11. Sınıf Biyoloji 2. Dönem 2. Yazılı
20 soru · cevap anahtarı ve adım adım çözüm sayfanın altında
Kapsanan konular
| Kas türü | Denetim | Bulunduğu yer |
|---|---|---|
| İskelet kası | İstemli | Kemiklere bağlı |
| Düz kas | İstemsiz | İç organ çeperleri |
| Kalp kası | ? | Kalp |
Tabloda kas türleri karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan ifade hangisidir?
- A İstemli
- B Denetimsiz
- C İstemsiz; yorulmadan ritmik olarak çalışır
- D Yalnız uykuda çalışır
- E Hiç çalışmaz
| Kavram | Anlamı |
|---|---|
| Antijen | Bağışıklık yanıtı başlatan yabancı yapı |
| Antikor | ? |
Tabloda bağışıklığın iki temel kavramı verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan açıklama hangisidir?
- A Vücuda giren mikrop
- B Antijene özgü olarak üretilen ve ona bağlanarak etkisiz kılınmasını sağlayan protein
- C Bir hormon türü
- D Bir enzim türü
- E Bir vitamin
Enfeksiyon sırasında vücut sıcaklığının yükselmesinin savunma açısından anlamı sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Sıcaklığın rastgele artması
- B Sıcaklığın etkeni beslemesi
- C Sıcaklığın hastalık olması
- D Sıcaklığın etkisiz olması
- E Yükselen sıcaklığın birçok etkenin çoğalmasını zorlaştırması ve savunma tepkimelerini hızlandırması
Uzun süre alçıda kalan bir kolun kaslarının incelmesinin nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Alçının kası sıkması
- B Kanın azalması
- C Kemiğin kalınlaşması
- D Kullanılmayan kasta protein yıkımının yapımı aşması; kasın körelmesi
- E Kasın yağa dönüşmesi
Kaslar yalnız kasılarak kuvvet üretir; hareket iskelet, kas, eklem ve sinir sisteminin eş güdümüyle oluşur ve kasılma ile gevşemenin ikisi de ATP gerektirir. Bu bilgiye dayanarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
- A Kaslar gerektiğinde iterek de kuvvet uygular.
- B Kalsiyum kasılmayı başlatır.
- C Kıkırdak eklemde sürtünmeyi azaltır.
- D Kullanılmayan kas körelir.
- E Karşıt kas çiftleri ters hareketleri sağlar.
Doğal bağışıklık doğuştan ve özgül değildir; kazanılmış bağışıklık etkene özgüdür ve bellek oluşturur. Alerji ise zararsız bir maddeye verilen aşırı yanıttır. Bu bilgiye dayanarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
- A Aşı bellek oluşturur, serum oluşturmaz.
- B Antibiyotik virüslere etki etmez.
- C Alerji, bağışıklık dizgesinin zayıflığından kaynaklanır.
- D Alerjide belirtileri vücudun kendi yanıtı doğurur.
- E Ateş bir savunma yanıtıdır.
| Eksilen | Sonuç |
|---|---|
| Su ve mineral | İyon dengesi bozulur |
| ATP | Gevşeme aşaması aksar |
Yoğun egzersiz sırasında kas krampı görülmesinin olası nedenleri sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Kasın büyümesi
- B Kemiğin kırılması
- C Su ve mineral (özellikle kalsiyum, sodyum, potasyum) dengesinin bozulması ile enerji yetersizliğinin gevşemeyi engellemesi
- D Kanın artması
- E Kasın soğuması
Antibiyotiğin doktorun belirttiği süreden önce bırakılmasının sakıncası sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A İlacın israf olması
- B Görece dayanıklı bakterilerin sağ kalıp çoğalması ve dirençli soyların yayılması
- C İlacın bozulması
- D Hastalığın yok olması
- E Hiçbir sakıncası olmaması
| Uygulama | İçeriği | Etkisi |
|---|---|---|
| Aşı | Zayıflatılmış ya da etkisizleştirilmiş antijen | Vücut kendi antikorunu üretir; kalıcı |
| Serum | Hazır antikor | ? |
Tabloda aşı ve serum karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan etki hangisidir?
