11. Sınıf Coğrafya 2. Dönem 1. Yazılı
20 soru · cevap anahtarı ve adım adım çözüm sayfanın altında
Kapsanan konular
| Kaynak | Sınıfı |
|---|---|
| Jeotermal | Yenilenebilir |
| Doğal gaz | ? |
Tabloda enerji kaynakları sınıflandırılmış, biri boş bırakılmıştır. Bu boşluğa hangi ifade gelmelidir?
- A Temiz
- B Yenilenebilir
- C Sınırsız
- D Yenilenemez
- E Ücretsiz
Kartlarda üretimde kullanılan teknolojiler verilmiştir. Bu teknolojilerin birlikte adlandırıldığı kavram hangisidir?
- A Arazi kullanımı
- B Organize sanayi bölgesi
- C Tedarik zinciri
- D Gıda güvenliği
- E Endüstri 4.0
Bir tanım
Savunma, enerji ve ileri teknoloji üretiminde vazgeçilmez olan, arzı birkaç ülkede toplanmış madenler.
Yukarıda tanımı verilen maden grubu hangisidir?
- A Kritik (stratejik) madenler
- B Yapı taşları
- C Endüstriyel kum
- D Kireç taşı
- E Mermer
Kartlarda bu temada işlenen üç temel düşünce verilmiştir. Kartlar birlikte değerlendirildiğinde ulaşılabilecek en kapsayıcı sonuç hangisidir?
- A Planlama gereksizdir.
- B Arazi sınırsızdır.
- C Üretim tek basamaklıdır.
- D Teknolojinin etkisi yoktur.
- E Ekonomik faaliyetler; sınırlı kaynakları, zincir yapısını ve teknolojik imkânları birlikte gözeterek planlanmalıdır.
Yenilenebilir enerji yatırımlarının bir ülkenin enerji politikasına sağladığı temel katkı hangisidir?
- A Dışa bağımlılığı azaltıp arz güvenliğini artırması
- B Enerji tüketimini yükseltmesi
- C Fiyatları belirsizleştirmesi
- D İthalatı artırması
- E Üretimi durdurması
Şemada bir sürecin basamakları verilmiştir. Şemaya göre eşiklerin aşılmasının en tehlikeli yanı hangisidir?
- A Eşiğin ölçülememesi
- B Değişimin durması
- C Sistemin eski hâline dönmesi
- D Değişimin kendi kendini hızlandırıp geri dönüşü zorlaştırması
- E Sürecin yavaşlaması
Sürdürülebilir çevre yönetimi, afetlerin sadece yıkıcı etkileriyle mücadele etmeyi değil, aynı zamanda afet öncesi hazırlık süreçlerini ekosistem bütünlüğünü bozmadan planlamayı gerektirir. Buna göre, ekolojik dengeyi koruyarak afet risklerini azaltmayı hedefleyen sürdürülebilir bir çevre politikasında aşağıdakilerden hangisinin uygulanması en az katkı sağlar?
- A Orman yangınlarına karşı erken uyarı sistemlerinin kurulması ve yangın şeritlerinin oluşturulması
- B Heyelan riski taşıyan yamaçlardaki bitki örtüsünün temizlenerek tarım arazilerine dönüştürülmesi
- C Kentsel dönüşüm projelerinde zemin etütlerine uygun malzeme ve yapı tekniklerinin zorunlu tutulması
- D Akarsu yataklarının doğal akışını engelleyecek yapılaşmalardan kaçınılması ve taşkın ovalarının koruma altına alınması
Kartlarda bu temada işlenen üç temel düşünce verilmiştir. Kartlar birlikte değerlendirildiğinde ulaşılabilecek en kapsayıcı sonuç hangisidir?
- A Yaklaşım gerekmez.
- B Sistemlerin eşiği yoktur.
- C Çeşitlilik gereksizdir.
- D Tüketim yalnızca doğrudandır.
- E Çevrenin korunması; eşikleri gözeten, çeşitliliği koruyan ve dolaylı tüketimi hesaba katan bir yaklaşım gerektirir.
