11. Sınıf Felsefe 1. Dönem 1. Yazılı
20 soru · cevap anahtarı ve adım adım çözüm sayfanın altında
Kapsanan konular
Bir örnek
Bir uygulama, kullanıcıyı ekranda daha uzun tutacak biçimde tasarlanmış; öneri sistemi de bu amaca göre çalışmaktadır.
Yukarıdaki örnek, teknolojinin nötrlüğü tartışmasında hangi görüşü destekler?
- A Kullanıcının etkisiz olduğu görüşünü
- B Teknolojinin tamamen nötr olduğu görüşünü
- C Tasarımın kendisinin belirli davranışları teşvik ettiği görüşünü
- D Tasarımın önemsiz olduğu görüşünü
- E Uygulamanın çalışmadığı görüşünü
Doğanın korunmasını yalnızca ekonomik gerekçelerle savunmanın sınırlılığı hangisidir?
- A Gerekçenin uzunluğu
- B Ekonominin ölçülememesi
- C Doğanın değersiz olması
- D Korumanın gereksizliği
- E Ekonomik değeri düşük görülen alanların korumasız kalabilmesi
Yeni bir teknolojinin toplumsal etkileri tam olarak bilinmeden yaygınlaştırılmasına yöneltilen eleştirinin dayanağı hangisidir?
- A Ölçümün kolaylığı
- B Teknolojinin pahalı olması
- C Kullanıcının azlığı
- D Tasarımın zorluğu
- E Etkiler ortaya çıktığında geri dönüşün güçleşebilmesi
Çevre bilinci kazandırmada yalnızca bilgi vermenin yeterli olmadığı, davranış değişikliğinin de hedeflenmesi gerektiği söylenir. Bu görüşün dayanağı hangisidir?
- A Eğitimin etkisizliği
- B Bilginin gereksizliği
- C Davranışın ölçülemezliği
- D Bilgi sahibi olmanın tek başına davranışı değiştirmeye yetmemesi
- E Bilincin oluşmayacağı
| Etki | Sonuç |
|---|---|
| Otomasyon | Bazı işler ortadan kalkar |
| Yeni alanlar | Yeni işler doğar |
Tabloda teknolojinin çalışma hayatına etkisi verilmiştir. Bu tabloya göre yapılabilecek en dengeli değerlendirme hangisidir?
- A Etki tek yönlü değildir; kayıp ve kazanç birlikte değerlendirilmelidir.
- B Yalnızca iş kaybı yaşanır.
- C Yalnızca yeni iş doğar.
- D Çalışma hayatı etkilenmez.
- E Otomasyon durdurulmalıdır.
Teknoloji konusunda tümüyle taraftar ya da tümüyle karşıt bir tutum yerine eleştirel bir tutum önerilmesinin gerekçesi hangisidir?
- A Görüşlerin aynı olması
- B Teknolojinin hiç kullanılamayacağı
- C Tartışmanın gereksizliği
- D Teknolojinin ölçülemezliği
- E Her teknolojinin kazanç ve bedelinin ayrı ayrı değerlendirilmesi gerekmesi
Yukarıdaki akıl yürütmeye yöneltilebilecek en uygun eleştiri hangisidir?
- A Öncül sayısının azlığı
- B İlk öncülün yanlış olması
- C Sonucun eksik olması
- D Kazanılan zamanın yeni işlerle dolabileceğinin hesaba katılmaması
- E Terimlerin tanımsızlığı
Şemada otomatik sistemlerle ilgili bir süreç verilmiştir. Şemanın ortaya koyduğu temel sorun hangisidir?
- A Sistemin yavaşlığı
- B Verinin azlığı
- C Geçmişteki eşitsizliğin sistem aracılığıyla yeniden üretilebilmesi
- D Kararın gecikmesi
- E Verinin pahalılığı
Bir kavramın tanımı
Bugünün ihtiyaçlarını, gelecek kuşakların kendi ihtiyaçlarını karşılayabilme imkânını ortadan kaldırmadan giderme anlayışı.