- A Kalıcı bağışıklık sağlar
- B Hiçbir etkisi yoktur
- C Etki hemen başlar ama geçicidir; bellek oluşmaz
- D Yalnız çocuklarda etkilidir
- E Antijen üretir
Kayan iplik modeli
Kasılma sırasında ince ve kalın iplikler birbirinin üzerinde kayar; ipliklerin kendi boyu değişmez, aralarındaki örtüşme artar.
Yukarıda özetlenen modele göre kasılma sırasında kasın kısalmasının nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A İpliklerin kısalması
- B İpliklerin birbiri üzerinde kayarak örtüşme miktarının artması
- C İpliklerin kopması
- D İpliklerin şişmesi
- E İpliklerin erimesi
Bazı alerjik tepkilerin yaşamı tehdit edecek düzeye ulaşabilmesinin nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Tepkinin bütün vücuda yayılarak yaygın damar genişlemesi ve solunum yollarında daralma yaratması
- B Alerjenin çok olması
- C Derinin kızarması
- D Kaşıntının artması
- E Gözlerin sulanması
Harekette yalnız kasların rol oynadığı görüşü eleştirel olarak değerlendirilmektedir. Doğru değerlendirme hangisidir?
- A Görüş eksiktir; kasın ürettiği kuvvet ancak iskelet, eklem ve sinir sisteminin eş güdümüyle harekete dönüşür
- B Görüş doğrudur
- C Kaslar gereksizdir
- D Yalnız iskelet yeterlidir
- E Hareket kendiliğinden olur
Kasların kemiklere kirişlerle (tendon) bağlanmasının sağladığı yarar sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Kasın ısınması
- B Kemiğin uzaması
- C Kasın büyümesi
- D Kasın ürettiği kuvvetin kemiğe aktarılması; dayanıklı bağ dokusunun büyük gerilmeye karşı koyabilmesi
- E Eklemin kilitlenmesi
Hassas bitki olarak bilinen Mimosa pudica (küstüm otu) yapraklarına dokunulduğunda yaprakçıklarını hızla kapatır. Bu mekanik tepkinin ortaya çıkmasında; pulvinus adı verilen yaprak tabanındaki özel bölgelerde hücreler arası potasyum ($K^+$) ve su geçişlerinin ani olarak değişmesi rol oynar. Buna göre, küstüm otu yapraklarının dokunma uyarısına bağlı olarak kapanma mekanizmasıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
- A Tepkinin yönü uyarının geldiği yöne bağlıdır ve olay büyüme hormonlarının orantısız dağılımı ile gerçekleşir.
- B Olayın temelinde hücre bölünme hızının uyarının temas ettiği tarafta artması yatar.
- C Hücrelerdeki tazyik (türgör) basıncının ani değişimiyle oluşan bu hareket sismonasti olup uyarının yönüne bağlı değildir.
- D Bu mekanik tepki kalıcı bir hareket olup, bitkinin sadece o bölgesinde kuru madde miktarının artışına neden olur.
İki karşılaşma
Birincil yanıt yavaş ve düşüktür; bellek hücreleri sayesinde ikincil yanıt hem erken başlar hem çok daha yüksektir.
Bir hastalığı geçiren kişinin aynı hastalığa genellikle bir daha yakalanmamasının nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Etkenin yok olması
- B Derinin kalınlaşması
- C Vücudun etkeni unutması
- D İlk karşılaşmada oluşan bellek hücrelerinin, ikinci karşılaşmada çok daha hızlı ve güçlü yanıt vermesi
- E Kanın değişmesi
| Etken | Antibiyotik etkisi |
|---|---|
| Bakteri | Etkili; bakteriye özgü yapıları hedefler |
| Virüs | Etkisiz; bu yapılar bulunmaz |
Viral hastalıklarda antibiyotik kullanımının yararsız olmasının nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Antibiyotiğin zayıf olması
- B Virüslerin hızlı üremesi
- C Virüslerin büyük olması
- D Antibiyotiğin pahalı olması
- E Antibiyotiklerin bakterilere özgü yapıları hedeflemesi; virüslerde bu yapıların bulunmaması
Kasın gevşemesinin de etkin bir süreç olduğu belirtilmektedir. Bu değerlendirmenin gerekçesi nedir?
