11. Sınıf Kimya 1. Dönem 2. Yazılı
20 soru · cevap anahtarı ve adım adım çözüm sayfanın altında
Kapsanan konular
Sabit sıcaklıkta yürüyen bir tepkimede giren maddenin derişimi artırılmaktadır. Bu değişikliğin hıza etkisi nedir?
- A Hız azalır.
- B Hız değişmez.
- C Birim hacimdeki çarpışma sayısı arttığı için hız artar.
- D Tepkime durur.
- E Yalnız ürünler değişir.
Aynı tepkime biri 20 °C, diğeri 60 °C’de yürütülmektedir. Sıcaklığın tepkime hızına etkisi nasıl açıklanır?
- A Hızı azaltır; tanecikler yavaşlar.
- B Hızı değiştirmez.
- C Hızı artırır; taneciklerin hızı ve etkin çarpışma sayısı artar.
- D Yalnız ürünleri değiştirir.
- E Yalnız katalizörlü tepkimelerde etkilidir.
Su, amonyakla tepkimesinde proton verirken hidroklorik asitle tepkimesinde proton alabilmektedir. Bu davranışı gösteren maddelere ne ad verilir?
- A Tampon
- B Amfoter (amfiprotik)
- C İndikatör
- D Kuvvetli elektrolit
- E Doymuş çözelti
| Kavram | Ne anlatır? |
|---|---|
| Çözünürlük | Belirli sıcaklıkta çözünebilen en fazla madde miktarı |
| Çözünürlük çarpımı | ? |
Tabloda iki kavram karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan açıklama hangisidir?
- A Çözünmenin ne kadar sürdüğünü
- B Katının kütlesini
- C Doymuş çözeltideki iyon derişimlerinin çarpımını
- D Çözeltinin sıcaklığını
- E Kabın hacmini
Bir tepkimede A maddesinin derişimi iki katına çıkarıldığı hâlde hızın değişmediği ölçülmüştür. Buna göre tepkimenin A’ya göre derecesi kaçtır?
- A 0
- B 1
- C 2
- D 3
- E Belirlenemez
Sert suyun ısıtıldığı kaplarda zamanla kireç birikmesi gözlenmektedir. Bu birikimin çözünürlük açısından açıklaması nedir?
- A Kireç tuzunun sıcaklık arttıkça çözünürlüğünün azalıp çökelmesi
- B Suyun buharlaşmaması
- C Kabın erimesi
- D Suyun asitleşmesi
- E Kirecin gaz hâline geçmesi
Grafikte bir tepkimede giren maddenin derişiminin zamanla değişimi verilmiştir. Grafiğe göre tepkime hızı zamanla nasıl değişir?
- A Sürekli artar.
- B Azalarak sıfıra yaklaşır.
- C Sabit kalır.
- D Önce azalır sonra artar.
- E Belirlenemez.
25 °C sıcaklıkta hazırlanan sulu bir çözeltinin hidrojen iyonu derişimi ([H+]) 1.0 × 10-9 M olarak ölçülmüştür. Bu çözelti ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
- A Çözelti asit özelliği gösterir.
- B Çözeltinin pH değeri 9'dur.
- C Çözeltideki hidroksit iyonu derişimi ([OH-]) 1.0 × 10-5 M'dir.
- D Çözeltinin pOH değeri 9'dur.
| Asit | Ka |
|---|---|
| HF | 6,8×10⁻⁴ |
| CH₃COOH | 1,8×10⁻⁵ |
| HCN | 6,2×10⁻¹⁰ |
Tabloda üç zayıf asidin iyonlaşma sabitleri verilmiştir. Eşit derişimde hazırlandıklarında hangisinin pH’ı en düşük olur?
- A HF
- B CH₃COOH
- C HCN
- D Üçü de eşit
- E Ka’dan karar verilemez
Bir çözeltide hidroksit iyonu derişimi 2×10⁻⁵ M ölçülmüştür. Buna göre hidrojen iyonu derişimi kaç molardır?