Kartlarda atık yönetimi basamakları öncelik sırasıyla verilmiştir. Bu sıralamanın dayandığı ilke hangisidir?
- A Kaynak ve enerji tüketimi en az olan seçeneğe öncelik verilmesi
- B En pahalı seçeneğe öncelik verilmesi
- C Bertarafın önce gelmesi
- D Sıranın önemsiz olması
- E Geri dönüşümün ilk sırada olması
Kartlarda sulak alanların işlevleri verilmiştir. Bu işlevlerin gösterdiği sonuç hangisidir?
- A Yalnızca kuşlar için önemli olduğu
- B Sulak alanların işlevsiz olduğu
- C Kurutulmalarının yararlı olduğu
- D Sulak alanların korunmasının çok yönlü bir kazanç sağladığı
- E Karbonla ilgisiz olduğu
Şemada bir sürecin basamakları verilmiştir. Şemaya göre bu kaybın en önemli özelliği hangisidir?
- A Kaybın kolayca telafi edilebilmesi
- B Toprağın oluşumu çok uzun sürdüğü için kaybın geri döndürülemez olması
- C Toprağın hızla yenilenmesi
- D Üretimin etkilenmemesi
- E Yapılaşmanın geri alınabilirliği
| Kirlilik kaynağı | Türü |
|---|---|
| Fabrika deşarj borusu | Noktasal kaynak |
| Tarlalardan yıkanan gübre | ? |
Tabloda kirlilik kaynakları sınıflandırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloya göre eksik bilgi hangi seçenektedir?
- A Gizli kaynak
- B Noktasal kaynak
- C Doğal kaynak
- D Yenilenebilir kaynak
- E Yayılı kaynak
| Su ayak izi türü | Kaynağı |
|---|---|
| Yeşil | Yağıştan gelen toprak nemi |
| Mavi | Yüzey ve yer altı suyu |
| Gri | ? |
Tabloda su ayak izi türleri verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tablodaki eksik bölüm nasıl tamamlanmalıdır?
- A Kirlenen suyu seyreltmek için gereken temiz su
- B Yağış suyu
- C Deniz suyu
- D Buzul suyu
- E Kaynak suyu
| Sanayi türü | Örnek |
|---|---|
| Ağır sanayi | Demir-çelik, gemi inşa |
| Hafif sanayi | ? |
Tabloda sanayi türleri örneklendirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tablodaki eksik bölüm nasıl tamamlanmalıdır?
- A Gemi inşa
- B Demir-çelik
- C Dokuma, gıda, elektronik montaj
- D Petrokimya
- E Alüminyum eritme
| Koşul | Kirletici birikimi |
|---|---|
| Rüzgârlı, açık hava | Düşük |
| Durgun hava, sıcaklık terselmesi | ? |
Tabloda hava koşulları ile kirlilik ilişkilendirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Boş bırakılan yere hangi ifade yazılmalıdır?
- A Ölçülemez
- B Düşük
- C Sıfır
- D Değişmez
- E Yüksek
Bir politika
Su kıtlığı çeken bir ülke, üretimi çok su isteyen ürünleri kendisi yetiştirmek yerine ithal etmektedir.
Yukarıdaki politikanın su yönetimi bakımından sağladığı yarar hangisidir?
- A Su tüketimini artırması
- B Kendi su kaynakları üzerindeki baskıyı azaltması
- C Üretimi yasaklaması
- D Yağışı artırması
- E İthalatı gereksizleştirmesi
Şemada bir sürecin basamakları verilmiştir. Şemadaki bu sürecin adı hangisidir?
- A Ötrofikasyon
- B Erozyon
- C Çölleşme
- D Karstlaşma
- E Tuzlanma
Bir saptama
Sera gazları atmosferde karışır; bir ülkenin saldığı gaz bütün gezegenin iklimini etkiler.
Yukarıdaki saptamanın çevre politikaları bakımından doğurduğu sonuç hangisidir?
