11. Sınıf Biyoloji 1. Dönem 1. Yazılı
20 soru · cevap anahtarı ve adım adım çözüm sayfanın altında
Kapsanan konular
Sinir sisteminin bir haberleşme ağına benzetilmesi bir analojidir. Bu benzetmenin öğrenmedeki yararı ve sınırı sorulmaktadır. Doğru değerlendirme hangisidir?
- A Benzetme tam olarak doğrudur
- B Bilinen bir dizge üzerinden anlamayı kolaylaştırır; ama benzetme gerçeğin kendisi değildir, her ayrıntıda geçerli olmayabilir
- C Benzetme yararsızdır
- D Benzetme yalnız yanıltır
- E Benzetme kullanılamaz
Bir tanım
Dış koşullar değişse bile canlının iç ortamını belirli sınırlar içinde kararlı tutabilmesi.
Yukarıda tanımı verilen kavramın adı sorulmaktadır. Bu kavram hangisidir?
- A Metabolizma
- B Adaptasyon
- C Fotosentez
- D Homeostazi
- E Refleks
| Tepki türü | Özelliği | Örnek |
|---|---|---|
| Yönelim (tropizma) | Yönü uyarana bağlı, yerinde kalarak | Bitkinin ışığa eğilmesi |
| Göç (taksi) | ? | Öglenanın ışığa doğru yüzmesi |
Tabloda tepki türleri karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan özellik hangisidir?
- A Yerinde kalarak yönelme
- B Yalnız salgı yapma
- C Hiç hareket etmeme
- D Yalnız büyüme
- E Canlının bütün olarak yer değiştirmesi
Bitkilerdeki tepkilerin hayvanlardakine göre çok daha yavaş olmasının nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Bitkilerin duyarsız olması
- B Bitkilerin uyaran almaması
- C Bitkilerin küçük olması
- D Bitkilerde tepkinin genellikle hormonlarla ve büyüme yoluyla gerçekleşmesi; hayvanlarda ise sinir iletiminin çok hızlı olması
- E Bitkilerin hareketsiz olması
İki düzeyde tepki
Tek hücrelide algılama ve yanıt aynı hücrededir; çok hücrelide almaç, iletim hattı ve etkileyici organ ayrı yapılardır.
Amip gibi tek hücreli canlıların sinir sistemi bulunmamasına karşın uyaranlara tepki verebilmesinin nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Küçük olmaları
- B Tepki vermemeleri
- C Hızlı hareket etmeleri
- D Suda yaşamaları
- E Hücre zarındaki almaçların uyaranı algılaması ve tepkinin doğrudan hücre düzeyinde oluşturulması
| Durum | Salgılanan hormon | Etkisi |
|---|---|---|
| Kan şekeri yüksek | İnsülin | Şekerin hücrelere alınmasını ve depolanmasını sağlar |
| Kan şekeri düşük | Glukagon | ? |
Tabloda kan şekerinin düzenlenmesi verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan etki hangisidir?
- A Şekeri hücrelere alır
- B Hiçbir etkisi yoktur
- C Şekeri yok eder
- D Şekeri idrarla atar
- E Karaciğerdeki glikojenin glikoza çevrilip kana verilmesini sağlar
| Dizge | Yanıt hızı | Etki süresi |
|---|---|---|
| Sinir sistemi | Çok hızlı | Kısa |
| Endokrin sistem | Yavaş | ? |
Tabloda homeostazide görev alan iki dizge karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan ifade hangisidir?
- A Uzun süreli
- B Çok kısa
- C Etkisiz
- D Anlık
- E Yok
Bir öğrenci egzersizin kalp atım hızına etkisini incelemek istemektedir. İzlemesi gereken en uygun yol hangisidir?
- A Dinlenik hızı ölçüp belirli bir egzersizin ardından ve dinlenme sürecinde düzenli aralıklarla yeniden ölçmek; aynı kişide ve aynı yöntemle çalışmak
- B Tek ölçüm yapmak
- C Her ölçümde farklı kişi kullanmak
- D Farklı egzersizler denemek
- E Sonucu tahmin etmek
Homeostazinin tek bir sistemle değil sistemlerin eş güdümüyle sağlandığı belirtilmektedir. Bu değerlendirmenin gerekçesi nedir?
