küçüklüğü
- E Nüfusunun çok kalabalık olması
🔑 Cevap anahtarı ve çözümler — önce kendin çöz
1. sorunun çözümü
Tarımın istihdamdaki payı düşük, hizmetin payı yüksek olduğu için B ülkesi ekonomik yapı bakımından daha gelişmiştir.
- Tabloyu okuyalım: A ülkesinde çalışanların yüzde 55’i tarımda, yüzde 25’i hizmette; B ülkesinde yüzde 4’ü tarımda, yüzde 70’i hizmette.
- Ekonomi geliştikçe tarımda makineleşme artar, aynı üretim daha az insanla yapılır ve boşta kalan iş gücü sanayi ile hizmete geçer.
- B ülkesinde iş gücünün büyük bölümünün hizmette toplanması, sanayileşmesini tamamlamış ve uzmanlaşmış bir ekonomiyi gösterir; A ülkesinde ise nüfusun yarıdan çoğu hâlâ tarımda.
- Denetleyelim: gelişmiş ülkelerde tarımın istihdam payı düşük, hizmetin payı yüksektir ✓ — tablodaki B ülkesi bu yapıya uyuyor.
Sık yapılan hata: "Tarım oranı gelişmişliği artırır." ifadesi, tarımın önemli bir üretim olmasından yola çıkıyor. Tarım elbette gereklidir; ama çalışanların yarıdan fazlasının tarımda kalması makineleşmenin ve sanayileşmenin tamamlanmadığını gösterir.
2. sorunun çözümü
A ormanında kesim büyümenin altında kaldığı için sürdürülebilir; B’de kesim büyümeyi aştığı için varlık tükeniyor.
- Kural: kullanım yenilenme hızını aşmazsa kaynak korunur, aşarsa azalır.
- A ormanı: büyüme 100 bin m³, kesim 80 bin m³; her yıl $100 - 80 = 20$ bin m³ varlığa eklenir.
- B ormanı: büyüme 100 bin m³, kesim 160 bin m³; her yıl $160 - 100 = 60$ bin m³ varlıktan eksilir.
- Denetleyelim: A büyüyor, B küçülüyor; yalnız A sürdürülebilir ✓.
Sık yapılan hata: "B sürdürülebilir, A tüketmektedir" seçmek. B’de daha çok kesim yapılması üretimin fazla olduğu anlamına gelir ama sürdürülebilirlik üretimi değil, kesimin büyümeyi aşıp aşmadığını ölçer; B’nin varlığı her yıl azalıyor.
3. sorunun çözümü
Aynı harcamayla önceden yapılan risk azaltma yedi kat zarar önlüyor; afet öncesi yatırım daha verimlidir.
- Önce harcamaları karşılaştıralım: iki yaklaşımda da 1 birim harcanmış, yani maliyet eşit.
- Sonra kazanımlara bakalım: risk azaltma 7 birim zararı önlüyor, yalnız müdahale ise 1 birim.
- Harcanan birim başına önlenen zarar $7 \div 1 = 7$ ve $1 \div 1 = 1$; önceden yapılan yatırım yedi kat verimli.
- Denetleyelim: tablo müdahalenin boşa gittiğini değil, daha az verimli olduğunu gösteriyor; çıkarım "risk azaltma daha verimli" ile sınırlı kalmalı ✓.
Sık yapılan hata: "Müdahalenin gereksiz olduğu" seçmek. Müdahale de 1 birim zarar önlüyor, yani işe yarıyor; tablo ikisini verimlilik bakımından karşılaştırıyor, müdahaleyi gereksiz ilan etmiyor.
4. sorunun çözümü
Ziyaretçinin yalnız belirli aylarda toplanması, turizmin mevsimlik yoğunlaşması ve gelirin yıla yayılamaması sorununu gösterir.
- Tabloyu okuyalım: temmuzda ziyaretçi çok yüksek ve otel doluluğu yüzde 95; şubatta ziyaretçi çok düşük ve doluluk yüzde 18.
- Aynı tesisler yılın bir bölümünde dolup taşarken uzun bir dönem boyunca neredeyse boş kalıyor.
- Bu dalgalanma iki sonuç doğurur: gelir birkaç aya sıkışır ve çalışanlar yılın geri kalanında işsiz kalır. Tesisler âtıl kapasiteyle ayakta durmaya çalışır.
- Denetleyelim: sorun ziyaretçinin hiç gelmemesi değil, gelişin belirli aylarda toplanmasıdır ✓ — temmuz verisi bunu açıkça gösteriyor.