- A 2×10⁻⁹
- B 5×10⁻¹⁰
- C 5×10⁻⁹
- D 2×10⁻¹⁰
- E 1×10⁻⁹
Az çözünen bir tuzun denge ifadesi yazılmaktadır. Bu ifadede katı tuzun yer almamasının nedeni nedir?
- A Katının derişiminin miktardan bağımsız ve sabit olması
- B Katının çözünmemesi
- C Katının ölçülememesi
- D Katının iyon vermemesi
- E Katının sıcaklıkla değişmesi
Bir tepkimeye katalizör eklendiğinde tepkimenin entalpi değişimi ölçülmektedir. Bu ölçümde beklenen sonuç nedir?
- A Entalpi değişimi küçülür.
- B Entalpi değişimi büyür.
- C Entalpi değişimi işaret değiştirir.
- D Entalpi değişimi aynı kalır.
- E Entalpi değişimi sıfırlanır.
Aynı koşullarda yürütülen iki farklı tepkimeden birinin çok hızlı, diğerinin çok yavaş olduğu gözlenmektedir. Bu farkın nedeni aşağıdakilerden hangisi olabilir?
- A Tepkimelerin aktifleşme enerjilerinin farklı olması
- B Kapların renginin farklı olması
- C Ölçüm saatinin farklı olması
- D Laboratuvarın büyüklüğü
- E Deneyi yapan kişinin farklı olması
Yukarıdaki denge tepkimesinde Brønsted-Lowry tanımına göre su hangi görevi üstlenmiştir?
- A Asittir; proton vermiştir.
- B Bazdır; proton almıştır.
- C Nötrdür; tepkimeye katılmamıştır.
- D Yükseltgendir; elektron almıştır.
- E İndirgendir; elektron vermiştir.
Gazlı bir içeceğin kapağı açıldığında kabarcıkların ortaya çıktığı gözlenmektedir. Bu gözlemin açıklaması nedir?
- A Basınç düşünce gazın çözünürlüğünün azalması
- B Sıcaklığın düşmesi
- C Suyun buharlaşması
- D Şekerin çözünmesi
- E Kabın küçülmesi
Oda koşullarında hazırlanan sulu bir zayıf asit (HA) çözeltisinde denge anı ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
- A Asidin sudaki iyonlaşma yüzdesi %100'dür.
- B İleri yöndeki reaksiyon hızı sıfırlanmıştır.
- C Ortamda moleküler hâlde HA bulunduğu gibi H⁺ ve A⁻ iyonları da bulunur.
- D Çözeltide [H⁺] ile [OH⁻] derişimleri birbirine eşittir.
| Tuz | Çözünürlük çarpımı | Çözünürlük |
|---|---|---|
| K | 10⁻⁶ | Daha büyük |
| L | 10⁻¹² | ? |
Tabloda aynı tipte iki tuzun çözünürlük çarpımları karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan değerlendirme hangisidir?
- A Yine daha büyük
- B İkisi eşit
- C Belirlenemez
- D Daha küçük
- E Sıfır
Diş minesi az çözünen bir tuzdan oluşur ve asitli ortamda çözünürlüğü artar. Bu bilginin diş sağlığı açısından anlamı nedir?
- A Asidin mineyi kalınlaştırması
- B Asidin mineyi güçlendirmesi
- C Asidin dişi beyazlatması
- D Asitli gıdaların mineyi çözerek çürüğe zemin hazırlaması
- E Asidin etkisiz olması
Az çözünen bir tuzun doymuş çözeltisine, aynı katyonu içeren çözünür bir tuz eklenmektedir. Bu eklemenin çözünürlüğe etkisi nedir?
- A Çözünürlük artar.
- B Çözünürlük değişmez.
- C Tuz tümüyle çözünür.
- D Çözünürlük çarpımı büyür.
- E Çözünürlük azalır ve bir miktar katı çöker.
Karbonat içeren az çözünen bir tuzun bulunduğu çözeltiye asit eklenmektedir. Bu eklemenin çözünürlüğe etkisi nedir?
- A Çözünürlük değişmez.
- B Çözünürlük azalır.
- C Katı miktarı artar.