- A Sistemlerin bağımsız olması
- B Sistemlerin gereksiz olması
- C Sistemlerin aynı işi yapması
- D Tek sistemin yeterli olması
- E Her sistemin farklı bir değişkeni denetlemesi ve bu değişkenlerin birbirine bağlı olması; birinin bozulmasının diğerlerini de etkilemesi
Bir bitkinin pencereye doğru eğildiği gözlenmiştir. Bu gözlemden doğrudan çıkarılamayacak sonuç hangisidir?
- A Bitki bir uyarana tepki vermiştir
- B Tepkinin yönü uyaranla ilişkilidir
- C Bitki pencereyi görmek istemektedir
- D Bitkide bir yönelme hareketi görülmüştür
- E Bitki ışıktan etkilenmiş olabilir
Bir öğrenci solucanların ışığa tepkisini incelemek istemektedir. Deneyi geçerli kılmak için yapması gereken hangisidir?
- A Kabın bir yarısını karartıp diğerini aydınlık bırakmak; sıcaklık, nem ve zemini eşitleyerek çok sayıda solucanla yinelemek
- B Tek solucan kullanmak
- C Solucanları farklı kaplara koymak
- D Her denemede farklı ışık kullanmak
- E Sonucu tahmin etmek
Sıcak bir yüzeye değen elin geri çekilmesi ile aynı yüzeye yaklaşmadan önce durup düşünmek arasındaki fark sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A İkisi de aynıdır
- B İkisi de istemlidir
- C Biri hızlı ve istemsiz, öteki değerlendirmeye dayalı ve istemli bir yanıttır
- D İkisi de istemsizdir
- E İkisi de hormonaldir
Çok hücreli bir canlıda tepkinin oluşabilmesi için hücrelerin eş güdümlü çalışması gerektiği belirtilmektedir. Bu gerekliliğin nedeni nedir?
- A Hücrelerin az olması
- B Hücrelerin hareketsiz olması
- C Hücrelerin aynı olması
- D Uyaranı algılayan, ileten ve yanıt oluşturan yapıların farklı olması; tepkinin ancak aralarındaki iletişimle tamamlanabilmesi
- E Hücrelerin bağımsız olması
Böbreklerin homeostazideki rolü sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Yalnız idrar üretmek
- B Kanın su, tuz ve pH dengesini ayarlayarak fazlasını atmak ve gerekli olanı geri emmek
- C Yalnız kan üretmek
- D Yalnız hormon üretmek
- E Yalnız atık depolamak
Sinir sisteminin homeostazideki rolüne örnek olarak verilebilecek durum hangisidir?
- A Kemiklerin uzaması
- B Derinin kalınlaşması
- C Saçın uzaması
- D Tırnağın büyümesi
- E Vücut sıcaklığındaki değişimin algılanıp terleme ya da titreme yanıtının başlatılması
Grafikte yemekten sonra kan şekerinin zamanla değişimi verilmiştir. Grafiğin yükselip sonra başlangıç düzeyine dönmesinin nedeni nedir?
- A Ölçüm hatası
- B Yemeğin sindirilmemesi
- C Şekerin yok olması
- D Negatif geri bildirimle çalışan hormonal düzeneğin kan şekerini ölçüt değere geri çekmesi
- E Böbreğin çalışmaması
Homeostatik düzeneklerin büyük çoğunluğunun negatif geri bildirime dayanmasının gerekçesi sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Negatif düzeneğin daha basit olması
- B Amaçların denge olması; pozitif geri bildirimin değeri sürekli uzaklaştırarak dizgeyi denetimden çıkarması
- C Pozitif düzeneğin bilinmemesi
- D Negatif düzeneğin daha hızlı olması
- E Pozitif düzeneğin zararlı olması
Uyaranlara tepki verebilmenin canlılık ölçütü sayılmasının gerekçesi sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Tepkinin kolay ölçülmesi
- B Tepkinin hızlı olması
- C Canlının değişen koşullar karşısında iç dengesini koruyabilmesi ve yaşamını sürdürebilmesi için tepki vermesinin zorunlu olması
- D Cansızların da tepki vermesi
- E Tepkinin gözle görülmesi
Grafikte uyaran şiddetine göre tepki büyüklüğü verilmiştir. Grafiğin başlangıçta yatay olmasının nedeni nedir?