- A Gevşemenin kendiliğinden olması
- B Kalsiyumun depolara geri pompalanmasının ve ipliklerin ayrılmasının enerji gerektirmesi
- C Gevşemenin uyartı gerektirmesi
- D Gevşemenin kası kısaltması
- E Gevşemenin olmaması
Oynar eklemlerde kemik uçları neden kıkırdakla kaplıdır?
- A Kemiği uzatması
- B Kan üretmesi
- C Kemiği sertleştirmesi
- D Kası bağlaması
- E Sürtünmeyi azaltarak aşınmayı önlemesi ve darbeleri soğurması
Bitkiler ve bazı canlılar çevrelerindeki uyartılara karşı çeşitli hareketler gerçekleştirir. Örneğin küstüm otu (Mimosa pudica) bitkisinin yapraklarına dokunulduğunda yaprakların hızla kapanması durumu, hücrelerdeki turgor basıncının ani değişimine dayanan mekanik bir tepkidir. Bu olayla ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A Uyartının yönüne bağlı olmayan, turgor değişimleriyle ortaya çıkan nasti hareketidir.
- B Uyartının geldiği yöne bağlı olarak gerçekleşen tropizma hareketidir.
- C Oksin hormonunun büyüme bölgesinde dengesiz dağılması sonucu oluşur.
- D Hücre bölünme hızının artmasıyla dokularda kalıcı büyüme meydana getirir.
Alerjik tepkide burun akıntısı, kaşıntı ve şişlik görülmesinin nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Alerjenin zehirli olması
- B Salınan histamin gibi maddelerin damarları genişletip geçirgenliği artırması
- C Derinin kuruması
- D Kanın azalması
- E Havanın soğuması
🔑 Cevap anahtarı ve çözümler — önce kendin çöz
1. sorunun çözümü
Kalp kası istemsiz çalışır ve yorulmadan ritmik olarak kasılır.
- Tablo üç kas türünü denetim ve bulunduğu yer bakımından karşılaştırıyor. İskelet kası istemli, düz kas istemsiz; boş bırakılan kalp kasının denetimi.
- Denetimin türünü sınamanın yolu basit: o kas isteğimizle durdurulabiliyor mu? Kalp durdurulamaz, hızı bilinçli olarak ayarlanamaz; çalışması istemimizden bağımsızdır.
- Kalp kası çizgili görünümüyle iskelet kasına, istemsiz çalışmasıyla düz kasa benzer. Ona özgü olan ise ömür boyu dinlenmeksizin, kendi ritmini koruyarak kasılabilmesidir.
- Denetleyelim: kalp kası hücreleri her kasılmanın ardından bir dinlenme evresi geçirir ve bol mitokondri taşır ✓ — yorulmadan çalışabilmesinin yapısal karşılığı budur.
Sık yapılan hata: "İstemli" demek. İstemli denetim iskelet kasının özelliğidir ve tablonun ilk satırında zaten yazılıdır; kalbi isteyerek durdurmak ya da hızlandırmak olanaksızdır.
2. sorunun çözümü
Eksik açıklama "antijene özgü olarak üretilen ve ona bağlanarak etkisiz kılınmasını sağlayan protein" olmalıdır; antikor budur.
- Tabloda antijen, bağışıklık yanıtını başlatan yabancı yapı olarak tanımlanmış; antikor bu yanıtın ürünü olmalı.
- Antijenle karşılaşan B lenfositleri çoğalır ve protein yapılı antikorlar salgılar.
- Her antikor anahtar-kilit gibi yalnız kendi antijenine bağlanır; bağlanan antijen kümelenir, etkisiz kalır ve yutucu hücrelerce kolayca yok edilir.
- Denetleyelim: antijen "tetikleyen", antikor "ona özgü yanıt proteini" olunca tablonun iki satırı birbirini tamamlıyor ✓
Sık yapılan hata: "Vücuda giren mikrop" seçeneği iki kavramı karıştıranların seçimidir: mikrop ya da onun yüzeyindeki yapı antijendir. Antikor dışarıdan gelmez, vücudun kendi ürettiği proteindir.