- D Tuz katılaşır.
- E Çözünürlük artar; asit karbonat iyonunu tüketir.
🔑 Cevap anahtarı ve çözümler — önce kendin çöz
1. sorunun çözümü
Derişim birim hacimdeki tanecik sayısıdır; artması çarpışma olasılığını ve hızı artırır.
- Derişimin ne olduğunu koyalım: birim hacimde bulunan madde miktarı, yani belirli bir hacme sıkışmış tanecik sayısı.
- Tepkimenin nasıl gerçekleştiğini hatırlayalım: tanecikler çarpışmalı ve bu çarpışmaların bir bölümü etkin olmalı.
- Aynı hacimde daha çok tanecik bulunduğunda birbirlerine rastlama olasılığı artar; birim zamandaki çarpışma sayısı ve buna bağlı olarak etkin çarpışma sayısı büyür. Öyleyse derişim artınca hız artar.
- Denetleyelim: sıcaklık sabit tutuluyor ✓ — çarpışmaların enerjisi aynı kalıyor, artan yalnız sayıları.
Sık yapılan hata: "Hız değişmez." demek. Hızın değişmemesi, o maddenin hız denkleminde SIFIRINCI dereceden bulunduğu özel durumda görülür; genel kural derişim arttıkça hızın artmasıdır.
2. sorunun çözümü
Sıcaklık artınca tanecikler hem daha sık hem daha enerjik çarpışır; etkin çarpışma sayısı ve hız artar.
- Sıcaklığın tanecik düzeyindeki karşılığını yazalım: taneciklerin ortalama hareket enerjisi. Sıcaklık artınca tanecikler hızlanır.
- Bunun iki ayrı sonucu vardır. Birincisi, hızlı tanecikler birim zamanda daha çok çarpışır; çarpışma sıklığı artar.
- İkincisi ve daha önemlisi, çarpışmaların enerjisi büyür. Aktifleşme enerjisini aşabilen taneciklerin oranı hızla yükselir. İki etki birlikte etkin çarpışma sayısını artırır ve tepkime 60 °C’de 20 °C’dekinden çok daha hızlı yürür.
- Denetleyelim: asıl belirleyici olan ikinci etki ✓ — sıcaklık az arttığında bile hızın katlanması bununla açıklanıyor.
Sık yapılan hata: "Hızı azaltır; tanecikler yavaşlar." demek. Sıcaklık artınca tanecikler YAVAŞLAMAZ, hızlanır; hem daha sık hem daha enerjik çarpıştıkları için tepkime hızlanır.
3. sorunun çözümü
Ortama göre hem proton verip hem proton alabilen maddelere amfoter (amfiprotik) denir.
- Suyun iki tepkimedeki davranışını ayrı ayrı yazalım. Amonyakla tepkimesinde su bir H⁺ verip OH⁻’ye dönüşür; burada asit gibi davranmıştır.
- Hidroklorik asitle tepkimesinde ise bir H⁺ alıp H₃O⁺ oluşturur; burada baz gibi davranmıştır.
- Aynı madde, karşısındaki maddeye göre bazen asit bazen baz gibi davranıyor. Bu davranışa amfoterlik, böyle maddelere de amfoter (proton alışverişi söz konusu olduğunda amfiprotik) denir.
- Denetleyelim: seçeneklerdeki tampon ve indikatör ✓ — ikisi de pH ile ilgili ama hiçbiri "hem asit hem baz gibi davranma" anlamına gelmiyor.
Sık yapılan hata: Tampon demek. Tampon, eklenen az miktarda asit ya da baza karşı pH’ı KORUYAN bir karışımdır; burada sorulan, tek bir maddenin iki türlü davranabilmesidir.
4. sorunun çözümü
Çözünürlük çarpımı, doymuş çözeltideki iyon derişimlerinin çarpımıdır.
- Tablonun kurgusu şu: solda kavram, sağda ne anlattığı. Dolu satır: çözünürlük → belirli sıcaklıkta çözünebilen en fazla madde miktarı.
