12. Sınıf Biyoloji 1. Dönem 2. Yazılı
20 soru · cevap anahtarı ve adım adım çözüm sayfanın altında
Kapsanan konular
| Kavram | Özelliği | Kalıtılır mı |
|---|---|---|
| Mutasyon | DNA dizisinde kalıcı değişiklik | Üreme hücresindeyse evet |
| Modifikasyon | Çevre etkisiyle görünüşte değişiklik | ? |
Tabloda iki kavram karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan ifade hangisidir?
- A Evet
- B Bazen
- C Hayır; DNA değişmediği için sonraki kuşağa aktarılmaz
- D Yalnız bitkilerde
- E Belirlenemez
Mutasyonların her zaman zararlı olmadığı belirtilmektedir. Bu değerlendirmenin gerekçesi nedir?
- A Mutasyonların onarılması
- B Çoğu mutasyonun etkisiz olması, bir bölümünün ise değişen koşullarda üstünlük sağlayabilmesi
- C Mutasyonların hiç olmaması
- D Mutasyonların yalnız yararlı olması
- E Mutasyonların görülmemesi
Bazı nükleotit değişikliklerinin protein dizisini hiç değiştirmemesinin nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A DNA’nın onarılması
- B Proteinin üretilmemesi
- C Değişikliğin görülmemesi
- D Genetik şifrede birden çok üçlünün aynı amino asidi kodlaması
- E Genin çalışmaması
Tohumdaki depo besinin çimlenme sırasındaki işlevi sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Tohumu ağırlaştırmak
- B Tohumu korumak
- C Fide fotosentez yapabilecek duruma gelene dek gerekli enerji ve yapı taşlarını sağlamak
- D Su tutmak
- E Işık üretmek
Baskın görünüşlü bir bireyin saf mı melez mi olduğunu belirlemek için hangi çaprazlama yapılır ve neden?
- A Aynı bireyle; sonuç değişmez
- B Çaprazlama gerekmez
- C Baskın bireyle; sonuç kesin olur
- D Melez bireyle; oran değişmez
- E Çekinik görünüşlü bireyle; döllerde çekinik özellik çıkarsa birey melezdir
Grafikte morötesi ışına maruz kalma süresine göre mutasyon sayısı verilmiştir. Grafiğe göre yapılabilecek doğru yorum hangisidir?
- A Mutasyon sabittir
- B Mutasyon sayısı azalmaktadır
- C İlişki yoktur
- D Maruz kalma süresi arttıkça mutasyon sayısı artmaktadır
- E Grafik yatay bir doğrudur
Kan grubu A olan bir anne ile kan grubu B olan bir babanın 0 kan gruplu bir çocuğu olmuştur. Bu durumun açıklaması nedir?
- A Anne ve babanın genotiplerinin A0 ve B0 olması; her ikisinin de 0 aleli vermesi
- B Böyle bir durum olanaksızdır
- C Kan grubunun değişmesi
- D Mutasyon olması
- E Çocuğun kan grubunun ölçülememesi
Embriyonik gelişimle ilgili bilgi toplarken kullanılacak kaynakların taşıması gereken özellik sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Kısa olması
- B Kolay bulunması
- C Görselinin çok olması
- D Popüler olması
- E Bilimsel yayınlara dayanması, güncel olması ve kaynağının denetlenebilmesi
| Çiçeğin kısmı | Görevi |
|---|---|
| Çanak yaprak | Tomurcuğu korur |
| Taç yaprak | Tozlaştırıcıyı çeker |
| Erkek organ | ? |
Tabloda çiçeğin kısımları ve görevleri verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan görev hangisidir?
- A Tohum oluşturmak
- B Kök geliştirmek
- C Meyve oluşturmak
- D Polen (çiçek tozu) üretmek
- E Su taşımak
Çekinik bir hastalık için iki taşıyıcı bireyin çocuklarında hastalığın görülme olasılığı kaçtır?
- A 0
- B 1
- C 1/2
- D 3/4
- E 1/4
Sonbaharda yapraklar sararmakta, ardından dökülmektedir. Renk değişiminin nedeni sorulmaktadır. Buna göre neden nedir?