- A Her ülkenin tek başına çözebilmesi
- B Çözümün uluslararası iş birliği gerektirmesi
- C Sorunun yerel kalması
- D Politikanın gereksizliği
- E Ölçümün imkânsızlığı
| Tesis | Arıtma durumu | Aşağı havzadaki su kalitesi |
|---|---|---|
| A | Arıtma var | İyi |
| B | Arıtma yok | Kötü |
Tabloda iki tesis karşılaştırılmıştır. Bu tabloya göre sanayi yatırımlarında zorunlu tutulması gereken uygulama hangisidir?
- A Üretimin durdurulması
- B Atık suyun arıtılarak deşarj edilmesi
- C Tesisin kapatılması
- D Suyun kullanılmaması
- E Havzanın kurutulması
Kartlarda bir kavramın öğeleri verilmiştir. Bu öğelerin oluşturduğu bütüne ne ad verilir?
- A Ekosistem
- B Biyoçeşitlilik
- C Habitat
- D Popülasyon
- E Biyom
🔑 Cevap anahtarı ve çözümler — önce kendin çöz
1. sorunun çözümü
Doğal gaz jeolojik süreçlerle milyonlarca yılda oluştuğu için yenilenemez enerji kaynağıdır.
- Sınıflamanın ölçütü kaynağın kullanıldığı hızla yenilenip yenilenmediğidir.
- Jeotermal enerji yer kabuğundaki ısı ile sürekli beslenir; kullanıldıkça tükenmez, bu yüzden yenilenebilir.
- Doğal gaz ise canlı kalıntılarının milyonlarca yıl boyunca basınç ve ısı altında dönüşmesiyle oluşur; çıkarılan gazın yerine insan ölçeğinde yenisi gelmez.
- Denetleyelim: doğal gaz fosil yakıttır ve fosil yakıtların hepsi yenilenemez sınıftadır ✓.
Sık yapılan hata: "Temiz" seçmek. Doğal gaz kömüre göre daha az kirletir diye temiz sanılabilir; ama tablo sınıflamayı kirliliğe göre değil yenilenebilirliğe göre yapıyor, üstelik doğal gaz yanarken yine karbondioksit salar.
2. sorunun çözümü
Nesnelerin interneti, yapay zekâ, otomasyon ve büyük verinin üretimde birleşmesine Endüstri 4.0 denir.
- Kartlardaki teknolojilerin ortak yönü dijital olmaları ve birbirine veri aktarmalarıdır.
- Nesnelerin interneti makineleri ağa bağlar, büyük veri üretilen bilgiyi toplar, yapay zekâ bu veriyi yorumlar, otomasyon kararı uygular.
- Üretimin bu şekilde birbirine bağlı, akıllı sistemlerle yürütülmesine dördüncü sanayi devrimi, yani Endüstri 4.0 denir.
- Denetleyelim: buhar (1.0), elektrik ve seri üretim (2.0), bilgisayar (3.0) ardından veriyle bağlanan üretim 4.0 olarak gelir ✓.
Sık yapılan hata: "Tedarik zinciri" seçmek. Endüstri 4.0 teknolojileri tedarik zincirinde de kullanılır ama tedarik zinciri teknolojilerin adı değil, ürünün geçtiği üretim-dağıtım basamaklarının adıdır.
3. sorunun çözümü
İleri teknolojide vazgeçilmez olan ve arzı birkaç ülkede toplanan madenlere kritik (stratejik) maden denir.
- Tanımda iki ölçüt var: savunma, enerji ve ileri teknolojide vazgeçilmez olmak.
- İkinci ölçüt arzın birkaç ülkede toplanmasıdır; bu, tedarikin kesilme riskini doğurur.
- Yüksek önem ile yüksek arz riskinin birleştiği madenlere kritik ya da stratejik maden denir; lityum, kobalt, nadir toprak elementleri ve bor örnektir.
- Denetleyelim: mermer, kireç taşı ve yapı taşları dünyada yaygındır ve ileri teknoloji için vazgeçilmez değildir; iki ölçütü de sağlamazlar ✓.
Sık yapılan hata: "Endüstriyel kum" seçmek. Endüstriyel kum sanayide çok kullanılır ama rezervi dünyaya yayılmıştır; tanımdaki "arzı birkaç ülkede toplanmış" koşulunu karşılamaz.