- A Ölçüm hatası
- B Tepkinin gecikmesi
- C Canlının ölmesi
- D Uyaranın henüz eşik değerini aşmamış olması
- E Uyaranın yanlış olması
| Canlı grubu | Tepki düzeneği |
|---|---|
| Tek hücreliler | Hücre zarındaki almaçlar |
| Bitkiler | Hormonlar ve turgor değişimleri |
| Omurgalı hayvanlar | ? |
Tabloda farklı canlı gruplarının tepki düzenekleri verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan ifade hangisidir?
- A Yalnız hormonlar
- B Sinir sistemi ve endokrin sistemin birlikte çalışması
- C Yalnız turgor değişimi
- D Yalnız hücre zarı
- E Hiçbir düzenek
🔑 Cevap anahtarı ve çözümler — önce kendin çöz
1. sorunun çözümü
Analoji anlamayı kolaylaştırır ama gerçeğin kendisi değildir; her ayrıntıda geçerli olmayabilir.
- Benzetmenin ne yaptığını yazalım: bilinen bir dizge, yani haberleşme ağı ölçüt alınıyor ve bilinmeyen bir dizge onun üzerinden anlatılıyor. Yararı budur.
- Sınırı bulmak için benzetmenin nerede kırıldığına bakalım: sinir hücresi bir kabloya benzetilir, oysa iletim elektrik akımıyla değil zar boyunca ilerleyen iyon hareketleriyle olur.
- Öyleyse doğru değerlendirme ikisini birden söyleyen seçenektir: benzetme anlamayı kolaylaştırır, ama gerçeğin yerini tutmaz ve her ayrıntıda geçerli olmayabilir.
- Denetleyelim: yarar ile sınır birlikte anılıyor ✓ — yalnız yararını ya da yalnız sınırını söyleyen bir değerlendirme eksik kalırdı.
Sık yapılan hata: "Benzetme tam olarak doğrudur" demek. Bir benzetme tam olarak doğru olsaydı benzetme değil, anlatılan şeyin kendisi olurdu; analojinin değeri sınırının bilinmesi koşuluyla ortaya çıkar.
2. sorunun çözümü
Homeostazi "hiç değişmemek" değil, dalgalanmaları dar bir aralıkta tutmaktır. Kan şekeri, vücut sıcaklığı ve pH sürekli küçük değişimler gösterir; önemli olan bu değerlerin sınırların dışına çıkmamasıdır.
- Dış koşullar değişkendir.
- İç ortamın kararlı kalması gerekir.
- Bu duruma homeostazi denir.
3. sorunun çözümü
Göç hareketinde canlı bütün olarak yer değiştirir; yönelimde ise yerinde kalır.
- Tablonun karşılaştırma ölçütünü bulalım: dolu satırda yönelim için "yönü uyarana bağlı, YERİNDE KALARAK" yazıyor. Ölçüt hareketliliktir.
- İkinci satırın örneğine bakalım: öglena ışığa doğru YÜZÜYOR. Bitki gibi bir yere bağlı değil, bulunduğu yerden ayrılıyor.
- Öyleyse eksik özellik hareketlilik ölçütünün öteki ucudur: canlının bütün olarak yer değiştirmesi. Yönelimde yön değişir, göçte konum değişir.
- Denetleyelim: iki tepkide de yön uyarana bağlı ✓ — ikisini ayıran şey yönün belirlenmesi değil, canlının yerinden ayrılıp ayrılmaması.
Sık yapılan hata: "Yerinde kalarak yönelme" demek. Bu özellik tablonun ÜST SATIRINDA yönelim için zaten yazılmış; üstelik örnekteki öglena yüzerek yer değiştiriyor, yerinde kalmıyor.
4. sorunun çözümü
Bitkide tepki hormonlarla ve büyümeyle olur; hayvanda ise sinir iletimi çok hızlıdır.
- Karşılaştırmayı süre üzerinden kuralım: iki grupta tepkinin hangi düzenekle oluştuğunu ve o düzeneğin ne kadar sürdüğünü yazalım.
- Bitkide ışığa yönelme, gövdenin bir yanındaki hücrelerin daha çok uzamasıyla olur. Hormon dağılımının değişmesi ve yeni hücrelerin üretilmesi günler alabilir.