- Dolu satırdaki kavramın bir MİKTAR bildirdiğini görelim; birimi mol/L ya da gram/100 mL’dir ve doğrudan ölçülebilir.
- Çözünürlük çarpımı ise bir miktar değil, bir denge sabitidir: doymuş çözeltide bulunan iyonların derişimlerinin çarpımı. Çözünürlükten hesaplanır ama ondan farklı bir büyüklüktür.
- Denetleyelim: iki büyüklük ünitenin her sorusunda ayrı ✓ — ortak iyon çözünürlüğü değiştiriyor, çarpımı değiştirmiyor.
Sık yapılan hata: "Çözünmenin ne kadar sürdüğünü" demek. Süre bir HIZ sorusudur ve denge büyüklükleriyle ilgisi yoktur; çözünürlük çarpımı doymuş çözeltideki iyon derişimlerinin çarpımıdır.
5. sorunun çözümü
Derişim değişmesine karşın hız değişmiyorsa o madde hız denkleminde sıfırıncı derecedendir.
- Gözlemi yazalım: A derişimi iki katına çıkarılmış, ama hız hiç değişmemiş. Öyleyse A, hızı belirlemiyor.
- Kuralı uygulayalım: hız, derişim oranının derece kuvvetiyle değişir. Burada oran 2, hızdaki değişim ise 1 kat, yani 2^m = 1.
- Bir sayının hangi kuvveti 1 eder? Sıfırıncı kuvveti. Öyleyse m = 0; tepkime A’ya göre sıfırıncı derecedendir. Bu, A’nın hız belirleyen yavaş basamakta yer almadığı anlamına gelir.
- Denetleyelim: A denklemde bulunduğu hâlde derecesi sıfır ✓ — derecelerin katsayılardan okunamayacağının doğrudan kanıtı.
Sık yapılan hata: 1 demek. Derece 1 olsaydı derişim iki katına çıkarken hız da İKİ katına çıkardı; hız hiç değişmediği için derece sıfırdır.
6. sorunun çözümü
Kireç tuzunun çözünürlüğü sıcaklıkla azalır; ısınan suda çözünemeyen kısım kap yüzeyinde çökelir.
- Sert suyun ne taşıdığını belirleyelim: içinde çözünmüş kalsiyum ve magnezyum bileşikleri vardır. Bunlar soğuk suda çözünmüş hâlde durur.
- Bu tuzların ayırt edici özelliği şudur: çoğu katının aksine çözünürlükleri sıcaklık arttıkça AZALIR. Çünkü çözünmeleri ekzotermiktir.
- Su ısıtıldığında çözünürlük düşer ve çözeltide fazla kalan kısım katı hâlde ayrılır. Isıtıcı yüzeyi en sıcak yer olduğu için çökelme orada başlar; kireç tabakası böyle birikir.
- Denetleyelim: kireç en çok ısıtıcı rezistansında toplanıyor ✓ — sıcaklığın en yüksek olduğu yer olması açıklamayı doğruluyor.
Sık yapılan hata: "Suyun buharlaşmaması" demek. Buharlaşma derişimi artırabilir ama asıl neden değildir; kireç tuzunun çözünürlüğü sıcaklıkla AZALDIĞI için fazlası çökelir.
7. sorunun çözümü
Eğrinin eğimi başta dik, sonra yatık; eğim hızı verdiğine göre hız azalarak sıfıra yaklaşır.
- Grafiğin eksenlerini okuyalım: yatay eksende zaman, dikey eksende giren maddenin derişimi. Eğri sürekli iniyor, çünkü giren harcanıyor.
- Hızın grafikte neye karşılık geldiğini belirleyelim: hız, derişimin zamana göre değişimidir, yani eğrinin EĞİMİDİR. Dik eğim büyük hız, yatık eğim küçük hız demektir.
- Eğri başta dik iniyor, sonra giderek yatıklaşıyor. Öyleyse hız başlangıçta en büyük, sonra sürekli azalıyor ve eğri yataya yaklaştıkça sıfıra yaklaşıyor.
- Denetleyelim: eğri hiç yükselmiyor ✓ — giren madde yeniden oluşmadığı için hız artamıyor.