4. sorunun çözümü
Ekonomik faaliyetler sınırlı kaynakları, zincir yapısını ve teknolojik imkânları birlikte gözeterek planlanmalıdır.
- Birinci kart: arazi sınırlı bir kaynaktır; verimli toprak ve maden tükenebilir.
- İkinci kart: üretim zincir hâlindedir; bir halkadaki aksaklık bütün zinciri etkiler.
- Üçüncü kart: teknoloji verimi artırır; aynı kaynakla daha fazla üretim yapılabilir. Üçü birlikte planlama gereğine varır.
- Denetleyelim: seçilen yargı üç kartın her birini adıyla kapsıyor; diğer seçenekler kartlardan birini doğrudan yalanlıyor ✓.
Sık yapılan hata: "Planlama gereksizdir" seçmek. Kaynak sınırlıysa ve zincir kırılabiliyorsa rastgele kullanım hem kaynağı tüketir hem üretimi aksatır; kartların üçü de planlamayı zorunlu kılıyor.
5. sorunun çözümü
Yenilenebilir enerji ülke içindeki kaynaklardan üretildiği için dışa bağımlılığı azaltır ve arz güvenliğini artırır.
- Güneş, rüzgâr, akarsu ve jeotermal kaynaklar ülkenin kendi topraklarında bulunur.
- Bu kaynaklardan üretilen her birim enerji, dışarıdan alınması gereken petrol ya da doğal gazın yerini tutar; ithalat azalır.
- Enerjinin içeriden karşılanan payı büyüdükçe ülke dışarıdaki fiyat artışlarından ve arz kesintilerinden daha az etkilenir; buna arz güvenliği denir.
- Denetleyelim: katkı zinciri "yerli kaynak → az ithalat → yüksek arz güvenliği" olarak kuruluyor ✓.
Sık yapılan hata: "Enerji tüketimini yükseltmesi" seçmek. Yenilenebilir yatırımlar tüketimi artırmak için değil, tüketilen enerjinin kaynağını değiştirmek için yapılır; politikaya katkısı kaynağın yerli olmasından gelir.
6. sorunun çözümü
Eşik aşılınca devreye giren geri besleme, değişimi kendi kendine hızlandırır ve geri dönüşü zorlaştırır.
- Şemanın basamaklarını izleyelim: eşik aşılıyor → sistem geri besleme döngüsüne giriyor → değişim kendini hızlandırıyor.
- Geri besleme, bir değişimin sonucunun aynı değişimi daha da büyütmesidir. Buzulların erimesiyle açığa çıkan koyu yüzeyin daha çok güneş enerjisi soğurup erimeyi artırması buna örnektir.
- Böyle bir döngü kurulduğunda süreç kendi enerjisiyle yürür: ilk neden ortadan kaldırılsa bile değişim durmaz. Tehlikeli olan yan budur, çünkü sistemi eski durumuna döndürmek çok güçleşir.
- Denetleyelim: şemanın son basamağı "değişim kendini hızlandırır" diyor ✓ — yavaşlama ya da eski hâle dönme seçenekleri şemayla çelişir.
Sık yapılan hata: "Sistemin eski hâline dönmesi" demek. Şema tam tersini anlatıyor: geri besleme değişimi büyüttüğü için sistem kendiliğinden eski durumuna dönemez.
7. sorunun çözümü
- Sürdürülebilir çevre yönetimi, afet risklerini azaltırken ekosistem bütünlüğünü korumayı ve doğanın kendi dinamiklerine uyum sağlamayı amaçlar.
- A seçeneğinde verilen orman yangınlarına karşı erken uyarı sistemleri ve yangın şeritleri, hem doğayı korur hem de olası afetlerin etkisini önceden sınırlar.
- C seçeneğinde yer alan zemin etütlerine uygun yapı teknikleri, kentsel alanlarda deprem gibi afetlere karşı can ve mal güvenliğini artırırken çevreye duyarlı bir mühendislik yaklaşımı sunar.