Yukarıda tanımı verilen kavram hangisidir?
- A Rekabet
- B Verimlilik
- C Tüketim
- D Üretkenlik
- E Sürdürülebilirlik
Yukarıdaki akıl yürütmenin ahlaki değerlendirme çemberi bakımından sonucu hangisidir?
- A Acının ölçülemeyeceği
- B Çemberin daralması
- C İnsanların dışlanması
- D Ahlaki gözetim çemberinin insan dışındaki canlıları da kapsayacak biçimde genişlemesi
- E Çıkarların yok sayılması
Bir ilke üzerine
Bir uygulamanın zararlı olup olmadığı kesin olarak bilinmiyorsa, zarar kesinleşene kadar beklemek yerine önlem alınması gerektiğini savunan ilke.
Yukarıda tanımlanan ilkenin dayandığı temel düşünce hangisidir?
- A Ölçümün imkânsızlığı
- B Bilimin gereksizliği
- C Geri döndürülemez zararlar karşısında belirsizliğin önlem gerekçesi sayılması
- D Zararın hiç oluşmayacağı
- E Beklemenin her zaman doğru olduğu
| Değer türü | Anlamı |
|---|---|
| Araçsal değer | Başka bir amaca hizmet ettiği için değerli |
| İçsel değer | ? |
Tabloda iki değer türü karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Buna göre boş bölüme ne gelmelidir?
- A Satılabilir olduğu için değerli
- B Ölçülebilir olduğu için değerli
- C Kendisi için değerli, başka bir amaca indirgenemez
- D Nadir olduğu için değerli
- E Yeni olduğu için değerli
| Yaklaşım | Doğanın değeri |
|---|---|
| İnsan merkezli | İnsana yararı ölçüsünde |
| Doğa merkezli | ? |
Tabloda iki yaklaşım karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tablodaki eksik bölüm nasıl tamamlanmalıdır?
- A Hiçbir değeri yoktur
- B Kendi başına, insandan bağımsız bir değeri vardır
- C Yalnızca ekonomik değeri vardır
- D Yalnızca estetik değeri vardır
- E Değeri ölçülemez
Ortak kaynakların tükenmesini önlemek için önerilen çözümlerin ortak yönü hangisidir?
- A Kullanımı serbest bırakmaları
- B Kaynağı tamamen kapatmaları
- C Bireysel kullanımı sınırlayan ortak kural ve denetim getirmeleri
- D Kaynağı yok etmeleri
- E Kuralları kaldırmaları
Kartlarda bir alanın temel konuları verilmiştir. Bu konuları ele alan felsefe alanı hangisidir?
- A Mantık
- B Bilgi felsefesi
- C Estetik
- D Çevre etiği
- E Varlık felsefesi
Bir durum
Bir bölgede kurulacak tesis istihdam sağlayacak; ancak yakındaki sulak alanın canlı çeşitliliğini azaltacaktır.
Yukarıdaki durumun çevre etiği bakımından ortaya koyduğu temel güçlük hangisidir?
- A İstihdamın gereksizliği
- B Ekonomik yarar ile doğal değerin çatıştığı durumlarda tercih ölçütü gerekmesi
- C Sulak alanın değersizliği
- D Tesisin kurulamayacağı
- E Ölçümün yapılamayacağı
| Etkinlik | Geçmişte | Bugün |
|---|---|---|
| Mektup ulaşması | Günler | Saniyeler |
| Uzaktaki biriyle görüşme | Yolculuk gerektirir | Anlık görüntülü |
Tabloda teknolojinin gündelik hayata etkisi verilmiştir. Bu değişimin felsefi bakımdan öne çıkan sonucu hangisidir?