- Hayvanda ise uyaran sinir hücreleriyle iletilir; ileti saniyenin küçük bir kesrinde tamamlanır. Süre farkının nedeni düzenek farkıdır: büyüme yavaş, sinir iletimi hızlıdır.
- Denetleyelim: bitki de duyarlı ✓ — yavaşlık duyarsızlıktan değil, yanıtın büyüme yoluyla verilmesinden geliyor.
Sık yapılan hata: "Bitkilerin duyarsız olması" demek. Bitki ışığı, yer çekimini, dokunmayı ve suyu algılar; tepkisi vardır, yalnız bu tepki hızlı bir hareketle değil yavaş bir büyümeyle görünür olur.
5. sorunun çözümü
Tek hücrelide uyaranı zar almaçları algılar, yanıtı da aynı hücre oluşturur; sinir sistemi gerekmez.
- Tepki için gereken en az koşulu yazalım: uyaranı algılayacak bir yapı ve yanıtı oluşturacak bir düzenek. Sinir sistemi bu işleri BÖLÜŞTÜRMENİN bir yolu, zorunlu koşulu değil.
- Metin ayrımı zaten veriyor: çok hücrelide almaç, iletim hattı ve etkileyici organ ayrı yapılardır; tek hücrelide algılama ile yanıt aynı hücrededir.
- Amipte uyaran hücre zarındaki almaçlarla algılanır ve yanıt doğrudan hücre içinde oluşturulur. Araya bir iletim hattı girmediği için sinir sistemine gerek kalmaz.
- Denetleyelim: küçük olmak tek başına açıklamıyor ✓ — açıklayan şey boyut değil, üç işin aynı hücrede toplanmış olması.
Sık yapılan hata: "Küçük olmaları" demek. Küçüklük uyaranın hücreye çabuk ulaşmasını kolaylaştırır ama tepkiyi kendiliğinden doğurmaz; algılayan almaç ile yanıtı kuran düzenek olmasaydı boyutun bir anlamı olmazdı.
6. sorunun çözümü
Glukagonun etkisi, karaciğerdeki glikojenin glikoza çevrilip kana verilmesini sağlamaktır.
- Tablonun mantığı karşıtlık üzerine kurulu: kan şekeri yüksekken insülin salgılanıyor, şeker hücrelere alınıp depolanıyor.
- Kan şekeri düştüğünde gereken bunun tersidir: kana şeker verilmelidir. Kaynak, karaciğerde daha önce depolanmış olan glikojendir.
- Glukagon karaciğer hücrelerini uyarır; glikojen yıkılarak glikoza çevrilir ve kana salınır. Kan şekeri böylece ölçüt aralığa yükselir.
- Denetleyelim: yükselen kan şekeri glukagon salgısını durduruyor ✓ — sapmayı geri çekip kendini sonlandıran bu döngü tam bir negatif geri bildirim örneğidir.
Sık yapılan hata: "Şekeri hücrelere alır" demek. Bu insülinin etkisidir ve tablonun üst satırında yazılıdır. Kan şekeri düşükken şekerin hücrelere alınması, düşüşü gidermek yerine daha da derinleştirirdi.
7. sorunun çözümü
Endokrin sistemin etki süresi uzun sürelidir; yavaş başlayan hormonal yanıt, sinirsel yanıtın tersine uzun süre sürer.
- Tabloda sinir sistemi için yanıt hızı "çok hızlı", etki süresi "kısa" yazıyor. Nedeni, sinyalin elektriksel olarak taşınması ve nörotransmitterin sinapsta hızla parçalanmasıdır.
- Hormon ise kana salınır, dolaşımla bütün vücuda dağılır ve hedef hücreye ulaşması dakikalar alır; tabloda hız zaten "yavaş" verilmiş.
- Kanda dağılan hormon yıkılana kadar etkisini sürdürür; bu yüzden etki süresi saatlere, hatta günlere uzar. Boş bırakılan yere "uzun süreli" gelir.
- Denetleyelim: büyüme, üreme döngüsü ve metabolizma hızı gibi uzun soluklu düzenlemelerin hormonlarla yürütülmesi bu sonucu doğruluyor ✓.
Sık yapılan hata: "Anlık" demek. Anlık etki sinirsel yanıtın özelliğidir; hormon kana karışıp yıkılana dek etkisini sürdürdüğü için endokrin yanıt anlık olamaz.