3. sorunun çözümü
Ateş bir savunma yanıtıdır: yükselen sıcaklık birçok etkenin çoğalmasını zorlaştırır ve savunma tepkimelerini hızlandırır.
- Enfeksiyonda savunma hücrelerinin salgıladığı maddeler beyindeki sıcaklık düzenleme merkezinin ayar değerini yükseltir; ateş kontrollü bir tepkidir.
- Birçok bakteri ve virüs vücudun normal sıcaklığında en iyi çoğalır; birkaç derecelik artış onların çoğalmasını yavaşlatır.
- Aynı artış savunma hücrelerinin hareketini ve tepkimelerini hızlandırır.
- Denetleyelim: ateş hem etkeni zorlayıp hem savunmayı güçlendiriyor; aşırı yükseldiğinde vücut proteinlerine de zarar verebileceği için denetim altında tutulması gerekir ✓
Sık yapılan hata: "Sıcaklığın rastgele artması" seçeneği yanlıştır; ateş, beyin tarafından ayarlanan düzenli bir yanıttır ve enfeksiyonla birlikte ortaya çıkar. Rastgele olsaydı enfeksiyonla bu tutarlı ilişki görülmezdi.
4. sorunun çözümü
Kullanılmayan kasta protein yıkımı yapımı aştığı için kas incelir, yani körelir.
- Kas kütlesi durağan bir yapı değildir; kas proteinleri sürekli yıkılır ve yeniden yapılır. Kütleyi belirleyen, bu iki hızın arasındaki dengedir.
- Kasa binen yük, yapım yönündeki uyarıyı sağlar. Alçıdaki kol hareket etmediği için kasa yük binmez ve bu uyarı ortadan kalkar.
- Yıkım sürdüğü hâlde yapım gerileyince denge yıkım yönüne kayar. Kas lifleri incelir; kas kütlesi ve kuvveti azalır. Buna körelme (atrofi) denir.
- Denetleyelim: alçı alındıktan sonra düzenli hareketle kas yeniden kalınlaşır ✓ — yük binmeye başlayınca denge yapım yönüne dönüyor.
Sık yapılan hata: "Kasın yağa dönüşmesi" demek. Kas ve yağ ayrı dokulardır, biri öbürüne dönüşmez; kullanılmayan kasta olan şey protein yıkımının artmasıyla liflerin incelmesidir.
5. sorunun çözümü
Kasların gerektiğinde iterek de kuvvet uyguladığı söylenemez; kas yalnız kasılarak çeker.
- Soru "söylenemez"i istiyor. Verilen bilgi kasların YALNIZ kasılarak kuvvet ürettiğini söylüyor; öyleyse bu ilkeyle çelişen seçeneği arayacağız.
- Kas kasıldığında kısalır ve bağlı olduğu kemiği kendine doğru çeker. Gevşediğinde kuvvet üretmez, yalnız çekmeyi bırakır; itme diye bir seçeneği yoktur.
- Kaslar itebilseydi her eklem için tek bir kas yeterdi. Vücutta karşıt kas çiftlerinin bulunması, itmenin olanaksız olduğunun doğrudan göstergesidir.
- Denetleyelim: kolu açan hareket, ön koldaki kasın itmesiyle değil arka koldaki kasın kasılmasıyla yapılır ✓ — öyleyse itme yargısı söylenemez.
Sık yapılan hata: "Kalsiyum kasılmayı başlatır." demek. Bu doğru bir bilgidir: uyartıyla salınan kalsiyum bağlanma bölgelerini açar. Soru ise yanlış olan, yani söylenEMEYEN yargıyı istiyor.
6. sorunun çözümü
"Alerji, bağışıklık dizgesinin zayıflığından kaynaklanır" söylenemez; alerjide sorun zayıflık değil zararsız maddeye verilen aşırı yanıttır.