Sık yapılan hata: "Sabit kalır." demek. Hız sabit olsaydı grafik bir DOĞRU olurdu; eğrinin yatıklaşması hızın sürekli azaldığını gösterir.
8. sorunun çözümü
- 25 °C sıcaklıkta sulu çözeltiler için suyun iyonlaşma sabiti ($K_{su}$) $1,0 \times 10^{-14}$ değerine eşittir ve [H⁻] ile [OH⁻] derişimlerinin çarpımı her zaman bu sabiti verir.
- Verilen [H⁻] = $1,0 \times 10^{-9}$ M değeri formülde yerine yazılarak hidroksit iyonu derişimi ($[OH^{-}]$) hesaplanır: $(1,0 \times 10^{-9}) \times [OH^{-}] = 1,0 \times 10^{-14}$ işleminden $[OH^{-}] = 1,0 \times 10^{-5}$ M bulunur.
- Çözeltinin pH değeri hesaplandığında pH = -log($1,0 \times 10^{-9}$) = 9 olur. pH değerinin 7'den büyük olması çözeltinin bazik karakterde olduğunu gösterir (A ve B seçenekleri yanlıştır).
- pOH değeri ise -log($1,0 \times 10^{-5}$) = 5 olarak bulunur (D seçeneği yanlıştır).
- Elde edilen $[OH^{-}] = 1,0 \times 10^{-5}$ M sonucu C seçeneğinde doğru olarak verilmiştir ve bu nedenle doğru yanıt C şıkkıdır.
9. sorunun çözümü
Ka büyüdükçe asit daha çok iyonlaşır ve daha çok H⁺ verir; en büyük Ka’lı HF en düşük pH’ı verir.
- Ka’nın ne ölçtüğünü belirleyelim: zayıf asidin suda ne ölçüde iyonlaştığını gösteren denge sabiti. Büyük Ka, dengenin ürünler yönüne kaydığı, yani daha çok H⁺ oluştuğu anlamına gelir.
- Değerleri karşılaştıralım: HF için 6,8×10⁻⁴, CH₃COOH için 1,8×10⁻⁵, HCN için 6,2×10⁻¹⁰. Üs ne kadar küçükse sayı o kadar büyüktür; en büyük Ka HF’ye aittir.
- Derişimler eşit olduğuna göre en çok H⁺ veren asit HF’dir. [H⁺] en büyük olduğunda pH = −log[H⁺] en küçük çıkar. Öyleyse en düşük pH HF çözeltisinde ölçülür.
- Denetleyelim: HCN’nin Ka’sı ötekilerden milyonlarca kat küçük ✓ — onun çözeltisinin pH’ı nötre en yakın olacaktır.
Sık yapılan hata: HCN demek. HCN’nin Ka’sı en KÜÇÜKTÜR, yani en az iyonlaşan asittir; en az H⁺ verdiği için pH’ı en düşük değil en yüksek çıkar.
10. sorunun çözümü
Kw çarpımı sabittir; [H⁺] = (1×10⁻¹⁴) / (2×10⁻⁵) = 5×10⁻¹⁰ M.
- Verilenleri yazalım: Kw = 1×10⁻¹⁴, [OH⁻] = 2×10⁻⁵ M, istenen [H⁺]. Bağıntı Kw = [H⁺] × [OH⁻], buradan [H⁺] = Kw / [OH⁻].
- Değerleri yerleştirelim: [H⁺] = (1×10⁻¹⁴) / (2×10⁻⁵). Katsayıları ve üsleri ayrı ayrı işleyelim: 1 / 2 = 0,5 ve 10⁻¹⁴ / 10⁻⁵ = 10⁻⁹.
- Ara sonuç 0,5×10⁻⁹ çıkıyor. Bunu bilimsel gösterime çevirelim: 0,5×10⁻⁹ = 5×10⁻¹⁰ M.
- Denetleyelim: [OH⁻] 10⁻⁷’den büyük, yani çözelti bazik ✓ — bazik çözeltide [H⁺]’nin 10⁻⁷’den küçük çıkması gerekiyordu.