Sık yapılan hata: "Otel yetersizliği" şıkkı temmuzdaki yüzde 95 doluluğa bakınca seçiliyor. Ama şubattaki yüzde 18, yatak kapasitesinin yılın çoğunda fazla bile geldiğini gösteriyor; yeni otel yapmak sorunu büyütür, çözmez.
5. sorunun çözümü
Çığ riski A yamacında daha yüksektir; dik eğim, örtüsüz yüzey ve kalın kar üç koşulun hepsi orada birleşiyor.
- Eğim: A çok dik, B hafif. Kar kütlesi dik yamaçta kolayca kayar; bu ölçüt A’yı işaret ediyor.
- Bitki örtüsü: ormanlık yamaçta ağaçlar karı tutar ve kaymayı frenler; A’da örtü yok, B’de orman var.
- Kar kalınlığı: kayabilecek kütle A’da fazla, B’de az.
- Denetleyelim: üç ölçütün üçü de riski A’da artırıyor, hiçbiri B’yi öne çıkarmıyor; sonuç A’da risk daha yüksek ✓.
Sık yapılan hata: "İki yamaçta risk eşittir" seçmek. İki yamaç aynı dağda olabilir ama tabloda eğim, örtü ve kar kalınlığının üçü de farklı; bu farkların hepsi aynı yöne, A’ya işaret ediyor.
6. sorunun çözümü
Fındık; ılıman ve nemli iklim isteyen, kışı ılık geçen kıyı kesiminde yetişen bir üründür.
- Tablodaki mantık her ürünü istediği iklim ve toprak koşuluyla eşleştirmek: çay bol yağış ve asitli toprak, pamuk uzun ve sıcak yetişme dönemi istiyor.
- Fındık kışın şiddetli dona, yazın ise uzun kuraklığa dayanamaz; yıl boyu nemli ve ılıman bir ortam ister.
- Bu koşullar denizin ılıtıcı etkisinin görüldüğü, yağışın yıla yayıldığı kıyı kuşağında bulunur. Türkiye’de fındık üretiminin Karadeniz kıyılarında toplanmasının nedeni budur.
- Denetleyelim: tablodaki üç satır da ürünü kendi iklim isteğiyle eşleştirmiş oluyor ✓ — çay, pamuk ve fındık farklı ama tutarlı koşullar istiyor.
Sık yapılan hata: "Kurak ve çöl iklimi" şıkkı, bir üstteki pamuk satırındaki "sıcak" sözcüğünden seçiliyor. Pamuk sıcaklık ister ama sulanarak yetiştirilir; fındık ise kuraklığa dayanamaz, nemli bir ortam gerektirir.
7. sorunun çözümü
A ülkesinin ekolojik ayak izi biyolojik kapasitesini aştığı için doğanın kendini yenileme gücünden fazlasını tüketiyor.
- Ekolojik ayak izi tüketimin doğada kapladığı alanı, biyolojik kapasite ise doğanın yenileyebildiği alanı gösterir.
- A ülkesi: ayak izi 6,2 kha, kapasite 2,1 kha; tüketim kapasitenin yaklaşık üç katı ($6,2 \div 2,1 \approx 3$).
- Ayak izi kapasiteyi aşınca ülke kendi doğasının yenilediğinden fazlasını kullanıyor, yani ekolojik açık veriyor.
- Denetleyelim: B ülkesinde ayak izi (1,8) kapasitenin (3,4) altında; A ise tam tersi durumda ✓.
Sık yapılan hata: "Kapasitesinin altında tüketmektedir" seçmek. Bu yargı B ülkesine aittir; A’da ayak izi kapasiteden büyük, iki sütun karıştırıldığında bu hataya düşülür.
8. sorunun çözümü
Risk formülünde insanın değiştirebildiği öğeler kırılganlık ve baş edebilme kapasitesidir; ikisine birden müdahale riski en çok düşürür.
- İlişkide üç öğe var: tehlike ile kırılganlık payda çarpılıyor, baş edebilme kapasitesi ise paydada bölen olarak duruyor.
- Tehlike (deprem, yağış, fay hattı) doğal süreçtir; insan eliyle ne büyüklüğü düşürülebilir ne de fay kaldırılabilir.
- Geriye iki kaldıraç kalır: kırılganlığı azaltmak payı küçültür (sağlam yapı, doğru yer seçimi), kapasiteyi artırmak paydayı büyütür (eğitim, hazırlık, ekipman). İkisi birlikte riski en çok düşürür.
- Denetleyelim: tehlike aynı kalsa bile pay küçülüp payda büyüyünce bölüm, yani risk, azalır ✓.