8. sorunun çözümü
En uygun yol, dinlenik hızı ölçüp belirli bir egzersizin ardından ve dinlenme sürecinde düzenli aralıklarla yeniden ölçmek, bunu aynı kişide ve aynı yöntemle yapmaktır.
- Karşılaştırma yapılabilmesi için bir başlangıç değeri gerekir; bu yüzden önce dinlenik kalp atım hızı ölçülür.
- Sonra belirli ve yinelenebilir bir egzersiz uygulanır. Egzersiz her denemede aynı olmazsa yükselmenin nedeni bilinemez.
- Ölçüm egzersizin hemen ardından bitmez: toparlanma süreci de düzenli aralıklarla kaydedilir, çünkü homeostazinin çalıştığı asıl yer değerin dinlenik düzeye dönüşüdür. Aynı kişide çalışmak yaş ve kondisyon gibi kişisel farkları sabitler.
- Denetleyelim: tek değişken egzersiz; kişi ve ölçüm yöntemi sabit ✓ — elde edilen değişim yalnızca egzersize bağlanabilir.
Sık yapılan hata: "Her ölçümde farklı kişi kullanmak" demek. Kişiler arasında dinlenik hız ve kondisyon farkı büyüktür; kişi değiştiğinde ölçülen farkın egzersizden mi kişiden mi geldiği ayırt edilemez.
9. sorunun çözümü
Homeostazi eş güdüm gerektirir çünkü her sistem farklı bir değişkeni denetler, bu değişkenler birbirine bağlıdır ve birinin bozulması ötekileri de etkiler.
- Denetlenen değişkenleri ayıralım: solunum gaz derişimlerini, boşaltım su ve tuzu, endokrin hormon düzeylerini, dolaşım taşımayı üstlenir.
- Ama bu değişkenler birbirinden bağımsız değil. Kan pH’ını hem solunum hem böbrek ayarlar; kan basıncını dolaşım, böbrek ve hormonlar birlikte tutar.
- Bağlılık, arızanın da yayılması demektir: böbrek yetmezliğinde yalnız idrar değil kan basıncı, pH ve iyon dengesi de bozulur.
- Denetleyelim: tek bir sistemin bütün değişkenleri denetlemesi olanaksız, üstelik değişkenler birbirini etkiliyor ✓ — bu yüzden denetim bütünleşiktir.
Sık yapılan hata: "Sistemlerin aynı işi yapması" demek. Sistemler aynı işi yapsaydı eş güdüme değil yalnız yedeklemeye gerek olurdu; eş güdümü zorunlu kılan, işlerin farklı ama sonuçların birbirine bağlı olmasıdır.
10. sorunun çözümü
Gözlem yönelmiş bir büyümeyi gösterir; bitkiye istek ya da amaç atfetmek çıkarım değildir.
- Elimizdeki veriyi tam olarak yazalım: gözlenen tek şey, bitkinin pencereye doğru eğilmiş olmasıdır. Çıkarımlar yalnız bu veriye dayanabilir.
- Seçenekleri veriye vuralım: bir uyarana tepki verilmiş olması, tepkinin yönünün uyaranla ilişkili olması, bir yönelme hareketi görülmesi ve bitkinin ışıktan etkilenmiş olabileceği; dördü de gözlemden doğrudan okunabiliyor.
- Geriye pencereyi görme isteği kalıyor. Görmek ve istemek bitkide bulunmayan yetilerdir; eğilmenin nedeni hormonun gövdenin bir yanında birikip orada hücreleri daha çok uzatmasıdır. Bu seçenek gözlemden çıkarılamaz.
- Denetleyelim: çıkarım ile yorum ayrımı ✓ — veride bulunmayan bir amaç eklemek çıkarım değil, canlıya insan özelliği yakıştırmaktır.
Sık yapılan hata: "Bitki ışıktan etkilenmiş olabilir" demek. Bu ifade "olabilir" diyerek veriden çıkan bir olasılığı bildiriyor ve gözlemle çelişmiyor; aranan ise gözlemin hiç desteklemediği yargıdır.
11. sorunun çözümü
Yalnız ışık değişken tutulmalı, öteki koşullar eşitlenmeli ve deney çok bireyle yinelenmelidir.