- A Mekânın yok olması
- B Zamanın durması
- C Zaman ve mekân algısının dönüşmesi
- D İletişimin bitmesi
- E Yolculuğun imkânsızlaşması
| Yaklaşım | Temel savı |
|---|---|
| Teknoloji taraftarlığı | Teknoloji sorunları çözer, yaşamı iyileştirir |
| Teknoloji karşıtlığı | ? |
Tabloda iki yaklaşım karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tablodaki eksik bölüm nasıl tamamlanmalıdır?
- A Teknoloji doğaldır
- B Teknoloji hiç değişmez
- C Teknoloji ölçülemez
- D Teknoloji yeni sorunlar doğurur ve insanı yabancılaştırır
- E Teknoloji ucuzdur
| Karar | Kim verdi? | Sorumlu kim? |
|---|---|---|
| Kredi reddi | Otomatik sistem | ? |
Tabloda otomatik karar sistemlerine ilişkin bir durum verilmiştir. Bu durumun etik açıdan ortaya koyduğu temel sorun hangisidir?
- A Sistemin çalışmaması
- B Kararın sonucundan kimin sorumlu tutulacağının belirsizleşmesi
- C Kararın hızlı olması
- D Verinin çokluğu
- E Kredinin küçüklüğü
| Görüş | Teknolojiye bakış |
|---|---|
| Araçsalcı | Teknoloji nötr bir araçtır, kullanana bağlıdır |
| Eleştirel | ? |
Tabloda iki görüş karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Bu boşluğu hangi seçenek doğru tamamlar?
- A Teknoloji hiç kullanılmamalıdır
- B Teknoloji kendi kullanım biçimlerini dayatır, tam anlamıyla nötr değildir
- C Teknoloji her zaman iyidir
- D Teknoloji ölçülemez
- E Teknoloji doğaldır
🔑 Cevap anahtarı ve çözümler — önce kendin çöz
1. sorunun çözümü
Kullanıcıyı ekranda tutmak için tasarlanan uygulama, tasarımın kendisinin belirli davranışları teşvik ettiği görüşünü destekler.
- Örnekte uygulama kullanıcıyı ekranda daha uzun tutacak biçimde tasarlanmış; öneri sistemi de bu amaca göre çalışıyor.
- Demek ki kullanıcı daha uygulamayı açmadan bir yönlendirme kurulmuş: tasarım belirli bir davranışı (uzun süre kalmayı) ödüllendiriyor.
- Teknoloji yalnızca kullanana bağlı nötr bir araç olsaydı böyle bir yönlendirme bulunmazdı; örnek, tasarımın kendisinin belirli davranışları teşvik ettiği görüşünü destekler.
- Denetleyelim: davranışı belirleyen etken kullanıcının niyeti değil, tasarımın hedefi ✓; bu, eleştirel görüşün savıyla örtüşüyor.
Sık yapılan hata: "Teknolojinin tamamen nötr olduğu görüşünü" seçmek. Örnek bu görüşü desteklemez, zayıflatır: belirli bir amaca göre tasarlanmış sistem, kullanıcıdan bağımsız olarak onu belli bir davranışa yöneltiyor.
2. sorunun çözümü
Koruma yalnız ekonomik değere bağlanırsa, getirisi düşük görülen ekosistemler koruma dışında kalabilir.
- Gerekçenin nasıl işlediğini izleyelim: "bu alan korunmalı, çünkü ekonomik değeri var."
- Bu gerekçe ekonomik değeri yüksek alanlar için işe yarar. Ama gerekçenin tersini de üretir: ekonomik değeri düşük görülen alan için koruma savı kalmaz.
- Oysa bir bataklık ya da bozkır ekolojik olarak çok değerli olabilir. Yalnız ekonomik gerekçeyle savunmanın sınırlılığı budur.
- Denetleyelim: gerekçenin kapsamı, koruduğu alanın kapsamını belirliyor ✓ — dar gerekçe dar koruma üretiyor.
Sık yapılan hata: "Korumanın gereksizliği" demek. Soru korumanın gerekli olup olmadığını değil, koruma GEREKÇESİNİN sınırlılığını soruyor; ekonomik gerekçe bazı alanları dışarıda bırakır.