Sık yapılan hata: 5×10⁻⁹ demek. 0,5×10⁻⁹ sonucunu bilimsel gösterime çevirirken virgül sağa kaydırıldığında üs BİR AZALIR; sonuç 5×10⁻⁹ değil 5×10⁻¹⁰’dur.
11. sorunun çözümü
Katının derişimi miktarından bağımsız ve sabittir; sabit bir değer denge sabitinin içine katılır.
- Derişimin ne olduğunu koyalım: birim hacimdeki madde miktarı. Bir katı için bu, doğrudan yoğunluğuyla belirlenir.
- Şimdi katı miktarını değiştirelim: bir gram tuz ile bir kilogram tuzun yoğunluğu aynıdır, yani birim hacimlerindeki tanecik sayısı da aynıdır. Katının derişimi miktarıyla DEĞİŞMEZ.
- Değişmeyen bir sayı, denge ifadesinde çarpan olarak bulunsa da yeni bir bilgi taşımaz; sabit olduğu için denge sabitinin içine katılır. Bu yüzden katı tuz Kçç ifadesine ayrıca yazılmaz.
- Denetleyelim: kaba fazladan katı eklemek dengeyi kaydırmıyor ✓ — ifadede yer almamasının gözlemdeki karşılığı.
Sık yapılan hata: "Katının çözünmemesi" demek. Katı ÇÖZÜNÜYOR, zaten denge de bu yüzden kuruluyor; ifadeye yazılmama nedeni derişiminin miktardan bağımsız olarak sabit kalmasıdır.
12. sorunun çözümü
Entalpi değişimi yalnız girenler ile ürünlerin enerjisine bağlıdır; katalizör bunları değiştirmediği için ΔH aynı kalır.
- Entalpi değişiminin tanımını koyalım: ürünlerin enerjisi ile girenlerin enerjisi arasındaki fark. Yalnız bu iki uca bağlıdır.
- Katalizörün neye dokunduğunu belirleyelim: aradaki yola, yani aktifleşme enerjisine. Girenlerin de ürünlerin de kendi bağ enerjileri katalizörden etkilenmez.
- İki uç değişmediğine göre aralarındaki fark da değişmez: entalpi değişimi aynı kalır. Katalizör tepkimeyi hızlandırır, ama verdiği ya da aldığı ısı miktarını değiştirmez.
- Denetleyelim: dağdan aşağı inen iki yol ✓ — biri kısa biri uzun olabilir, ama inilen yükseklik farkı ikisinde de aynı.
Sık yapılan hata: "Entalpi değişimi küçülür." demek. Katalizör AKTİFLEŞME enerjisini küçültür, entalpi değişimini değil; ikisi grafikte farklı büyüklüklerdir.
13. sorunun çözümü
Koşullar aynıysa farkı yaratan maddelerin kendi doğasıdır; tepkimelerin aktifleşme enerjileri farklıdır.
- Soruda verilen sınırlamayı görelim: iki tepkime AYNI koşullarda yürütülüyor. Öyleyse sıcaklık, derişim, yüzey ve katalizör gibi dış etkenler farkı açıklayamaz.
- Geriye tek şey kalıyor: maddelerin kendisi. Her tepkimede kopması gereken bağlar farklıdır; kimi bağlar zayıf, kimi çok güçlüdür.
- Bu fark aktifleşme enerjisine yansır. Aktifleşme enerjisi düşük olan tepkimede çarpışmaların çoğu engeli aşar ve tepkime hızlı yürür; yüksek olanda ise pek az çarpışma etkin olur ve tepkime çok yavaştır.
- Denetleyelim: seçeneklerdeki kabın rengi ve ölçüm saati ✓ — hiçbiri tanecik düzeyinde bir etken değil.
Sık yapılan hata: "Kapların renginin farklı olması" demek. Kabın rengi çarpışan taneciklerin enerjisini ya da yönelimini ETKİLEMEZ; farkı yaratan, tepkimelerin kendi aktifleşme enerjileridir.