Sık yapılan hata: "Tehlikeyi yok etmek" seçmek. Formülde tehlike de riski büyütür ama deprem, yağış gibi doğal olaylar yok edilemez; bu seçenek uygulanabilir bir önlem değil, gerçekleşmeyecek bir dilektir.
9. sorunun çözümü
İhracatının yüzde 85’i tek bir ham maddeden oluşan A ülkesinin temel riski, o ürünün dünya fiyatı düştüğünde ekonominin ağır etkilenmesidir.
- Tabloda A ülkesinin ihracatı neredeyse tümüyle tek bir ham maddeye dayanıyor; B ülkesinin ihracatı ise çeşitli sanayi ürünlerine yayılmış.
- Ham madde fiyatları dünya piyasasında arz, talep ve siyasi gelişmelerle hızla değişir; üretici ülkenin bu fiyata etkisi sınırlıdır.
- Gelirin tek kaleme bağlı olması, fiyat düştüğünde ihracat gelirinin, bütçenin ve kurun birlikte sarsılması demektir. B ülkesinde bir ürünün fiyatı düşse diğerleri açığı kapatabilir.
- Denetleyelim: çeşitlilik riski dağıtıyor, tek ürün ise riski yoğunlaştırıyor ✓ — A ülkesinin zayıflığı da tam bu bağımlılıktır.
Sık yapılan hata: "İhracat yapamaması" ifadesi tabloyla çelişiyor: A ülkesi ihracat yapıyor, üstelik tek bir üründe yoğunlaşmış durumda. Risk ihracatın olmaması değil, tamamının tek ürünün fiyatına bağlı olmasıdır.
10. sorunun çözümü
Afet zararı ve çevre üzerindeki baskı insanın alacağı kararlarla azaltılabilir; üç kart bu sonuçta birleşiyor.
- Birinci kart: afeti insan etkisi belirler; doğa olayı insanı etkilediğinde afet olur.
- İkinci kart: risk azaltılabilir; kırılganlık ve hazırlık insanın elindedir.
- Üçüncü kart: kaynak sınırlıdır; kullanım yenilenme hızına göre ayarlanmalıdır. Üçünün ortak paydası insan kararının belirleyici olmasıdır.
- Denetleyelim: seçilen yargı afet boyutunu (kart 1-2) ve çevre boyutunu (kart 3) birlikte kapsıyor; öteki seçenekler kartlardan birini doğrudan yalanlıyor ✓.
Sık yapılan hata: "Afetler tamamen kaderdir" seçmek. Bu yargı ilk iki kartla çelişir: afeti insan etkisi belirliyorsa ve risk azaltılabiliyorsa sonuç kaçınılmaz değildir.
11. sorunun çözümü
Öğrencinin hatası, toplam üretim verisinden bireylerin refahı hakkında sonuç çıkarmaktır.
- Elindeki veri toplam GSYİH: ülke sınırları içinde üretilen mal ve hizmetlerin toplam değeri.
- Vardığı sonuç ise bireylerle ilgili: "herkes zengindir". Toplamdan bireye geçebilmek için en az iki bilgi daha gerekir.
- Birincisi nüfus: toplam kalabalık bir nüfusa bölününce kişi başına düşen pay küçük çıkabilir. İkincisi gelir dağılımı: kişi başına gelir yüksek olsa bile gelir küçük bir kesimde toplanmış olabilir.
- Denetleyelim: toplam üretimi dünyanın ilk sıralarında olup kişi başına geliri düşük kalan ülkeler vardır ✓ — öyleyse bu geçiş geçerli değil.
Sık yapılan hata: "Verinin yanlış olması" şıkkı hatayı veride arıyor. Oysa GSYİH verisi doğru olabilir; yanlış olan veriyi okumaktan çıkarılan sonuçtur, yani toplam üretimden doğrudan bireysel refah sonucuna atlanmasıdır.
12. sorunun çözümü
"Azalt" ilk sıradadır, çünkü hiç oluşmayan atığın toplanması ve işlenmesi için de kaynak harcanmaz.
- Üç basamağın kaynak maliyetini düşünelim: geri dönüştürme atığı toplamak, taşımak, eritmek için enerji ve su ister.
- Yeniden kullanmak daha az kaynak ister ama ürün yine de temizlenir, onarılır.
- Azaltmada atık hiç oluşmaz; ne üretimine ne toplanmasına ne işlenmesine kaynak harcanır. Sıralama kaynak tasarrufuna göre yapılmıştır.
- Denetleyelim: en az kaynak tüketen yol en başa, en çok tüketen en sona konmuş; "azalt" ilk sırada ✓.