3. sorunun çözümü
Etkileri bilinmeden yaygınlaştırılan teknolojide, olumsuz etkiler ortaya çıktığında geri dönüş güçleşebilir.
- Eleştirilen durum: yeni bir teknoloji, toplumsal etkileri tam bilinmeden yaygınlaştırılıyor.
- Bir teknoloji yaygınlaşınca altyapı, iş yapma biçimleri ve alışkanlıklar ona göre kurulur; toplum ona bağımlı hâle gelir.
- Olumsuz etkiler ancak bu noktada ortaya çıkarsa geri dönmek çok pahalı ya da imkânsız olabilir; eleştirinin dayanağı budur ve ihtiyatlılık ilkesi olarak da bilinir.
- Denetleyelim: eleştiri teknolojinin kendisine değil, önceden değerlendirilmeden yaygınlaştırılmasına yöneliyor ✓.
Sık yapılan hata: "Teknolojinin pahalı olması" seçmek. Eleştiri maliyetten değil, bilinmeyen toplumsal etkilerden kaynaklanıyor; ucuz bir teknoloji de aynı geri dönüşü güç sonuçları doğurabilir.
4. sorunun çözümü
Bilgi sahibi olmak tek başına davranışı değiştirmeye yetmez; alışkanlık ve koşullar da belirleyicidir.
- Görüşün savını ayıralım: bilgi vermek gerekli ama yeterli değil, davranış değişikliği ayrıca hedeflenmeli.
- Bu savın dayanağı gündelik gözlemde: kişi bir davranışın zararlı olduğunu bildiği hâlde sürdürebiliyor.
- Nedeni alışkanlıklar, kolaylık, maliyet ve çevresel koşullar. Öyleyse bilgi ile davranış arasında kendiliğinden bir geçiş yok; dayanak budur.
- Denetleyelim: sav bilgiyi gereksiz saymıyor ✓ — bilgiyi başlangıç sayıp yetmediğini söylüyor.
Sık yapılan hata: "Bilginin gereksizliği" demek. Görüş bilgi vermeyi reddetmiyor, GEREKLİ ama yetersiz sayıyor; bu yüzden davranış boyutunun ayrıca hedeflenmesini istiyor.
5. sorunun çözümü
Otomasyon hem iş kaybı hem yeni iş doğurduğu için etkisi tek yönlü değildir; kayıp ve kazanç birlikte değerlendirilmelidir.
- Tablonun ilk satırı: otomasyon bazı işleri ortadan kaldırır.
- İkinci satırı: teknoloji yeni alanlar açar ve yeni işler doğar.
- Tablo bir kayıp ve bir kazanç gösteriyor; ikisini birlikte hesaba katmayan her yargı verinin yarısını atar. En dengeli değerlendirme, etkinin tek yönlü olmadığı ve kayıpla kazancın birlikte ele alınmasıdır.
- Denetleyelim: seçenek iki satırı da kapsıyor ✓; "yalnızca" ile başlayan seçenekler birer satırı yok sayıyor.
Sık yapılan hata: "Yalnızca iş kaybı yaşanır." demek. Bu yargı tablonun ikinci satırını, yani yeni işlerin doğduğunu yok sayar; tek satıra dayanan bir değerlendirme dengeli olamaz.
6. sorunun çözümü
Eleştirel tutum önerilir, çünkü her teknolojinin kazancı ve bedeli ayrı ayrı değerlendirilmelidir.
- Tümüyle taraftar tutum bütün teknolojileri iyi, tümüyle karşıt tutum bütün teknolojileri kötü sayar; ikisi de toptan bir yargıdır.
- Oysa teknolojiler tek tip değildir: bir aşı ile bağımlılık yaratan bir uygulama aynı kazancı ve aynı bedeli taşımaz.