- A Yaprağa yeni boya taşınması
- B Klorofilin parçalanmasıyla diğer pigmentlerin görünür olması
- C Yaprağın kalınlaşması
- D Kloroplast sayısının artması
- E Fotosentez hızının artması
| Üretim yolu | Miktar | Uyum |
|---|---|---|
| Hayvan pankreasından | Sınırlı | Yapıca farklı |
| Gen aktarımıyla bakteriden | Bol ve sürekli | İnsan insülinine birebir |
İnsan insülin geninin bakteriye aktarılarak insülin üretilmesinin sağladığı yararlar sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Yalnız maliyeti artırması
- B Hiçbir yarar sağlamaması
- C Yalnız üretimi yavaşlatması
- D Yalnız bakterileri çoğaltması
- E Bol, sürekli ve insan insülinine birebir uyan üretim sağlaması; hayvan kaynaklı insüline bağımlılığı ortadan kaldırması
A0 genotipli bir birey ile B0 genotipli bir bireyin çocuklarında hangi kan grupları görülebilir?
- A Yalnız A ve B
- B Yalnız AB
- C A, B, AB ve 0
- D Yalnız 0
- E Yalnız AB ve 0
| Hormon | Etkisi |
|---|---|
| Absisik asit | Tohumu uykuda tutar |
| Giberellin | Çimlenmeyi başlatır |
Bazı tohumların uygun koşullar oluşana dek çimlenmemesinin bitkiye sağladığı yarar sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Tohumun ölmesi
- B Çimlenmenin uygun mevsime denk gelmesi; kısa bir elverişli dönemde çimlenip sonraki olumsuz koşulda yok olmanın önlenmesi
- C Tohumun ağırlaşması
- D Tohumun küçülmesi
- E Hiçbir yarar sağlamaması
Aynı miktar glikoz iki farklı yolla parçalanmaktadır. Elde edilen ATP miktarları karşılaştırılmaktadır. Buna göre hangisi doğrudur?
- A Fermantasyon daha çok ATP verir
- B Oksijenli solunum çok daha fazla ATP verir
- C İkisi eşit ATP verir
- D Fermantasyonda ATP oluşmaz
- E Oksijenli solunumda ATP harcanır
Biyoteknoloji canlıları insan yararına ürün üretmek için kullanır; genetik şifrenin evrenselliği gen aktarımını olanaklı kılar ve uygulamaların etik boyutu tartışılır. Bu bilgiye dayanarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
- A Biyoteknolojik uygulamaların hiçbir etik boyutu yoktur.
- B Bakteriler insan insülini üretebilir.
- C Klon, kalıtsal maddesi alınan bireyle özdeş genotip taşır.
- D Üreme hücrelerindeki değişiklikler kalıtılır.
- E Yoğurt üretimi de bir biyoteknoloji uygulamasıdır.
"Biyoteknoloji her sorunu çözer" görüşü eleştirel olarak değerlendirilmektedir. Doğru değerlendirme hangisidir?
- A Görüş doğrudur
- B Görüş eksiktir; biyoteknoloji güçlü bir araçtır ama açlık ve eşitsizlik gibi sorunların ekonomik ve toplumsal boyutları da vardır
- C Biyoteknoloji hiçbir işe yaramaz
- D Sorunlar çözülemez
- E Teknoloji tek başına yeterlidir
Çimlenme deneyinde her kaba aynı sayıda ve aynı türden tohum konulmasının gerekçesi sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Kap sayısını artırmak
- B Suyu azaltmak
- C Tohumları korumak
- D Süre kazanmak
- E Kaplar arasındaki tek farkın incelenen etken olmasını sağlamak; başka farklar varsa sonucun kaynağının belirlenememesi
Glikozun oksijenle tam parçalanması sonucunda ürünler oluşmaktadır. Bu ürünler sorulmaktadır. Buna göre ürünler hangileridir?
- A Glikoz, oksijen ve ATP
- B Etil alkol, karbon dioksit ve ATP
- C Karbon dioksit, su ve ATP
- D Laktik asit ve ATP
- E Yalnız su
Bir soy ağacı gözlemi
Sağlıklı iki ebeveynin çocuklarından biri hastadır ve hastalık kız çocukta görülmüştür.