- D seçeneğinde belirtilen akarsu yataklarının doğal akışının korunması ve taşkın ovalarının yapılaşmaya kapatılması, su döngüsüne saygı duyarak sel felaketlerinin önlenmesinde hayati öneme sahiptir.
- B seçeneğinde ise heyelan riskli yamaçlardaki doğal bitki örtüsünün temizlenerek tarım arazisine dönüştürülmesi köklerin toprağı tutma işlevini yok eder, erozyon ve heyelan riskini tehlikeli biçimde artırır; bu nedenle sürdürülebilirliğe ve ekolojik dengeye tamamen aykırıdır.
8. sorunun çözümü
Çevrenin korunması; eşikleri gözeten, çeşitliliği koruyan ve dolaylı tüketimi hesaba katan bir yaklaşım gerektirir.
- Kartları temadaki karşılıklarına bağlayalım. Birinci kart eşik düşüncesini veriyor: gezegen sınırları aşıldığında geri besleme devreye girer ve değişim geri döndürülemez hâle gelir.
- İkinci kart direncin kaynağını ekliyor: tür çeşitliliği yüksek ekosistem, dış etkiler karşısında işleyişini sürdürebiliyordu.
- Üçüncü kart tüketimin görünmeyen yanını getiriyor: harcanan suyun ve kaynağın büyük bölümü ürünlerin üretiminde, gözden uzakta tükeniyor. Üçü birlikte, çevre korumanın tek bir önlemle değil bu üç ölçütü birden gözeten bir yaklaşımla yürütülmesi gerektiğini gösterir.
- Denetleyelim: üç kartın herhangi biri dışarıda bırakılırsa sonuç eksik kalır ✓ — en kapsayıcı seçenek üçünü de içerendir.
Sık yapılan hata: "Tüketim yalnızca doğrudandır." demek. Üçüncü kart tam tersini söylüyor: tüketimin önemli bölümü ürünlerin içinde gizlidir ve doğrudan kullanıma bakarak görülemez.
9. sorunun çözümü
Atık yönetimi basamakları, kaynak ve enerji tüketimi en az olan seçeneğe öncelik verme ilkesine dayanır.
- Sıralamayı okuyalım: önle, azalt, yeniden kullan, geri dönüştür, bertaraf et. Bu bir tercih sırasıdır.
- Basamakların maliyetini karşılaştıralım. Önlemek hiç atık üretmediği için ne ham madde ne enerji harcar. Yeniden kullanım ürünü olduğu gibi kullanır, ek bir üretim gerektirmez.
- Geri dönüşüm ise ürünü toplama, ayırma ve yeniden işleme aşamalarında enerji ister; bertaraf etmek ise hem ürünü hem içindeki ham maddeyi tümüyle yitirmek demektir. Aşağı inildikçe kayıp artıyor.
- Denetleyelim: sıra, maliyeti en düşük olandan en yükseğe doğru ilerliyor ✓ — dayandığı ilke budur.
Sık yapılan hata: "Geri dönüşümün ilk sırada olması" demek. Geri dönüşüm yararlıdır ama toplama ve işleme için enerji harcar; hiç atık üretmemek her zaman ondan daha az kaynak tükettiği için önleme ilk sırada yer alır.
10. sorunun çözümü
Sulak alanlar taşkın denetimi, su arıtımı, biyoçeşitlilik ve karbon depolama işlevlerini birlikte gördüğü için korunmaları çok yönlü kazanç sağlar.
- Kartlardaki işlevleri ayrı ayrı adlandıralım: taşkın suyunu tutmak bir güvenlik hizmeti, suyu süzmek ise bir arıtma hizmetidir.
- Kuş göç yolu olmak biyoçeşitliliğe, karbon depolamak ise iklim değişikliğiyle mücadeleye katkıdır. Dördü birbirinden farklı alanlarda kazanç sağlıyor.
- Bir alanın aynı anda dört ayrı işlevi karşılaması, onu korumanın da dört ayrı kazanç anlamına geldiğini gösterir. Kurutulduğunda bu işlevlerin hepsi birden yitirilir.