- Eleştirel tutum bu yüzden her teknolojinin kazancını ve bedelini ayrı ayrı tartmayı önerir; toptan tutumlar yerine önerilmesinin gerekçesi budur.
- Denetleyelim: seçenek "ayrı ayrı değerlendirme" diyerek toptan tutumların eksiğini gideriyor ✓.
Sık yapılan hata: "Teknolojinin hiç kullanılamayacağı" demek. Bu yargı eleştirel tutumu değil, tümüyle karşıt tutumu yansıtır; eleştirel tutum teknolojiyi kullanmayı reddetmez, bilinçli seçmeyi önerir.
7. sorunun çözümü
Akıl yürütme, hızlanmayla kazanılan zamanın yeni işlerle dolabileceğini hesaba katmadığı için sonucu zorunlu kılamaz.
- Birinci öncül: teknoloji işleri hızlandırır; bu genel olarak kabul edilebilir.
- İkinci öncül: hızlanan işler daha çok boş zaman bırakır; bu, kazanılan zamanın boş kalacağını varsayıyor.
- Oysa kazanılan zaman çoğu kez yeni işlerle, daha fazla iletiyle, daha sık toplantıyla dolar; ikinci öncül bu olasılığı hesaba katmadığı için zayıftır ve sonuç zorunlu olarak çıkmaz.
- Denetleyelim: e-posta mektuptan çok daha hızlıdır ama gün içinde çok daha fazla ileti yazılır ✓; hızlanma boş zamana dönüşmeyebiliyor.
Sık yapılan hata: "İlk öncülün yanlış olması" demek. İşlerin teknolojiyle hızlandığı genel olarak doğrudur; zayıf halka ilk öncül değil ikincisidir, çünkü kazanılan zamanın yeni işlerle dolabileceğini göz ardı eder.
8. sorunun çözümü
Geçmiş veriden öğrenen sistem, o verideki eşitsizliği kararlarında yeniden üretebilir.
- Şemanın basamakları: geçmiş veri eşitsizlik içerir → sistem bu veriden öğrenir → karar eşitsizliği sürdürür.
- Sistem geçmişte hangi grubun kayırıldığını bir örüntü olarak öğrenir ve onu nesnel bir kural gibi uygular.
- Böylece geçmişteki eşitsizlik yeni kararlara taşınır ve yeniden üretilir; üstelik "kararı sistem verdi" görüntüsü bu eşitsizliğin tarafsız sanılmasına yol açabilir.
- Denetleyelim: şemanın başındaki (eşitsizlik) ile sonundaki (eşitsizlik sürer) aynı; sistem onu yalnızca aktarıyor ✓.
Sık yapılan hata: "Verinin azlığı" seçmek. Şema verinin miktarından değil niteliğinden söz ediyor; veri çok da olsa eşitsizlik içeriyorsa sistem o eşitsizliği öğrenir ve sürdürür.
9. sorunun çözümü
Bugünün ihtiyaçlarını gelecek kuşakların imkânlarını tüketmeden karşılama anlayışına sürdürülebilirlik denir.
- Tanımdaki iki tarafı ayıralım: bugünün ihtiyaçları giderilecek AMA gelecek kuşakların imkânı ortadan kalkmayacak.
- Yani tanım bir yasak değil, bir DENGE kuruyor: kullan, ama kaynağı bitirme.
- Bu dengeyi anlatan kavram sürdürülebilirliktir; sözcük zaten "sürdürülebilme" imkânını vurgular.
- Denetleyelim: verimlilik ve üretkenlik yalnız bugünkü çıktıyı ölçer ✓ — gelecek kuşak koşulunu içermezler.
Sık yapılan hata: Verimlilik demek. Verimlilik aynı kaynaktan daha ÇOK çıktı almayı ölçer ve gelecek kuşakları hesaba katmaz; tanımdaki denge sürdürülebilirliktir.
10. sorunun çözümü
Ölçüt acı çekebilme olduğunda ahlaki gözetim çemberi insan dışındaki canlıları da kapsar.