- İncelenen değişkeni saptayalım: ışık. Deneyin geçerli olması için kabın iki yanı arasındaki TEK farkın ışık olması gerekir.
- Solucanın tepki verdiği öteki uyaranları anımsayalım: nem, sıcaklık ve zemin. Bunlar eşitlenmezse gözlenen toplanmanın ışıktan mı yoksa nemden mi kaynaklandığı belirlenemez.
- Bir de birey farkı sorunu var: tek solucanla yapılan gözlem o bireyin rastlantısal davranışını yansıtabilir. Doğru yol kabın yarısını karartmak, öteki koşulları eşitlemek ve deneyi çok sayıda solucanla yinelemektir.
- Denetleyelim: aydınlık yarı denetim görevi görüyor ✓ — karşılaştırılacak bir durum olmadan tepkinin ışığa bağlı olduğu gösterilemezdi.
Sık yapılan hata: "Her denemede farklı ışık kullanmak" demek. Bu, denemeler arasında incelenen değişkeni sürekli değiştirmek olurdu; sonuçlar birbiriyle karşılaştırılamaz ve hiçbir denemeden çıkarım yapılamazdı.
12. sorunun çözümü
Elin geri çekilmesi hızlı ve istemsiz, durup düşünmek ise değerlendirmeye dayalı istemli bir yanıttır.
- İki durumu süre bakımından karşılaştıralım: sıcak yüzeye değen el saniyenin küçük bir kesrinde çekilir; yaklaşmadan önce düşünmek ise saniyeler sürer.
- Süre farkının nedenini yanıtın izlediği yolda arayalım: zarar veren uyaranda yanıt, karar süreci beklenmeden verilir; beklemek dokuya zarar verirdi. Bu yüzden yanıt istemsizdir.
- İkinci durumda ortada zarar veren bir uyaran değil bir değerlendirme var: kişi durumu tartıp davranışını seçiyor, yanıt istemlidir. Öyleyse aradaki fark istemli-istemsiz ayrımıdır.
- Denetleyelim: geri çekme sonradan fark ediliyor ✓ — elin çekildiğinin ancak olay bittikten sonra ayırdına varılması, yanıtın karar verilmeden üretildiğini gösteriyor.
Sık yapılan hata: "İkisi de istemlidir" demek. Sıcak yüzeyden el çekme istemli olsaydı kişi çekmemeyi de seçebilirdi; oysa bu yanıt karar verilmeden, kendiliğinden ortaya çıkar.
13. sorunun çözümü
Algılayan, ileten ve yanıt veren yapılar ayrı olduğu için tepki ancak eş güdümle tamamlanır.
- Çok hücrelide tepkinin yolunu yazalım: uyaran almaçla algılanır, bilgi iletim hattıyla taşınır, etkileyici organ yanıtı uygular. Üç iş, üç ayrı yapıda.
- Zinciri sınamak için bir halkayı koparalım: iletim hattı kesilirse almaç uyaranı algılamayı sürdürür ama bilgi hiçbir yere ulaşmaz; etkileyici organ sağlam olsa bile yanıt oluşmaz.
- Öyleyse eş güdümün gerekçesi, işlerin farklı yapılara dağılmış olması ve tepkinin ancak bu yapılar arasındaki iletişimle tamamlanabilmesidir.
- Denetleyelim: tek hücrelide böyle bir gereklilik yok ✓ — orada üç iş de aynı hücrede yapıldığı için arada taşınacak bir bilgi bulunmuyor.
Sık yapılan hata: "Hücrelerin aynı olması" demek. Gerekliliğin nedeni tam tersi: hücreler FARKLILAŞMIŞ, her biri ayrı bir işi üstlenmiştir; hepsi aynı olsaydı ne iş bölümü ne de eş güdüm gereksinimi doğardı.
14. sorunun çözümü
Böbrekler kanın su, tuz ve pH dengesini ayarlar; fazlasını atar, gerekli olanı geri emer.
- Böbrekteki süreç süzmeyle başlar: kan basıncıyla su, iyon, glikoz ve üre süzüntüye geçer. Süzüntü bu aşamada henüz seçici değildir.
- Asıl düzenleme geri emilimde yapılır. Vücudun o andaki gereksinimine göre suyun, sodyumun, bikarbonatın ve glikozun büyük bölümü kana geri alınır.