Sık yapılan hata: "Geri dönüşümün imkânsız olması" seçmek. Geri dönüşüm imkânsız olsaydı sıralamada hiç yer almazdı; son sırada olmasının nedeni mümkün ama en çok kaynak harcayan basamak olmasıdır.
13. sorunun çözümü
Zemin etüdü, yapı denetimi, toplanma alanı ve güçlendirme bir arada afete dirençli yaşam alanını oluşturur.
- Kartları gruplayalım: zemin etüdü ve yapı denetimi binanın doğru yere ve sağlam kurulmasını sağlar.
- Güçlendirme mevcut yapıyı dayanıklı kılar; toplanma alanı ise afet anında mekânın güvenli kullanılmasına yarar.
- Dördünün ortak amacı yerleşimin afet karşısında az zarar görmesidir; mekâna ve yapıya yönelik bu önlemler bütününe afete dirençli yaşam alanı denir.
- Denetleyelim: her kartı "afet anında zararı azaltır mı?" diye sınayınca dördü de "evet" veriyor ✓.
Sık yapılan hata: "Kentsel yoğunlaşma" seçmek. Yoğunlaşma nüfusun ve yapıların bir yerde toplanmasıdır; kartlardaki önlemlerin amacı ise yoğunluğu artırmak değil, afet zararını azaltmaktır.
14. sorunun çözümü
Bugünün ihtiyacını gelecek kuşakların ihtiyaç karşılama imkânını azaltmadan karşılamak sürdürülebilirliktir.
- Tanımda iki zaman boyutu var: bugünün ihtiyaçları ve gelecek kuşakların ihtiyaçları.
- Kilit ifade "imkânı azaltmadan": kaynak kullanılacak ama tüketilip bitirilmeyecek.
- Bugün ile gelecek arasında kurulan bu kaynak kullanım dengesine sürdürülebilirlik denir.
- Denetleyelim: bir ormanı büyüme hızı kadar kesmek hem bugünü karşılar hem ormanı geleceğe bırakır; tanım bu duruma uyuyor ✓.
Sık yapılan hata: "Kalkınma hızı" seçmek. Kalkınma hızı ekonomik büyümenin ne kadar hızlı olduğunu ölçer; tanımdaki gelecek kuşakların hakkını koruma koşulunu içermez.
15. sorunun çözümü
Yamacın ağaçlandırılması heyelan riskini azaltır; bitki kökleri toprağı bağlar ve suyun ani sızmasını yavaşlatır.
- Tablodaki ipucu satırı: bitki örtüsünün yok edilmesi riski artırıyor.
- Ağaçlandırma bu işlemin tam tersidir; yok edilen örtü yeniden kazanılıyor.
- Kökler toprak tanelerini birbirine bağlar, ağaçlar yağış suyunu tutup toprağa yavaş geçmesini sağlar; böylece yamaç kayma eğilimi zayıflar.
- Denetleyelim: örtünün kaybı riski artırıyorsa örtünün kazanılması riski azaltmalıdır ✓.
Sık yapılan hata: "Artırır" seçmek. Ağaç ağırlık ekler diye düşünülebilir; ama tablodaki bitki örtüsü satırı gösteriyor ki örtünün yok olması riski artırıyor, ağaçlandırma ise tersini yapar.
16. sorunun çözümü
Şeker fabrikalarının pancar üretim alanlarına yakın kurulmasının nedeni ham maddeye yakınlıktır.
- Şeker pancarı ağır ve su oranı yüksek bir üründür; işlendiğinde ağırlığının küçük bir bölümü şekere dönüşür.
- Ağır ve hacimli bir ham maddeyi uzağa taşımak nakliye maliyetini çok artırır; üstelik pancar bekledikçe şeker oranı düşer, ürün değer kaybeder.
- Bu yüzden fabrika ham maddenin yanına kurulur; kayıp ve maliyet en aza iner. Kartlardaki etkenlerden burada belirleyici olan ham maddeye yakınlıktır.
- Denetleyelim: Türkiye’de şeker fabrikalarının pancar ekilen ovalarda yer alması bu gerekçeyle uyumludur ✓.
Sık yapılan hata: "Pazar" şıkkı, şekerin her yerde tüketilmesinden yola çıkarak seçiliyor. Ama şeker işlendikten sonra hafifler, bozulmaz ve kolay taşınır; taşınması güç olan pancardır. Bu yüzden yer seçiminde pazar değil ham madde belirleyicidir.
17. sorunun çözümü
Afet sonrası dönem iyileştirme, yeniden yapılanma ve yaşananlardan ders çıkarma dönemidir.
- Tablonun mantığı zaman sırası: afet öncesinde risk azaltma ve hazırlık, afet anında arama kurtarma ve ilk yardım.