- Argümanın ölçütünü belirleyelim: gözetilme hakkı ACI ÇEKEBİLME özelliğine bağlanıyor.
- İkinci öncül bu özelliğin insana özgü olmadığını söylüyor: birçok hayvan da acı çekebiliyor.
- Öyleyse ölçüt tutarlı biçimde uygulandığında onların çıkarları da gözetilmelidir. Sonuç, ahlaki gözetim çemberinin insan dışı canlıları da kapsayacak biçimde genişlemesidir.
- Denetleyelim: çember genişliyor, daralmıyor ✓ — insanlar dışarıda bırakılmıyor, üstüne yeni varlıklar ekleniyor.
Sık yapılan hata: "İnsanların dışlanması" demek. Argüman çemberi GENİŞLETİYOR, kimseyi çıkarmıyor; insanlar da acı çekebildiği için ölçütün içinde kalmayı sürdürür.
11. sorunun çözümü
Zarar geri döndürülemez olabileceği için kesinlik beklenmeden önlem alınması savunulur.
- İlkenin kurulduğu durumu belirleyelim: zararın olup olmayacağı KESİN olarak bilinmiyor.
- İki seçenek var. Beklemek: zarar kesinleşirse önlem almak. Önlem almak: zarar çıkmasa bile hazırlıklı olmak.
- Seçimi belirleyen şey zararın niteliğidir. Zarar geri döndürülemez ise beklemenin maliyeti telafi edilemez. Bu yüzden belirsizlik, önlem almanın gerekçesi sayılır.
- Denetleyelim: ilke bilimi dışlamıyor ✓ — bilgi kesinleşene kadar geçen sürede ne yapılacağını söylüyor.
Sık yapılan hata: "Bilimin gereksizliği" demek. İlke bilimi reddetmiyor; tam tersine bilimsel kesinlik henüz YOKKEN nasıl davranılacağını düzenliyor.
12. sorunun çözümü
İçsel değer, bir şeyin başka bir amaca hizmet etmesinden bağımsız olarak kendi başına taşıdığı değerdir.
- Tablonun kurgusu şu: solda değer türü, sağda anlamı.
- Dolu satır: araçsal değer → BAŞKA bir amaca hizmet ettiği için değerli. Yani değeri kendisinden değil, hizmet ettiği amaçtan geliyor.
- İçsel değerin bu bağımlılığı taşımaması gerekir. İçsel değer taşıyan şey kendisi için değerlidir ve başka bir amaca indirgenemez.
- Denetleyelim: araçsal değer amaç ortadan kalkınca yiter ✓ — içsel değer ise böyle bir koşula bağlı değil.
Sık yapılan hata: "Satılabilir olduğu için değerli" demek. Satılabilirlik başka bir amaca (kazanca) bağlı bir değerdir, yani ARAÇSAL değerdir; içsel değer bu bağımlılığı taşımaz.
13. sorunun çözümü
Doğa merkezli yaklaşım, doğaya insandan bağımsız, kendinde bir değer atfeder.
- Tablonun kurgusu şu: solda yaklaşım, sağda doğaya biçtiği değer.
- Dolu satır: insan merkezli → doğa, insana YARARI ölçüsünde değerli. Burada değerin kaynağı insandır.
- Doğa merkezli yaklaşımın bunun karşıtı olması gerekir; yoksa iki yaklaşımı ayırmanın anlamı kalmaz. Bu yaklaşımda doğanın insandan bağımsız, kendi başına bir değeri vardır.
- Denetleyelim: bu ayrım koruma gerekçesini değiştiriyor ✓ — birinde doğa insan için, ötekinde kendisi için korunuyor.
Sık yapılan hata: "Yalnızca ekonomik değeri vardır" demek. Ekonomik değer, doğayı insana YARARIYLA ölçmenin bir biçimidir ve üst satırdaki insan merkezli yaklaşıma girer.
14. sorunun çözümü
Sorun bireysel kullanımın toplamından doğduğu için çözümler ortak kural ve denetim üzerine kurulur.