- Verilen bilgi alerjiyi "zararsız maddeye aşırı yanıt" olarak tanımlıyor; aşırı yanıt güçlü bir tepki demektir.
- Zayıflık, dizgenin etkenlere yeterli yanıt verememesidir; buna bağışıklık yetersizliği denir ve alerjinin tam tersidir.
- Diğer ifadeler doğrudur: aşı bellek oluşturur, serum oluşturmaz; antibiyotik virüse etki etmez; alerji belirtilerini vücudun kendi yanıtı doğurur; ateş bir savunma yanıtıdır.
- Denetleyelim: "zayıflık" sözcüğü tanımdaki "aşırı" ile çelişen tek ifade; öyleyse söylenemeyecek olan budur ✓
Sık yapılan hata: "Alerjide belirtileri vücudun kendi yanıtı doğurur" ifadesi, alerjeni suçlayanlara yanlış görünüp işaretlenir; oysa doğrudur. Histamin gibi belirtileri doğuran maddeleri vücudun kendi hücreleri salar.
7. sorunun çözümü
Kramp, su ve mineral dengesinin bozulması ile enerji yetersizliğinin gevşemeyi engellemesinden kaynaklanır.
- Tablodaki iki satırı okuyalım: su ve mineral eksilince iyon dengesi bozuluyor, ATP eksilince gevşeme aşaması aksıyor. Kramp da kasın gevşeyemeyip kasılı kalmasıdır.
- Kasılma ve gevşeme, kalsiyum, sodyum ve potasyum iyonlarının zarın iki yanındaki düzenli dağılımına dayanır. Yoğun terlemede bu mineraller suyla birlikte yitirilir ve dağılım bozulur.
- Buna enerji yetersizliği eklenir: gevşeyebilmek için kalsiyumun depoya geri pompalanması gerekir ve bu pompa ATP ile çalışır. ATP azalınca kalsiyum sitoplazmada kalır, iplikler ayrılamaz.
- Denetleyelim: kramp çoğunlukla uzun ve yoğun egzersizin sonlarına doğru görülür, sıvı-mineral alımı ve esnetmeyle geçer ✓ — iki neden de tablodaki açıklamayla uyuşuyor.
Sık yapılan hata: "Kasın soğuması" demek. Soruda anlatılan durum YOĞUN EGZERSİZ sırasındadır; orada kas soğumuş değil, tersine ısınmış ve terle mineralini yitirmiştir.
8. sorunun çözümü
Antibiyotik erken bırakılırsa görece dayanıklı bakteriler sağ kalıp çoğalır ve dirençli soylar yayılır.
- Bir bakteri topluluğundaki bireyler ilaca aynı ölçüde duyarlı değildir; kalıtsal çeşitlilik vardır.
- Tedavinin ilk günlerinde en duyarlı bakteriler ölür, bakteri sayısı düşer ve kişi kendini iyi hisseder.
- Tedavi burada kesilirse geriye en dayanıklı bireyler kalır; bunlar çoğalarak ilaca dirençli bir topluluk oluşturur.
- Denetleyelim: ilaç seçici etken, sağ kalanlar dayanıklı olanlar; sonuçta toplulukta direnç artıyor, bu da bir doğal seçilim örneği ✓
Sık yapılan hata: "İlacın israf olması" seçeneği yalnız ekonomik yanı görür. Asıl sakınca biyolojiktir: dirençli bakteriler çoğalır ve aynı antibiyotik sonraki enfeksiyonlarda işe yaramaz hâle gelebilir.
9. sorunun çözümü
Serumun etkisi hemen başlar ama geçicidir ve bellek oluşturmaz; çünkü serum vücuda hazır antikor verir.
- Tablodaki aşı satırı: antijen verilir, vücut antikorunu kendisi üretir, bu yüzden bellek oluşur ve koruma kalıcıdır.
- Serum satırında içerik "hazır antikor"; yani vücut hiçbir üretim yapmaz, dışarıdan gelen antikoru kullanır.
- Hazır antikor beklemeden işe başlar; ama zamanla yıkılır ve lenfositler uyarılmadığı için bellek hücresi oluşmaz.