Yukarıdaki gözleme göre hastalığın kalıtım biçimi hakkında söylenebilecek en güçlü çıkarım hangisidir?
- A Baskın kalıtımdır
- B Eşeye bağlıdır
- C Çekinik kalıtımdır; ebeveynler taşıyıcıdır
- D Kalıtsal değildir
- E Eş baskınlıktır
🔑 Cevap anahtarı ve çözümler — önce kendin çöz
1. sorunun çözümü
Modifikasyon kalıtılmaz; DNA dizisi değişmediği için sonraki kuşağa aktarılacak bir değişiklik yoktur.
- Tablonun mantığını görelim: mutasyon DNA dizisinde kalıcı bir değişiklik olduğu için üreme hücresindeyse kalıtılıyor. Boş kalan yer modifikasyonun kalıtılıp kalıtılmadığını istiyor.
- Modifikasyonun tanımı tablonun kendisinde yazılı: çevre etkisiyle GÖRÜNÜŞTE değişiklik. Değişen fenotiptir, genotip değil.
- Kalıtım DNA aracılığıyla olur; üreme hücrelerine aktarılan şey gen dizisidir. Dizi hiç değişmediğine göre aktarılacak bir değişiklik de yoktur.
- Denetleyelim: güneşte yanıp teni koyulaşan bir anne babanın çocuğu koyu tenli doğmaz ✓ — modifikasyon bireyin kendi yaşamıyla sınırlı kalıyor.
Sık yapılan hata: "Evet" demek. Bu, modifikasyonu mutasyonla karıştırmaktır; kalıtılan yalnız DNA dizisindeki değişikliklerdir, çevrenin görünüşte yaptığı değişiklikler değil.
2. sorunun çözümü
Mutasyonların çoğu etkisizdir ve bir bölümü değişen koşullarda üstünlük sağlayabilir; bu yüzden hepsi zararlı değildir.
- DNA’nın büyük bölümü protein kodlamaz. Kodlayan bölgelerde bile genetik şifredeki artıklık sayesinde birçok değişiklik amino asit dizisini değiştirmez; bu yüzden mutasyonların çoğu etkisiz (nötr) kalır.
- Etkisi olan mutasyonların bir bölümü gerçekten zararlıdır, ama hepsi değil. Bir değişikliğin zararlı mı yararlı mı olduğu içinde bulunulan ortama bağlıdır.
- Bakteride antibiyotik direnci sağlayan mutasyon, ortamda ilaç yokken bir üstünlük getirmez; ilaç varken yaşamı sürdüren özellik olur. Aynı değişiklik koşula göre değer değiştirir.
- Denetleyelim: kalıtsal çeşitliliğin özgün kaynağı mutasyondur ✓ — bütün mutasyonlar zararlı olsaydı, seçilimin üzerinde çalışacağı yararlı değişkenlik hiç doğmazdı.
Sık yapılan hata: "Mutasyonların yalnız yararlı olması" demek. Bu, karşı uca savrulmaktır; mutasyonların önemli bir bölümü zararlıdır. Savunulan yargı hepsinin yararlı olduğu değil, hepsinin zararlı OLMADIĞIdır.
3. sorunun çözümü
Genetik şifrede birden çok üçlü aynı amino asidi kodladığı için bazı nükleotit değişiklikleri protein dizisini değiştirmez.
- Sayıları karşılaştıralım: dört çeşit nükleotidin üçlü dizilişleriyle $4^3 = 64$ ayrı şifre oluşur; oysa proteinlerde yalnız 20 çeşit amino asit kullanılır.
- Bu fazlalık, çoğu amino asidin birden çok üçlüyle kodlanması demektir. Genetik şifrenin bu özelliğine artıklık denir.
- Aynı amino asidi kodlayan üçlüler çoğu kez yalnız son harflerinde ayrılır. Bu yüzden üçüncü konumdaki bir değişiklik çoğu durumda yine aynı amino asidi getirir ve protein dizisi değişmez.
- Denetleyelim: dizisi değişmeyen proteinin biçimi de işlevi de aynı kalır ✓ — bu tür değişikliklere sessiz mutasyon denmesinin nedeni budur.