- Geri emilmeyen fazla su, tuz ve atıklar idrarla atılır. Bikarbonat ile hidrojen iyonu alışverişi sayesinde kan pH’ı da böylece ayarlanır.
- Denetleyelim: çok su içildiğinde idrar bollaşıp açık renk, susuz kalındığında azalıp koyu renk oluyor ✓ — böbrek sabit bir süzgeç değil, ayarlanan bir denetim organıdır.
Sık yapılan hata: "Yalnız idrar üretmek" demek. İdrar bir ürün, amaç değil; böbreğin işlevi kanın bileşimini ayarlamaktır ve idrar bu ayarlamadan artan sıvıdır.
15. sorunun çözümü
Sinir sisteminin homeostazideki rolüne örnek, vücut sıcaklığındaki değişimin algılanıp terleme ya da titreme yanıtının başlatılmasıdır.
- Seçenekleri bir ölçütle eleyelim: bir olayın bu role örnek olması için algılama, karşılaştırma ve hızlı yanıt basamaklarını içermesi gerekir.
- Kemiğin uzaması, derinin kalınlaşması, saç ve tırnak büyümesi hücre bölünmesine dayanan yavaş büyüme olaylarıdır; bir sapmayı ölçüp geri çekmezler.
- Sıcaklık örneğinde ise deri ve hipotalamustaki almaçlar değişimi algılar, hipotalamus ölçüt değerle karşılaştırır ve saniyeler içinde terleme ya da titreme başlatılır.
- Denetleyelim: üç basamak da var ve yanıt değeri ölçüte geri çekiyor ✓ — aranan örnek budur.
Sık yapılan hata: "Saçın uzaması" demek. Saç uzaması sürekli ve tek yönlü bir büyümedir; bir sapmayı algılayıp geri çeken bir düzenek olmadığı için homeostatik denetime örnek olamaz.
16. sorunun çözümü
Kan şekerinin yükselip başlangıç düzeyine dönmesinin nedeni, negatif geri bildirimle çalışan hormonal düzeneğin değeri ölçüt aralığa geri çekmesidir.
- Eğriyi okuyalım: yemekten hemen sonra değer yaklaşık 10 birim, birinci saatte 16 birime çıkıyor. Yükseliş, sindirilen besinin kana geçmesinden kaynaklanıyor.
- İkinci saatte 11, üçüncü saatte 9 birime iniyor; değer başlangıç düzeyinin çevresine dönüyor. İniş kendiliğinden değil, bir yanıtla gerçekleşiyor.
- Yükselen kan şekeri pankreası uyarır, insülin salgılanır; glikoz hücrelere alınıp karaciğer ve kasta glikojen olarak depolanır. Değer düştükçe insülin salgısı da azalır.
- Denetleyelim: uyaran değeri yükseltiyor, yanıt aşağı çekiyor ve sonra kendisi duruyor ✓ — eğrinin biçimi tam olarak negatif geri bildirimin izidir.
Sık yapılan hata: "Ölçüm hatası" demek. Grafikteki yükselip dönme biçimi sağlıklı bir insanda beklenen normal seyirdir; hata değil, düzenlemenin çalıştığının kanıtıdır.
17. sorunun çözümü
Homeostatik düzeneklerin çoğu negatif geri bildirime dayanır çünkü amaç dengedir; pozitif geri bildirim değeri sürekli uzaklaştırarak dizgeyi denetimden çıkarır.
- Homeostazinin tanımını hatırlayalım: bir değişkeni ölçüt değerin çevresinde, dar bir aralıkta tutmak.
- Bunu sağlayacak düzenek sapmayı ölçüp ters yönde yanıt üretmelidir. Değer yükselince düşürücü, düşünce yükseltici yanıt: negatif geri bildirim budur.
- Sapmayı büyüten bir düzenek ise değeri ölçütten sürekli uzaklaştırır. Vücut sıcaklığı yükseldikçe ısı üretimi de artsaydı, küçük bir yükselme birkaç dakikada ölümcül duruma gelirdi.
- Denetleyelim: pozitif geri bildirim doğum ve pıhtılaşma gibi kendini sonlandıran birkaç süreçle sınırlı ✓ — genel denetim negatif geri bildirime bırakılmış.