- Denetleyelim: "hemen başlar, geçicidir, bellek oluşmaz" ifadesi, serumun yılan sokması gibi acil durumlarda tedavi amaçlı kullanılmasıyla uyuşuyor ✓
Sık yapılan hata: "Kalıcı bağışıklık sağlar" seçeneği aşı ile serumu aynı sayanların seçimidir. Kalıcılık belleğe bağlıdır; bellek ise ancak vücut antijene kendisi yanıt verdiğinde oluşur, serumda bu yanıt yoktur.
10. sorunun çözümü
Kas, iplikler birbirinin üzerinde kayıp aralarındaki örtüşme arttığı için kısalır.
- Kutudaki modelin iki bildirimi var: ipliklerin kendi boyu değişmiyor ve iplikler birbirinin üzerinde kayıyor. Kısalmanın nedenini bu iki bildirimden çıkaracağız.
- İpliklerin boyu sabitse kısalma ipliklerin kendisinden gelemez. Geriye tek olasılık kalıyor: ipliklerin birbirine göre konumu değişiyor.
- İnce iplikler kalın ipliklerin arasına doğru çekildikçe örtüşme artar ve iki uç birbirine yaklaşır. Kasılma biriminin kısalması, bütün birimlerde toplanarak kasın kısalması olarak görülür.
- Denetleyelim: kas gevşerken iplikler geri kayar, örtüşme azalır ve kas eski boyuna döner ✓ — model her iki yönde de tutarlı çalışıyor.
Sık yapılan hata: "İpliklerin kısalması" demek. Kutuda ipliklerin kendi boyunun değişmediği açıkça yazılıdır; modelin adı da zaten kısalan iplik değil KAYAN iplik modelidir.
11. sorunun çözümü
Alerjik tepki bütün vücuda yayılıp yaygın damar genişlemesi ve solunum yollarında daralma yarattığında yaşamı tehdit eder.
- Yerel bir tepkide histamin salımı tek bölgeyle sınırlıdır; kaşıntı ve kızarıklık rahatsız edicidir ama tehlikeli değildir.
- Tepki yaygınlaşırsa damarlar vücudun her yerinde genişler; damar içindeki kan hacmi aynı kaldığı için kan basıncı düşer.
- Aynı anda solunum yollarındaki düz kaslar kasılır ve mukoza şişer; hava yolu daralır.
- Denetleyelim: düşen kan basıncı ile daralan hava yolu organlara oksijen gitmesini birlikte engeller; bu yüzden tehlike yaygınlıktan gelir ✓
Sık yapılan hata: "Kaşıntının artması" seçeneği yalnız belirtinin şiddetine bakar; kaşıntı ne kadar artsa da yaşamı tehdit etmez. Belirleyici olan tepkinin yayılması ve dolaşım ile solunumu etkilemesidir.
12. sorunun çözümü
Görüş eksiktir; kasın ürettiği kuvvet ancak iskelet, eklem ve sinir sisteminin eş güdümüyle harekete dönüşür.
- Değerlendirilen görüş harekette yalnız kasların rol oynadığını söylüyor. Bunu, kasın tek başına ne yapabildiğine bakarak sınayalım.
- Kas yalnız kısalır. Bu kısalmanın bir yer değiştirme yaratması için kuvvetin aktarılacağı bir kaldıraç gerekir: kemikler kaldıracı, eklem ise dönme eksenini sağlar.
- Ayrıca hangi kasın ne zaman ve ne kadar kasılacağının belirlenmesi gerekir. Bunu sinir sistemi yapar; karşıt kas çiftlerinin sırayla çalışması onun zamanlamasına bağlıdır.
- Denetleyelim: kasa giden sinir zarar gördüğünde kas sağlam olduğu hâlde hareket oluşmaz ✓ — öyleyse hareket yalnız kasın işi değil.
Sık yapılan hata: "Görüş doğrudur" demek. Kas gerekli ama tek başına yeterli değildir; kemik, eklem ve sinirsel denetim olmadan kasılma harekete dönüşmez.
13. sorunun çözümü
Kirişler kasın ürettiği kuvveti kemiğe aktarır; dayanıklı bağ dokusu büyük gerilmeye kopmadan karşı koyar.