- Denetleyelim: kartların yalnız biri kuşlarla ilgili ✓ — "yalnızca kuşlar için önemli" demek öteki üç işlevi yok saymak olurdu.
Sık yapılan hata: "Kurutulmalarının yararlı olduğu" demek. Kurutma, kartlarda sayılan dört işlevi birden ortadan kaldırır; kazanılan tarım arazisi, taşkın koruması ve su arıtımının kaybıyla ödenir.
11. sorunun çözümü
Toprak çok uzun sürede oluştuğu için verimli ovanın yapılaşmayla kaybı geri döndürülemez.
- Şemadaki zincir: verimli ova yapılaşmaya açılıyor → tarım alanı azalıyor → üretim kapasitesi düşüyor.
- Kaybın niteliğini anlamak için toprağın oluşum hızına bakalım: birkaç santimetre verimli toprak yüzlerce yılda oluşur.
- Beton ve asfaltla örtülen toprak insan ömrü içinde yeniden kazanılamaz; bina yıkılsa bile üst toprak yok olmuştur.
- Denetleyelim: yenilenmesi yüzyıllar süren bir varlığın kaybı, pratikte kalıcı kayıptır ✓.
Sık yapılan hata: "Yapılaşmanın geri alınabilirliği" seçmek. Binalar yıkılabilir ama asıl kayıp bina değil, altında kalan verimli topraktır ve o toprak yıkımla geri gelmez.
12. sorunun çözümü
Belirli bir çıkış noktası olmayıp geniş bir alandan yıkanarak gelen kirlilik yayılı kaynaklıdır.
- Tablonun kurgusu şu: solda kirlilik kaynağı, sağda türü. Dolu satır: fabrika deşarj borusu → noktasal kaynak, çünkü kirlilik tek ve belirli bir çıkıştan verilir.
- Tarlalardan yıkanan gübrede böyle bir çıkış yoktur; yağmur ya da sulama suyu, geniş bir alana serpilmiş gübreyi yüzeyden ve topraktan alıp götürür.
- Kaynağı tek bir noktaya bağlanamayan, alan boyunca dağılmış bu kirliliğe yayılı kaynaklı kirlilik denir. Denetimi de güçtür, çünkü ortada arıtılacak tek bir boru yoktur.
- Denetleyelim: iki satırı ayıran şey çıkışın belirli olup olmaması ✓ — ikisi de insan kaynaklı kirliliktir.
Sık yapılan hata: "Noktasal kaynak" demek. Noktasal kaynak ÜST SATIRDA deşarj borusu için zaten yazılmış; gübre belirli bir çıkıştan değil geniş bir alandan yıkanarak geldiği için yayılı kaynaktır.
13. sorunun çözümü
Gri su ayak izi, kirlenen suyu kabul edilebilir düzeye seyreltmek için gereken temiz su miktarıdır.
- Tablonun kurgusu şu: solda ayak izi türü, sağda kaynağı. Dolu satırlar yeşili (yağıştan gelen toprak nemi) ve maviyi (yüzey ve yer altı suyu) veriyor.
- İlk iki tür doğrudan HARCANAN suyu sayıyor. Geriye üretimin bir başka su etkisi kalıyor: kirletme.
- Gri ayak izi işte bu etkiyi ölçer; üretim sırasında kirlenen suyun zararsız sayılacak düzeye inmesi için gereken temiz su miktarıdır. Yani harcanan su değil, kirliliği gidermek için gereken sudur.
- Denetleyelim: üç tür birbirini tamamlıyor ✓ — yağıştan gelen, kaynaktan çekilen ve kirliliği seyreltmek için gereken su.
Sık yapılan hata: "Yağış suyu" demek. Yağış suyu ÜST SATIRDA yeşil ayak izi için zaten yazılmış; gri ayak izi ise kirliliğin seyreltilmesi için gereken temiz suyu anlatır.
14. sorunun çözümü
Hafif sanayi tüketiciye dönük ve görece küçük ölçekli üretimdir: dokuma, gıda, elektronik montaj.