Sık yapılan hata: "Genin çalışmaması" demek. Gen çalışmasaydı protein hiç üretilmezdi; oysa soruda protein dizisinin DEĞİŞMEMESİNDEN, yani üretimin sürdüğünden söz ediliyor.
4. sorunun çözümü
Tohumdaki depo besin, fide fotosentez yapabilecek duruma gelene dek gerekli enerjiyi ve yapı taşlarını sağlar.
- Çimlenen tohumda kök ve gövde gelişir; bu büyüme için hem ATP hem protein, zar gibi yapıların hammaddesi gerekir.
- Fide toprak altındayken ya da henüz yaprak açmamışken fotosentez yapamaz; dışarıdan besin de alamaz.
- Bu dönemde tüm gereksinim tohumdaki nişasta, yağ ve protein deposundan karşılanır; enzimler bu besinleri parçalar, solunumla ATP üretilir.
- Denetleyelim: depo besin bitmeden fide yaprak açıp kendi besinini üretmeye başlar; büyük tohumlu türlerin fidelerinin gölgeye daha dayanıklı olması da bunu doğruluyor ✓
Sık yapılan hata: "Tohumu korumak" seçeneği koruma işini depo besine yükler; oysa koruma tohum kabuğunun görevidir. Depo besin korumaz, besler.
5. sorunun çözümü
Baskın görünüşlü bireyin saf mı melez mi olduğu, çekinik görünüşlü bireyle yapılan kontrol çaprazlamasıyla belirlenir.
- Sorun şu: AA birey ile Aa birey dışarıdan aynı görünür, bu yüzden genotip görünüşe bakarak okunamaz.
- Çekinik görünüşlü birey yalnız çekinik alel verir. Bu yüzden döllerin görünüşünü tümüyle sınanan bireyin verdiği alel belirler; genotip döllere yansır.
- Birey saf baskınsa bütün döller melez olur ve hepsi baskın görünür. Birey melezse döllerin yarısı iki çekinik alel alır ve çekinik özellik ortaya çıkar.
- Denetleyelim: döllerde tek bir çekinik görünüşlü birey bile çıkması sınanan bireyin melez olduğunu kanıtlar ✓ — o alel ancak ondan gelmiş olabilir.
Sık yapılan hata: "Baskın bireyle çaprazlamak; sonuç kesin olur" demek. Baskın bireyle çaprazlamada çekinik alel yine örtülür; hem saf hem melez birey baskın görünüşlü döller verir ve genotip ayırt edilemez.
6. sorunun çözümü
Grafik, morötesi ışına maruz kalma süresi arttıkça mutasyon sayısının da arttığını gösterir.
- Eksenleri okuyalım: yatayda morötesi ışına maruz kalma süresi, düşeyde mutasyon sayısı var. Eğri soldan sağa sürekli yükseliyor.
- Değerleri izleyelim: sürenin sıfır olduğu noktada mutasyon sayısı 2 dolayında; birinci birimde 5, ikincide 11, üçüncüde 19 dolayına çıkıyor. Artış hızlanarak sürüyor.
- Bu ilişki mutajen kavramıyla birebir örtüşüyor: mutajenler mutasyonu yoktan var etmez, sıklığını artırır. Maruz kalma uzadıkça DNA’daki hasar birikir.
- Denetleyelim: sürenin sıfır olduğu noktada bile mutasyon sayısı sıfır değil ✓ — kendiliğinden oluşan mutasyonlar sürüyor, morötesi ışın yalnız sayıyı yükseltiyor.
Sık yapılan hata: "İlişki yoktur" demek. İlişki olmasaydı eğri yatay uzanırdı; oysa süre arttıkça mutasyon sayısı düzenli biçimde yükseliyor.
7. sorunun çözümü
A grubu anne A0, B grubu baba B0 genotipindeyse ikisi de 0 aleli verebilir ve çocuk 00, yani 0 grubu olur.
- Kan grubu kalıtımında üç alel vardır: A ile B, 0 aleline baskındır; A ile B ise birbirine eş baskındır.
- Bu yüzden A grubu bir birey AA ya da A0, B grubu bir birey BB ya da B0 genotipinde olabilir. Görünen grup genotipi tek başına belirlemez.