- Kas kuvvet üretir, ama hareket edecek olan kemiktir. Öyleyse aradaki bağlantının işi bu kuvveti bir yapıdan öbürüne taşımaktır.
- Kiriş (tendon), sık ve düzenli dizilmiş kolajen liflerinden oluşan çok dayanıklı bir bağ dokusudur. Çekmeye kopmadan direnir ve neredeyse hiç uzamaz.
- Uzamaması belirleyicidir: kiriş lastik gibi esnek olsaydı kasın kısalması kirişin gerilmesinde soğurulur, kemik yerinden kıpırdamazdı. Sertliği sayesinde kısalma doğrudan harekete dönüşür.
- Denetleyelim: Aşil kirişi koşarken vücut ağırlığının birkaç katı gerilmeyi taşır ✓ — bu yükü ancak dayanıklı ve az uzayan bir doku aktarabilir.
Sık yapılan hata: "Eklemin kilitlenmesi" demek. Kirişin işi eklemi kilitlemek değildir; kemikleri birbirine bağlayıp eklemin yapısını koruyan yapılar bağlardır (ligament) ve onlar da eklemi kilitlemez.
14. sorunun çözümü
- Mimosa pudica (küstüm otu) bitkisinin yaprak tabanında 'pulvinus' adı verilen ve su ile iyon alışverişini hızlı bir şekilde yapabilen özel motor hücreler bulunur.
- Dokunma gibi mekanik bir uyarı uygulandığında, bu hücrelerden hücre dışına ani potasyum ($K^+$) çıkışı olur ve buna bağlı olarak ozmotik basınç değişimiyle su da hücre dışına geçer.
- Hücrelerin su kaybederek turgor (tazyik) basıncının ani düşmesi, yaprakçıkların hızla bükülmesine ve kapanmasına neden olur; bu durum yönü olmayan bir nasti hareketidir.
- Nasti hareketleri tropizma hareketlerinden farklı olarak büyüme hormonlarının orantısız dağılımına bağlı değildir, geçici bir turgor basıncı değişimidir ve uyarının yönüne bağlı gerçekleşmez.
- Verilen bu özellikler incelendiğinde, olayın sismonasti olduğu ve turgor basıncının ani değişimine dayandığını belirten C seçeneği doğru olarak işaretlenir.
15. sorunun çözümü
İlk karşılaşmada oluşan bellek hücreleri, ikinci karşılaşmada çok daha hızlı ve güçlü yanıt verdiği için kişi aynı hastalığa genellikle yeniden yakalanmaz.
- İlk karşılaşma birincil yanıttır: etkeni tanıyan lenfositlerin çoğalması günler sürer, bu arada etken çoğalır ve hastalık belirtileri görülür.
- Bu yanıt sırasında etkeni tanıyan hücrelerin bir bölümü uzun ömürlü bellek hücresine dönüşür.
- Aynı etken yeniden girdiğinde bellek hücreleri onu hemen tanır; ikincil yanıt erken başlar ve çok daha yüksek antikor düzeyine ulaşır.
- Denetleyelim: etken çoğalamadan etkisiz kılındığı için belirti oluşmaz; bu da "bir daha yakalanmama" gözlemini açıklıyor ✓
Sık yapılan hata: "Etkenin yok olması" seçeneği akla yatkın görünür; ama etken doğada var olmaya devam eder ve kişi onunla yeniden karşılaşır. Değişen etken değil, kişinin bağışıklık belleğidir.
16. sorunun çözümü
Antibiyotikler bakterilere özgü yapıları (hücre çeperi, bakteri ribozomu gibi) hedeflediği, virüslerde bu yapılar bulunmadığı için viral hastalıklarda işe yaramaz.
- Tabloya göre antibiyotik bakteriye özgü yapıları hedefler; bakteri hücre çeperi ve bakteriye özgü ribozomlar bunlara örnektir.
- Virüs hücre değildir: çeperi, ribozomu ve kendi metabolizması yoktur; konak hücrenin düzeneğini kullanarak çoğalır.