- İlk satırdaki ağır sanayi örneklerine bakalım: demir-çelik ve gemi inşa. Ortak özellikleri büyük sermaye, ağır ham madde ve büyük tesis.
- Hafif sanayi bunun karşıtıdır: daha az sermaye ve daha hafif girdiyle doğrudan tüketicinin kullandığı ürünler üretilir.
- Dokuma, gıda ve elektronik montaj bu tanıma uyar: ürünleri doğrudan tüketiciye ulaşır.
- Denetleyelim: diğer seçeneklerin hepsi (petrokimya, alüminyum eritme, gemi, demir-çelik) büyük tesis ve ağır ham madde ister ✓.
Sık yapılan hata: "Petrokimya" seçmek. Ürünleri plastik ve ilaç gibi günlük yaşama girse de petrokimya büyük ölçekli tesis ve yoğun ham madde gerektiren bir ağır sanayi koludur.
15. sorunun çözümü
Durgun havada ve sıcaklık terselmesinde kirleticiler dağılamadığı için yer düzeyindeki birikim yüksek olur.
- Tablonun kurgusu şu: solda hava koşulu, sağda kirletici birikimi. Dolu satır: rüzgârlı ve açık hava → düşük birikim, çünkü rüzgâr kirleticiyi yatay olarak dağıtır, ısınan hava da yükselerek dikey karışım sağlar.
- Durgun havada rüzgâr yoktur, yatay dağılma durur. Sıcaklık terselmesinde ise yükseğe çıkıldıkça sıcaklığın artması, yer yakınındaki soğuk havanın yükselmesini engeller.
- İki kanalın da kapanması kirleticileri dar bir hava katmanında hapseder ve birikim yükselir. Kış aylarında çanak biçimli havzalarda kurulu şehirlerde görülen kirlilik bu yolla oluşur.
- Denetleyelim: iki satır birbirinin karşıtı koşulları veriyor ✓ — biri dağılmayı sağlıyor, öteki engelliyor.
Sık yapılan hata: "Düşük" demek. Düşük birikim ÜST SATIRDA rüzgârlı ve açık hava için zaten yazılmış; dağılmanın hem yatay hem dikey olarak engellendiği bir koşulda birikim düşük olamaz.
16. sorunun çözümü
Çok su isteyen ürünlerin ithal edilmesi, o suyun başka ülkede harcanmasını sağlayarak yerel kaynaklar üzerindeki baskıyı azaltır.
- Politikanın içeriğini belirleyelim: su kıtlığı çeken ülke, üretimi çok su isteyen ürünleri kendi topraklarında yetiştirmiyor, dışarıdan alıyor.
- Bir ürün ithal edildiğinde, o ürünün üretiminde harcanmış su da onunla birlikte "sanal" olarak ithal edilmiş olur. Su, üreten ülkenin kaynaklarından çekilir.
- Böylece ülke kıt olan kendi suyunu çok su isteyen üretime ayırmak zorunda kalmaz; kaynaklarını içme suyu ve daha az su isteyen üretim için kullanabilir.
- Denetleyelim: ürün yine tüketiliyor ✓ — azalan şey tüketim değil, yerel kaynağa binen yüktür.
Sık yapılan hata: "Su tüketimini artırması" demek. Politika ülkenin ürün tüketimini artırmaz; yalnızca o ürün için harcanan suyun nerede harcandığını değiştirir ve yerel kaynak üzerindeki yükü azaltır.
17. sorunun çözümü
Aşırı besin girişiyle yosunların çoğalıp suyun oksijensiz kalması sürecine ötrofikasyon denir.
- Şemanın basamaklarını izleyelim: göle besin maddesi karışıyor → yosunlar aşırı çoğalıyor → suda çözünmüş oksijen azalıyor → balıklar ölüyor.
- Zincirin başındaki besin maddesi çoğunlukla tarımsal gübreden ve arıtılmamış atık sudan gelen azot ile fosfordur; bunlar yosunlar için gübre gibi çalışır.