14. sorunun çözümü
Su bu tepkimede proton verdiği için Brønsted-Lowry tanımına göre asit gibi davranmıştır.
- Tanımı yazalım: Brønsted-Lowry’ye göre proton (H⁺) veren tanecik asit, proton alan tanecik bazdır. Öyleyse protonun hangi yönde gittiğine bakmalıyız.
- Suyun tepkimedeki değişimini izleyelim: girenlerde H₂O, ürünlerde OH⁻ var. Aradaki fark bir H⁺; su bir proton kaybetmiş.
- Aynı protonun nereye gittiğine bakalım: NH₃ molekülü NH₄⁺ iyonuna dönüşmüş, yani protonu almış. Öyleyse bu tepkimede su asit, amonyak bazdır.
- Denetleyelim: su HCl ile tepkimesinde proton alıyor ✓ — ortama göre iki türlü davranabilmesi onu amfoter yapıyor.
Sık yapılan hata: "Bazdır; proton almıştır." demek. Proton ALAN tanecik amonyaktır (NH₃ → NH₄⁺); su bir H⁺ kaybedip OH⁻’ye dönüştüğü için asit gibi davranmıştır.
15. sorunun çözümü
Kapalı şişede gaz yüksek basınç altında çözünmüştür; kapak açılınca basınç düşer, çözünürlük azalır ve gaz kabarcık olarak ayrılır.
- Şişenin kapalı hâlini yazalım: içeride karbondioksit hem sıvıda çözünmüş hem de üst boşlukta yüksek basınçta bulunur. Bu basınç, gazı suda çözünmüş hâlde tutar.
- Gazların çözünürlüğü basınçla doğru orantılıdır: basınç ne kadar yüksekse suda o kadar çok gaz çözünebilir.
- Kapak açıldığında üstteki basınç birden atmosfer basıncına düşer. Yeni basınçta bu kadar gaz çözünmüş kalamaz; fazlası kabarcıklar hâlinde ayrılıp yüzeye çıkar. Şişe açık bırakılırsa gaz tümüyle kaçar ve içecek "gazı kaçmış" olur.
- Denetleyelim: soğuk içecekte gaz daha uzun kalıyor ✓ — sıcaklık düşükken çözünürlük daha yüksek olduğu için.
Sık yapılan hata: "Sıcaklığın düşmesi" demek. Kapak açıldığında içeceğin sıcaklığı DEĞİŞMEZ; kabarcıkları doğuran şey üstteki basıncın birden düşmesidir.
16. sorunun çözümü
- Zayıf asitlerin (HA) sulu çözeltilerinde iyonlaşma olayı tersinirdir ve denge kurulur.
- Zayıf asitler suda %100 iyonlaşmaz; bu nedenle A seçeneği yanlıştır.
- Denge anında makroskopik değişimler durur ancak mikroskopik düzeyde ileri ve geri yöndeki tepkimeler eşit hızda devam eder, hız sıfırlanmaz; bu nedenle B seçeneği yanlıştır.
- Zayıf asit çözeltilerinde ortamda hem çözünmüş moleküler hâlde HA hem de suya verdikleri H⁺ ve A⁻ iyonları bir arada bulunur; bu nedenle C seçeneği doğrudur.
- Asit çözeltilerinde [H⁺] derişimi [OH⁻] derişiminden büyük olduğu için D seçeneği yanlıştır.
17. sorunun çözümü
Aynı tipteki tuzlarda çözünürlük çarpımı küçüldükçe çözünürlük de küçülür; L daha az çözünür.
- Tablonun kurgusu şu: solda tuz ve çözünürlük çarpımı, sağda çözünürlüğü. Dolu satır: K tuzu, Kçç = 10⁻⁶ → daha büyük çözünürlük.
- İkisinin AYNI TİPTE olduğunu not edelim; bu, ikisinin de aynı sayıda iyona ayrıştığı anlamına gelir ve karşılaştırmayı geçerli kılar.