- Hedef yapı bulunmayınca ilacın bağlanacağı ya da bozacağı bir şey kalmaz; virüs etkilenmeden çoğalmayı sürdürür.
- Denetleyelim: tablodaki "virüs — etkisiz; bu yapılar bulunmaz" satırı açıklamamızla birebir uyuşuyor ✓
Sık yapılan hata: "Virüslerin hızlı üremesi" seçeneği yanlıştır: sorun hız değil hedefin yokluğudur. Bakteriler de çok hızlı çoğalır ama antibiyotik onları etkiler; çünkü onlarda hedef yapılar vardır.
17. sorunun çözümü
Gevşeme "hiçbir şey yapmamak" değildir. Kalsiyumun derişim farkına karşı geri taşınması etkin taşımadır ve ATP harcar; bu yüzden enerji tükendiğinde kas gevşeyemez.
- Gevşeme için kalsiyum uzaklaştırılmalıdır.
- Geri pompalama etkin taşımadır.
- Bu işlem ATP harcar.
18. sorunun çözümü
Oynar eklemlerde kıkırdak sürtünmeyi azaltarak aşınmayı önler ve darbeleri soğurur.
- Oynar eklemde iki kemik ucu her harekette birbirine sürtünür. Sert kemik dokusu doğrudan sürtseydi kısa sürede aşınır ve ağrılı bir yıpranma oluşurdu.
- Eklem kıkırdağı kaygan, düzgün yüzeyli ve esnek bir dokudur. Kemik uçlarını kaplayarak yüzeyler arasındaki sürtünmeyi belirgin biçimde azaltır.
- Kıkırdak ayrıca bir yastık gibi çalışır: yürürken ve sıçrarken kemiğe binen ani yükü soğurur. Eklem sıvısı da kayganlığı tamamlayarak bu görevi destekler.
- Denetleyelim: kıkırdağı yıpranmış eklemlerde kemik kemiğe sürtünür ve hareket ağrılı olur ✓ — bu, kıkırdağın gerçekten sürtünmeyi azalttığını gösterir.
Sık yapılan hata: "Kemiği sertleştirmesi" demek. Kıkırdak kemikten daha esnek ve yumuşak bir dokudur; görevi kemiği sertleştirmek değil, uçlarını koruyup kaymayı kolaylaştırmaktır.
19. sorunun çözümü
- Bitkiler çevreden gelen uyartılara karşı yönelim (tropizma) veya durum (nasti) hareketleri olmak üzere iki farklı tepki gösterir.
- Tropizma hareketleri uyartının yönüne bağlıdır ve büyüme hormonlarının (oksin) düzensiz dağılımıyla yavaş gerçekleşir.
- Nasti hareketleri ise uyartının yönüne bağlı değildir, turgor basıncındaki ani değişimler sayesinde çok daha hızlı (saniyeler içinde) meydana gelir.
- Küstüm otunun yaprak dokunulduğunda kapanması bir nasti (sismonasti) örneğidir ve bu süreçte kalıcı bir büyüme veya hücre bölünmesi olmaz; doğru seçenek B'dir.
20. sorunun çözümü
Alerjide salınan histamin gibi maddeler damarları genişletip geçirgenliği artırdığı için burun akıntısı, kaşıntı ve şişlik görülür.
- Alerjen, duyarlı hücrelerin yüzeyindeki antikorlara bağlanınca bu hücreler histamin gibi maddeler salar.
- Histamin damarları genişletir ve çeperlerini geçirgen hâle getirir; dokuya sıvı sızar, bu da şişlik ve burun akıntısı olarak görülür.
- Aynı maddeler sinir uçlarını uyarır ve kaşıntıya yol açar.
- Denetleyelim: belirtilerin kaynağı vücudun kendi salgısı olduğu için histaminin etkisini engelleyen ilaçlar bu belirtileri hafifletir ✓
Sık yapılan hata: "Alerjenin zehirli olması" seçeneği sık seçilir; ama polen ya da toz gibi alerjenler çoğu kişide hiçbir belirti yaratmaz. Zararlı olan madde değil, ona verilen aşırı yanıttır.