- Sorunun kaynağını hatırlayalım: herkesin tek tek akılcı davranışı toplamda kaynağı tüketiyor.
- Öyleyse çözüm bireyin niyetini değiştirmeye değil, kullanımın TOPLAMINI sınırlamaya yönelmeli.
- Kullanımı serbest bırakmak sorunu sürdürür, kaynağı tümüyle kapatmak ise kimseye yaramaz. Önerilen çözümlerin ortak yanı, bireysel kullanımı sınırlayan ortak kural ve denetim getirmeleridir.
- Denetleyelim: kota, avlanma yasağı ve su tahsisi hep bu biçimde çalışıyor ✓ — kural payı belirliyor, denetim uyulmasını sağlıyor.
Sık yapılan hata: "Kullanımı serbest bırakmaları" demek. Serbest kullanım şemadaki sorunun ta kendisiydi; ortak kaynağı tüketen süreci sürdürmek çözüm olamaz.
15. sorunun çözümü
İnsanın doğaya ve öteki canlılara karşı sorumluluklarını inceleyen alan çevre etiğidir.
- Üç kartı okuyalım: doğaya karşı sorumluluk, canlıların hakları, gelecek kuşaklar.
- Üçünün ortak yanı ne olduğu değil, ne YAPILMASI GEREKTİĞİ sorusudur. Sorumluluk ve hak kavramları değer alanına aittir.
- Değer ve yükümlülük sorularını ele alan felsefe dalı etiktir; konusu doğa ve canlılar olduğunda buna çevre etiği denir.
- Denetleyelim: mantık akıl yürütmenin biçimini, bilgi felsefesi bilginin imkânını inceler ✓ — hiçbiri "ne yapmalıyız" sorusunu sormuyor.
Sık yapılan hata: "Varlık felsefesi" demek. Varlık felsefesi "var olan nedir" diye sorar; kartlardaki sorumluluk ve hak konuları ise ne yapılması gerektiğini soran ETİK alanına girer.
16. sorunun çözümü
İki meşru değer çatıştığında hangisinin öncelikli olacağını belirleyecek bir ölçüt gerekir.
- Durumdaki iki tarafı ayıralım. Tesis istihdam sağlayacak: bu gerçek bir ekonomik yarar.
- Aynı tesis sulak alanın canlı çeşitliliğini azaltacak: bu da gerçek bir doğal değer kaybı.
- İkisi de meşru; sorun birinin değersiz olması değil, ikisinin aynı anda korunamamasıdır. Öyleyse temel güçlük, hangisine öncelik verileceğini belirleyecek bir ölçüte ihtiyaç duyulmasıdır.
- Denetleyelim: çevre etiğinin işi de bu ölçütü tartışmak ✓ — kararı vermek değil, kararın dayanağını sorgulamak.
Sık yapılan hata: "Sulak alanın değersizliği" demek. Güçlük tam olarak sulak alanın DEĞERLİ olmasından doğuyor; değersiz olsaydı ortada bir çatışma ve tercih sorunu bulunmazdı.
17. sorunun çözümü
İletişimin anlık hâle gelmesi, insanın zaman ve mekân algısını dönüştürmüştür.
- Tablodaki iki değişim: mektubun ulaşması günlerden saniyelere indi; uzaktaki biriyle görüşmek yolculuk gerektirirken artık anlık ve görüntülü.
- Birinci değişim zamanla ilgili: bekleme süresi neredeyse ortadan kalktı. İkinci değişim mekânla ilgili: uzaklık iletişim için engel olmaktan çıktı.
- Ne zaman ne de mekân yok oldu; değişen, insanın onları deneyimleme biçimi. Felsefi sonuç, zaman ve mekân algısının dönüşmesidir.
- Denetleyelim: seçenek iki satırı birlikte kapsıyor ✓; "yok olma" ya da "durma" bildiren seçenekler değişimi abartıyor.