- Afet bittikten sonra yapılacak iş, yaşamı normale döndürmektir: yıkılanı yeniden kurmak, hizmetleri düzeltmek.
- Aynı dönemde neyin yanlış gittiği incelenir; çıkarılan dersler bir sonraki afet öncesi döneme yeni önlem olarak döner.
- Denetleyelim: iyileştirme ve yeniden yapılanma ancak afet yaşandıktan sonra yapılabilir, bu yüzden son satıra oturur ✓.
Sık yapılan hata: "Tatbikat yapılması" seçmek. Tatbikat afete hazırlıktır; tablodaki ilk satır olan afet öncesi döneme aittir, afetten sonra yapılan toparlanma çalışmalarıyla karıştırılmamalıdır.
18. sorunun çözümü
Mevsimlik yoğunlaşmayı azaltmanın en uygun yolu, kültür, kongre ve sağlık turizmi gibi mevsime bağlı olmayan türleri geliştirmektir.
- Sorunun kaynağı, ziyaretçiyi çeken etkinliğin iklime bağlı olmasıdır: deniz turizmi yalnız sıcak aylarda yapılabilir.
- Çözüm kaynağa yönelmeli, yani ziyaretçi çeken nedenler arasına iklimden bağımsız olanlar eklenmelidir.
- Kültür ve inanç turizmi tarihî eserlere, kongre turizmi toplantı salonlarına, sağlık ve termal turizm tesise dayanır; bunlar kışın da çalışır ve ziyaretçi akışını yıla yayar.
- Denetleyelim: bu türler geliştiğinde şubat doluluğu yükselir, temmuz ile arasındaki uçurum kapanır ✓ — dalgalanma gerçekten azalıyor.
Sık yapılan hata: "Fiyatları artırmak" şıkkı geliri yükseltmenin kolay yolu gibi görünür. Ama fiyat artışı ziyaretçiyi yılın geri kalanına yaymaz; hatta talebi azaltarak boş dönemi daha da uzatabilir.
19. sorunun çözümü
GSMH, ülke vatandaşlarının yurt içinde ve yurt dışında ürettiklerinin toplam değerini ölçer.
- Tabloda GSYİH’nin ölçütü verilmiş: ülke SINIRLARI içinde üretilen mal ve hizmetler; kimin ürettiğine bakılmaz.
- İkinci gösterge farklı bir ölçüt kullanmalı, yoksa tablo iki aynı satırdan oluşurdu. GSMH’nin ölçütü coğrafi sınır değil VATANDAŞLIKTIR.
- Buna göre yurt dışında çalışan vatandaşların ürettikleri GSMH’ye eklenir; ülke içinde üreten yabancıların katkısı ise GSYİH’ye girer, GSMH’ye girmez.
- Denetleyelim: yurt dışında çok sayıda vatandaşı çalışan bir ülkede GSMH, GSYİH’den büyük çıkar ✓ — iki ölçütün farkı böylece görünür oluyor.
Sık yapılan hata: "Yalnızca ihracat" şıkkı, yurt dışı sözcüğünü duyunca seçiliyor. İhracat yalnız satılan malları kapsar; GSMH ise vatandaşların yurt içinde ve dışında ürettiği tüm mal ve hizmetlerin değeridir, çok daha geniş bir ölçüdür.
20. sorunun çözümü
Toplam GSYİH’si yüksek bir ülkede kişi başına gelir düşük olabilir, çünkü üretim çok kalabalık bir nüfusa bölünmektedir.
- Kişi başına gelir bir bölme işlemidir: toplam üretim değeri nüfusa bölünür.
- Payda büyüdükçe sonuç küçülür. İki örnekle görelim: toplam 3 trilyon dolar üreten ve nüfusu 1,5 milyar olan ülkede kişi başına $3\,000\,000\,000\,000 : 1\,500\,000\,000 = 2\,000$ dolar düşer.
- Toplamı çok daha küçük, 500 milyar dolar olan ama nüfusu 10 milyon olan ülkede ise kişi başına 50.000 dolar düşer. Toplamı büyük olan ülke kişi başına daha yoksul olabiliyor.
- Denetleyelim: kalabalık nüfuslu ülkelerin toplam üretimde üst sıralarda, kişi başına gelirde çok daha geride yer alması bu hesapla uyumludur ✓.
Sık yapılan hata: "Üretiminin az olması" şıkkı sorunun verisiyle çelişiyor: soruda toplam GSYİH’nin YÜKSEK olduğu söyleniyor. Kişi başına gelirin düşük kalmasının nedeni az üretim değil, üretimin bölündüğü nüfusun çok kalabalık olmasıdır.