- Anne A0, baba B0 ise anne de baba da üreme hücresine 0 alelini koyabilir. Bu birleşimde çocuk 00 genotipini alır ve kan grubu 0 görünür.
- Denetleyelim: böyle bir çiftin çocuklarında A, B, AB ve 0 gruplarının dördü de çıkabilir ✓ — her birinin olasılığı dörtte birdir.
Sık yapılan hata: "Böyle bir durum olanaksızdır" demek. Anne ile babanın GÖRÜNEN grubu A ve B olsa da ikisi de gizli 0 aleli taşıyor olabilir; 0 grubu çocuk bu yüzden olanaklıdır.
8. sorunun çözümü
Kullanılacak kaynaklar bilimsel yayınlara dayanmalı, güncel olmalı ve kaynağı denetlenebilmelidir.
- Embriyonik gelişim hızla ilerleyen bir alandır; yıllar önceki bir kaynak aşılmış bilgi içerebilir, bu yüzden güncellik gerekir.
- Bilgi bilimsel yayına dayanmalıdır; bu, verinin yöntemle elde edilip başka araştırmacılarca denetlendiği anlamına gelir.
- Kaynağın belirtilmesi ve erişilebilir olması, okurun bilgiyi geriye doğru izleyip doğrulamasını sağlar.
- Denetleyelim: güncellik, bilimsel dayanak ve denetlenebilirlik bir arada; üçü de kaynağın güvenilirlik ölçütü ✓
Sık yapılan hata: "Görselinin çok olması" seçeneği anlatımı kolaylaştıran bir özelliktir ama doğruluk ölçütü değildir. Yanlış bilgi de bol görselle sunulabilir; ölçüt kaynağın bilimsel dayanağıdır.
9. sorunun çözümü
Erkek organın görevi polen (çiçek tozu) üretmektir.
- Tablodaki dolu satırlar yardımcı kısımları anlatıyor: çanak yaprak tomurcuğu korur, taç yaprak tozlaştırıcıyı çeker.
- Erkek organ ise doğrudan üremeye katılır; başçık kısmında mayozla erkek üreme hücreleri oluşur.
- Bu hücreler polen taneleri içinde korunur ve dişi organa taşınmak üzere hazır bekler.
- Denetleyelim: korumayı çanak, çekmeyi taç yaprak üstleniyor; üreme hücresini üretme işi erkek organa kalıyor, tablo tutarlı ✓
Sık yapılan hata: "Tohum oluşturmak" seçeneği üremenin sonucunu erkek organa yükler; oysa tohum, döllenmeden sonra dişi organın yumurtalığı içinde oluşur. Erkek organın işi polen üretmekle biter.
10. sorunun çözümü
İki taşıyıcı bireyin çocuğunda çekinik hastalığın görülme olasılığı 1/4’tür.
- Ebeveynlerin genotipini yazalım: ikisi de taşıyıcı, yani Aa × Aa.
- Hastalık için çocuğun iki çekinik alel alması gerekir. Her ebeveyn çekinik aleli $\frac{1}{2}$ olasılıkla verdiğine göre olasılık $\frac{1}{2} \times \frac{1}{2} = \frac{1}{4}$ olur.
- Döllere bakarak da aynı sonuca varırız: 1AA, 2Aa, 1aa. Dört döl birleşiminden yalnız aa hastadır.
- Denetleyelim: kalan üç döl sağlıklıdır, bunların ikisi taşıyıcıdır ✓ — 1 + 2 + 1 toplamı yine 4’e eşit.
Sık yapılan hata: "1/2" demek. 1/2, çocuğun TAŞIYICI olma olasılığıdır (dört dölden ikisi Aa); hasta olma olasılığı yalnız aa genotipine aittir ve 1/4’tür.
11. sorunun çözümü
Klorofil parçalandıkça yaprakta zaten bulunan sarı ve turuncu pigmentler görünür hâle gelir.
- Renk değişimini iki yoldan açıklayabiliriz: ya yaprağa yeni bir madde gelmiştir ya da var olan bir madde ortadan kalkmıştır.