- Çoğalan yosunlar yüzeyi kaplayıp ışığı keser; ölüp dibe çöktüklerinde ise ayrıştırıcılar onları parçalarken sudaki oksijeni tüketir. Oksijensiz kalan suda balıklar yaşayamaz. Bu sürecin adı ötrofikasyondur.
- Denetleyelim: süreç suda ve besin fazlalığıyla başlıyor ✓ — erozyon, çölleşme ve karstlaşma ise toprak ya da kayaçla ilgili süreçlerdir.
Sık yapılan hata: "Erozyon" demek. Erozyon, toprağın su ve rüzgârla aşındırılıp taşınmasıdır; şemada ise gölde besin artışıyla başlayan ve oksijen tükenmesiyle sonuçlanan bir süreç anlatılıyor.
18. sorunun çözümü
Sera gazlarının etkisi ülke sınırlarını aştığı için çözüm uluslararası iş birliği gerektirir.
- Saptamanın söylediğini ayıralım: salım belirli bir ülkede yapılıyor, ama gazlar atmosferde karıştığı için etki bütün gezegende ortaya çıkıyor.
- Demek ki salımını azaltan ülke kazancın tamamını kendisi almıyor; azaltmayan ülke de sonuçtan kaçamıyor. Tek başına hareket eden bir ülkenin çabası küresel sıcaklığı belirgin biçimde değiştirmez.
- Bu yapıda çözüm ancak ortak yükümlülükle üretilir: ülkelerin azaltım hedefi üstlendiği, ölçüm ve denetimin ortak kurallara bağlandığı uluslararası anlaşmalar bu yüzden yapılır.
- Denetleyelim: sorunun kaynağı dağınık, etkisi ortak ✓ — yalnız yerel kalan bir çözüm bu yapıya karşılık veremez.
Sık yapılan hata: "Her ülkenin tek başına çözebilmesi" demek. Bir ülke kendi salımını sıfırlasa bile başka ülkelerin saldığı gazlar atmosferde karışmayı sürdüreceği için iklim üzerindeki etki ortadan kalkmaz.
19. sorunun çözümü
Sanayi yatırımlarında atık suyun arıtılarak deşarj edilmesi zorunlu tutulmalıdır; tablo farkı bu uygulamanın yarattığını gösteriyor.
- İki tesisi karşılaştıralım: A’da arıtma var ve aşağı havzadaki su kalitesi iyi; B’de arıtma yok ve su kalitesi kötü.
- Tabloda iki tesis arasında verilen tek fark arıtmadır; su kalitesindeki fark buna bağlanır.
- Arıtma üretimi durdurmadan su kaynağını korur; bu yüzden kapatma yerine arıtma zorunluluğu getirmek hem ekonomiyi hem çevreyi gözetir.
- Denetleyelim: arıtması olan A tesisi üretirken havzayı kirletmiyor; uygulama işe yarıyor ✓.
Sık yapılan hata: "Tesisin kapatılması" seçmek. A tesisi, üretim sürerken de suyun temiz kalabildiğini gösteriyor; sorunu çözen üretimi durdurmak değil, atığı arıtmaktır.
20. sorunun çözümü
Canlılar, cansız çevre ve aralarındaki madde-enerji akışının oluşturduğu bütüne ekosistem denir.
- Kartları tek tek okuyalım: birincisi canlı öğeleri (bitki, hayvan, mikroorganizma), ikincisi cansız öğeleri (toprak, su, ışık, sıcaklık) veriyor.
- Üçüncü kart ikisini birbirine bağlıyor: aralarındaki madde ve enerji akışı. Bu bağ olmadan iki öğe yalnızca yan yana durur, bir sistem oluşturmaz.
- Canlı ve cansız öğelerin karşılıklı alışverişiyle kurulan bu işleyen bütüne ekosistem denir.
- Denetleyelim: kartların hiçbiri tek bir türden ya da tek bir alandan söz etmiyor ✓ — tanım bütünü istiyor.
Sık yapılan hata: "Popülasyon" demek. Popülasyon, belirli bir alanda yaşayan AYNI türden bireyleri anlatır; kartlarda ise hem canlı hem cansız öğeler ve aralarındaki akış birlikte veriliyor.