Sık yapılan hata: "Negatif düzeneğin daha basit olması" demek. Basitlik bir gerekçe değildir; seçimin nedeni yapının kolaylığı değil, yalnız sapmayı geri çeken bir düzeneğin denge sağlayabilmesidir.
18. sorunun çözümü
Değişen koşullarda iç dengeyi korumak ancak tepki vermekle olanaklıdır; bu yüzden tepki bir canlılık ölçütüdür.
- Ölçüt olmanın ne demek olduğunu belirleyelim: bir özelliğin canlılık ölçütü sayılması için canlıda bulunması ve YAŞAMIN SÜRMESİ bakımından zorunlu olması gerekir.
- Cansızda benzer bir görünüşle karşılaştıralım: ısıtılan taş genleşir. Bu bir yanıt değil, doğrudan fiziksel bir sonuçtur; taşın kendi varlığını sürdürmesiyle ilgisi yoktur.
- Canlının tepkisi ise düzenlenmiş bir yanıttır: koşullar değişince iç denge bozulur, tepki bu bozulmayı geri çeker. Yaşamın sürmesi için zorunlu olduğundan bir canlılık ölçütüdür.
- Denetleyelim: ölçüt olmanın nedeni ölçülebilirlik değil ✓ — bir özelliğin kolay ölçülmesi ya da gözle görülmesi onu canlılık ölçütü yapmaz.
Sık yapılan hata: "Tepkinin kolay ölçülmesi" demek. Ölçülebilirlik araştırmacıyı ilgilendiren bir kolaylıktır; bir özelliği canlılık ölçütü yapan şey ise o özelliğin canlı için taşıdığı zorunluluktur.
19. sorunun çözümü
Grafiğin ilk bölümündeki yataylık, uyaranın henüz eşik değerini aşmamış olmasından gelir.
- Grafiği iki bölüme ayıralım: önce tepkinin sıfırda kaldığı yatay bölüm, sonra uyaran şiddetiyle birlikte yükselen bölüm.
- Yatay bölümün anlamını okuyalım: uyaran şiddeti artıyor ama tepki büyüklüğü sıfırda duruyor. Demek ki bu aralıkta hiç yanıt üretilmiyor.
- Yanıtın hiç üretilmemesi, uyaranın almacın duyarlılık sınırının altında kalmasıyla açıklanır. Eğrinin yükselmeye başladığı nokta eşik değeridir; öncesi eşik altıdır.
- Denetleyelim: eğri sonradan düzenli biçimde yükseliyor ✓ — ölçüm hatası ya da bozuk bir düzenek söz konusu olsaydı grafiğin devamı da düzenli çıkmazdı.
Sık yapılan hata: "Tepkinin gecikmesi" demek. Gecikme zaman ekseninde okunur; bu grafiğin yatay ekseninde ise zaman değil UYARAN ŞİDDETİ var, yani yataylık geç kalmayı değil yanıtsızlığı gösteriyor.
20. sorunun çözümü
Omurgalılarda tepki, sinir sistemi ile endokrin sistemin birlikte çalışmasıyla oluşur.
- Tablonun düzenini okuyalım: her satırda bir canlı grubu ve o grubun tepki DÜZENEĞİ yazılı. Boş hücreye de bir düzenek adı gelmeli.
- Omurgalılarda hangi özelleşmiş yapıların bulunduğuna bakalım: hem sinir sistemi hem de hormon salgılayan bezler var. İkisi de tepki üretiminde görev alıyor.
- İki dizge birbirini tamamlar: sinir sistemi hızlı ve yerel yanıtları, endokrin sistem yavaş ve uzun süreli düzenlemeleri üstlenir. Boşluğa "sinir sistemi ve endokrin sistemin birlikte çalışması" yazılır.
- Denetleyelim: üst satırlarda tek düzenek, alt satırda iki düzenek ✓ — tablo basitten karmaşığa doğru gidiyor, omurgalıda iş bölümü artmış.
Sık yapılan hata: "Yalnız hormonlar" demek. Bu betimleme tablodaki BİTKİLER satırına yakındır; omurgalıda yalnız hormonlar sayılsaydı elin sıcaktan geri çekilmesi gibi saniyenin altında verilen yanıtlar açıklanamazdı.