- Yaprakta klorofil dışında sarı ve turuncu pigmentler yaz boyunca da bulunur; ancak klorofilin yeşili baskın olduğu için görünmezler.
- Sonbaharda klorofil parçalanır ve yenisi üretilmez. Baskın renk ortadan kalkınca öteki pigmentler görünür olur; yaprak sararır.
- Denetleyelim: yaprağın yeşil görünmesi de klorofile bağlıydı ✓ — klorofil gidince o görünüm de gidiyor.
Sık yapılan hata: "Kloroplast sayısının artması" demek. Kloroplast artsaydı yaprak DAHA YEŞİL görünürdü; sararmanın nedeni klorofilin parçalanıp öteki pigmentleri açığa çıkarmasıdır.
12. sorunun çözümü
Gen aktarımıyla üretilen insülin bol, sürekli ve insan insülinine birebir uyar.
- Tablonun iki sütununu ayrı ayrı okuyalım: MİKTAR sütununda hayvan pankreası "sınırlı", bakteri "bol ve sürekli"; UYUM sütununda hayvan kaynaklısı "yapıca farklı", bakteri kaynaklısı "birebir".
- İki sütunun birlikte söylediğini yazalım: yeni yöntem hem daha çok ürün veriyor hem de üründeki yapı farkını ortadan kaldırıyor. Doğru yanıt iki üstünlüğü birden içermeli.
- Bir üçüncü sonuç daha var: hayvan pankreasına gerek kalmadığı için hayvan kaynağına bağımlılık ortadan kalkar. Üç sonucu birden veren seçenek doğrudur.
- Denetleyelim: iki sütunda da bakteri satırı üstün ✓ — tablo tek bir bakımdan değil, iki ölçütte birden yeni yöntemin lehine sonuç veriyor.
Sık yapılan hata: "Yalnız maliyeti artırması" demek. Tabloda maliyet sütunu yok; üstelik bol ve sürekli üretim birim maliyeti düşürür, sınırlı bir hayvan kaynağına bağlı kalmak ise yükseltirdi.
13. sorunun çözümü
Her ebeveyn iki farklı alel verebildiği için dört birleşim oluşur: AB, A0, B0 ve 00. Bu, dört kan grubunun da görülebileceği anlamına gelir.
- Birinci ebeveyn A veya 0 verir.
- İkinci ebeveyn B veya 0 verir.
- Birleşimler: AB, A0, B0, 00 → dört grup.
14. sorunun çözümü
Tohumun uygun koşullar oluşana dek çimlenmemesi (dormansi), çimlenmenin uygun mevsime denk gelmesini sağlar ve fidenin olumsuz koşulda yok olmasını önler.
- Tabloya göre absisik asit tohumu uykuda tutar, giberellin ise çimlenmeyi başlatır; yani çimlenme zamanı denetlenen bir olaydır.
- Tohum sonbaharda toprağa düşebilir; hemen çimlenirse fide kış koşullarında donar ve ölür.
- Uyku hâli, tohumun uygun sıcaklık ve nem gelene kadar beklemesini sağlar; ilkbaharda çimlenen fide önünde uzun bir büyüme dönemi bulur.
- Denetleyelim: bekleyen tohum canlı kalıyor, erken çimlenen fide ölüyor; öyleyse dormansi bir kusur değil hayatta kalma düzeneği ✓
Sık yapılan hata: "Tohumun ölmesi" seçeneği uyku hâlini cansızlıkla karıştırır; uykudaki tohum canlıdır, yalnız metabolizması çok yavaştır. Uygun koşullar gelince çimlenebilmesi de bunu gösterir.
15. sorunun çözümü
Glikoz oksijenli solunumda tam parçalandığı için çok daha fazla ATP verir.
- İki yolun glikozu ne kadar parçaladığına bakalım. Oksijenli solunumda glikoz sonuna kadar, karbondioksit ve suya kadar parçalanır.
- Fermantasyonda ise ürün olarak etil alkol ya da laktik asit çıkar. Bunlar hâlâ organik moleküllerdir, yani içlerinde enerji kalmıştır.
- Enerjinin bir bölümü ürünlerde kaldığına göre fermantasyondan elde edilen ATP azdır; oksijenli solunum çok daha fazla ATP verir.