- Kçç, iyon derişimlerinin çarpımıdır ve o derişimler çözünürlükten gelir. Çarpım küçükse iyon derişimleri de küçüktür, yani tuz daha az çözünmüştür. L’nin çarpımı 10⁻¹² ile çok daha küçük olduğuna göre çözünürlüğü de daha küçüktür.
- Denetleyelim: farklı tiplerde bu karşılaştırma yapılamazdı ✓ — üsler farklı olacağı için doğrudan kıyas yanıltıcı olurdu.
Sık yapılan hata: "Yine daha büyük" demek. Büyük çözünürlük, ÜST SATIRDA K tuzu için zaten yazılmış; L’nin çözünürlük çarpımı çok daha küçük olduğu için çözünürlüğü de küçüktür.
18. sorunun çözümü
Asit mine tuzunun iyonlarını tüketerek dengeyi çözünme yönüne kaydırır; mine incelir ve çürüğe zemin hazırlanır.
- Mineyi bir çözünürlük dengesi olarak yazalım: mine az çözünen bir kalsiyum tuzudur ve ağız ortamında katı ⇌ iyonlar dengesi kurulur. Normalde bu denge katı yönünde durur.
- Asitli gıda ağız pH’ını düşürünce ne olduğuna bakalım: hidronyum iyonları, mine tuzunun anyonuyla tepkimeye girip onu ortamdan çeker.
- Ürünlerden biri azaldığında Le Chatelier ilkesi gereği denge çözünme yönüne kayar; mine çözünmeyi sürdürür. Yüzey incelir, koruma zayıflar ve çürük için zemin hazırlanır.
- Denetleyelim: tükürük pH’ı yükseltince iyonlar geri çöküyor ✓ — denge katı yönüne döndüğü için mine kendini onarabiliyor.
Sık yapılan hata: "Asidin mineyi güçlendirmesi" demek. Asit dengeyi ÇÖZÜNME yönüne kaydırır; mineyi güçlendirmez, tersine çözerek inceltir.
19. sorunun çözümü
Ortak iyonun derişimi arttığı için denge katı yönüne kayar; çözünürlük azalır ve bir miktar katı çöker.
- Dengeyi yazalım: katı ⇌ katyon + anyon. Sisteme, aynı katyonu içeren çözünür bir tuz ekleniyor.
- Bu eklemeyle çözeltideki katyon derişimi birden yükselir. Le Chatelier ilkesine göre sistem bu artışı azaltacak yönde tepki verir.
- Katyonu azaltmanın yolu, onu anyonla birleştirip katı hâline geçirmektir. Denge katı yönüne kayar; bir miktar tuz çökelir ve çözünürlük azalır. Buna ortak iyon etkisi denir.
- Denetleyelim: Kçç değişmiyor ✓ — sıcaklık aynı kaldığı için sabit korunuyor, değişen yalnız çözünürlük.
Sık yapılan hata: "Çözünürlük artar." demek. Ortak iyon eklemek dengeyi KATI yönüne iter; çözünürlük artmaz, tersine azalır ve çökelme görülür.
20. sorunun çözümü
Asit, çözeltideki karbonat iyonunu tepkimeyle tüketir; ürün azalınca denge çözünme yönüne kayar.
- Dengeyi yazalım: katı karbonat tuzu ⇌ katyon + karbonat iyonu. Sisteme asit ekleniyor.
- Asidin ne yaptığını izleyelim: hidronyum iyonları karbonat iyonuyla tepkimeye girer, karbonik asit oluşur ve bu da su ile karbondioksite ayrışır. Yani karbonat iyonu ortamdan ÇEKİLİR.
- Ürünlerden biri azaldığında Le Chatelier ilkesine göre sistem onu yeniden üretmeye çalışır; denge çözünme yönüne kayar. Daha çok katı çözünür, yani çözünürlük artar.
- Denetleyelim: ortak iyon etkisinin tam tersi ✓ — orada ürün eklenip denge katıya, burada ürün çekilip denge çözünmeye kayıyor.
Sık yapılan hata: "Çözünürlük azalır." demek. Azalma ortak iyon EKLENDİĞİNDE olur; asit tersine karbonat iyonunu tükettiği için denge çözünme yönüne kayar.