Sık yapılan hata: "Mekânın yok olması" seçmek. Uzaktaki kişi hâlâ uzakta; mekân ortadan kalkmadı, yalnızca uzaklığın iletişim için taşıdığı anlam değişti. Bu seçenek zamana hiç değinmediği için tablonun yarısını da karşılamıyor.
18. sorunun çözümü
Teknoloji karşıtlığı, teknolojinin yeni sorunlar doğurduğunu ve insanı yabancılaştırdığını savunur.
- Tablo iki yaklaşımı temel savlarıyla karşılaştırıyor: teknoloji taraftarlığı, teknolojinin sorunları çözdüğünü ve yaşamı iyileştirdiğini savunur.
- Karşıt yaklaşımın savı bunun öbür yüzünü göstermeli: teknolojinin çözdüğü sorunların yanında yenilerini yarattığını.
- Teknoloji karşıtlığı çevre sorunlarını, bağımlılığı ve insanın emeğine, doğaya, başkalarına yabancılaşmasını öne çıkarır; boşluğa "teknoloji yeni sorunlar doğurur ve insanı yabancılaştırır" gelir.
- Denetleyelim: sorun çözer ↔ sorun doğurur; iki sav aynı eksenin iki ucu ✓.
Sık yapılan hata: "Teknoloji doğaldır" seçmek. Bu ifade teknolojiye yöneltilmiş bir karşı sav değildir ve tablodaki "yaşamı iyileştirir" savının karşıtını oluşturmaz; karşıtlık teknolojinin zararlarını öne çıkarmalıdır.
19. sorunun çözümü
Kararı otomatik sistem verdiğinde, sonucundan kimin sorumlu tutulacağı belirsizleşir.
- Tablo iki soru soruyor: kararı kim verdi, sorumlu kim? Kredi reddi kararını otomatik sistem vermiş; sorumlu sütunu ise boş.
- Sistemin kendisi niyet taşımaz, hesap veremez, yaptırıma uğrayamaz; yani ahlaki anlamda sorumlu tutulamaz.
- Sistemi tasarlayan mühendis, veriyi sağlayan kurum ve sistemi kullanan banka arasında sorumluluk dağılır; hangisinin hesap vereceği belirsizleşir. Etik sorun budur.
- Denetleyelim: tablodaki soru işareti tam da "Sorumlu kim?" sütununda ✓; sorun kararın içeriği değil, hesap sorulacak muhatabın belirsizliği.
Sık yapılan hata: "Kararın hızlı olması" seçmek. Hız kendi başına etik bir sorun doğurmaz; tablonun boş bıraktığı yer kararın ne kadar sürede verildiği değil, sonucundan kimin sorumlu olduğudur.
20. sorunun çözümü
Eleştirel görüşe göre teknoloji kendi kullanım biçimlerini dayatır; bu yüzden tam anlamıyla nötr değildir.
- Tablo iki görüşü teknolojiye bakışlarına göre karşılaştırıyor: araçsalcı görüşe göre teknoloji nötrdür, iyi ya da kötü olması kullanana bağlıdır.
- Eleştirel görüş bu nötrlük savını sorgular: her teknoloji belirli kullanım biçimlerini kolaylaştırır, başkalarını zorlaştırır; yani kendi yönelimini taşır.
- Buna göre boşluğa "teknoloji kendi kullanım biçimlerini dayatır, tam anlamıyla nötr değildir" gelir.
- Denetleyelim: nötr ↔ nötr değil karşıtlığı iki satırı ayırıyor ✓; eleştirel görüş teknolojiyi reddetmiyor, yalnızca tarafsızlığını sorguluyor.
Sık yapılan hata: "Teknoloji hiç kullanılmamalıdır" seçmek. Bu teknoloji karşıtlığının tutumudur; eleştirel görüş teknolojiyi toptan reddetmez, onun tarafsız bir araç olmadığını ve etkilerinin sorgulanması gerektiğini söyler.