- Denetleyelim: etil alkolün yanabiliyor olması bunun kanıtı ✓ — içinde hâlâ kullanılabilir enerji var.
Sık yapılan hata: "Fermantasyonda ATP oluşmaz." demek. Fermantasyonda da ATP oluşur, yalnızca AZ; hücre zaten glikolizi sürdürüp ATP üretebilmek için bu yola başvuruyor.
16. sorunun çözümü
Etik boyutun bulunmadığı yargısı, metnin verdiği etik tartışma bilgisiyle doğrudan çelişir.
- Soru "söylenemez" diyor; öyleyse seçenekleri metne vurup metinle ÇELİŞENİ arayacağız.
- Metnin üç yargısını ayıralım: biyoteknoloji canlıları insan yararına kullanır, genetik şifrenin evrenselliği gen aktarımını olanaklı kılar, uygulamaların etik boyutu tartışılır. Bakterinin insan insülini üretmesi ikinci yargıdan, yoğurt üretiminin biyoteknoloji sayılması birincisinden çıkıyor.
- Etik boyutun hiç bulunmadığını söyleyen seçeneğe bakalım: bu, metnin üçüncü yargısının doğrudan tersidir. Söylenemeyecek yargı budur.
- Denetleyelim: alanın etik başlıkları sayılabiliyor ✓ — erişim eşitsizliği, üreme hücrelerine müdahale ve ekolojik etkiler; teknik olanağın bulunması sorgulamayı gereksiz kılmıyor.
Sık yapılan hata: "Üreme hücrelerindeki değişiklikler kalıtılır" demek. Bu yargı metinle çelişmiyor, tersine etik tartışmanın dayandığı olgulardan biri; aranan ise metnin verdiği bilgiyi yadsıyan yargıdır.
17. sorunun çözümü
Görüş eksiktir; biyoteknoloji güçlü bir araçtır ama açlık ve eşitsizliğin toplumsal boyutları da vardır.
- İddiayı sınamak için bir örnek seçelim: açlık. Biyoteknoloji verimi artırabildiğine göre sav en güçlü olduğu yerde sınanmış olur.
- Sayıya bakalım: dünyada üretilen gıda miktarı nüfusa yetmektedir. Açlık öncelikle üretim yetersizliğinden değil, dağıtım ve erişim sorunlarından kaynaklanıyor.
- Öyleyse üretimi artıran bir teknik, dağıtım ve gelir sorunlarına dokunmadıkça açlığı kendiliğinden çözmez. Doğru değerlendirme, biyoteknolojinin güçlü ama tek başına yeterli olmayan bir araç olduğudur.
- Denetleyelim: eleştiri teknolojiyi yadsımıyor ✓ — "hiçbir işe yaramaz" demek de aynı ölçüde tek yönlü olurdu; eleştirinin hedefi savdaki "her" sözcüğüdür.
Sık yapılan hata: "Teknoloji tek başına yeterlidir" demek. Bu, eleştirilen görüşün başka sözcüklerle yinelenmesinden başka bir şey değil; sorulan ise o görüşün eksiğinin ne olduğudur.
18. sorunun çözümü
Her kaba aynı sayıda ve aynı türden tohum konulması, kaplar arasındaki tek farkın incelenen etken olmasını sağlar.
- Deneyde kaplar birbiriyle karşılaştırılacak; sonuçtaki farkın nereden geldiği bilinmelidir.
- Tohum türü farklı olsaydı çimlenme oranındaki fark tür farkından da doğabilirdi; tohum sayısı farklı olsaydı oranlar karşılaştırılamazdı.
- Tür ve sayı eşitlenince kaplar arasında yalnız incelenen etken (örneğin sıcaklık ya da ışık) farklı kalır.
- Denetleyelim: tek değişkenli düzenekte sonuçtaki fark yalnız o değişkene bağlanabilir; kontrollü deneyin gereği yerine gelmiş oluyor ✓
Sık yapılan hata: "Tohumları korumak" seçeneği düzenlemeyi bir bakım önlemi sanır; oysa amaç tohumu korumak değil, karşılaştırmayı geçerli kılmaktır. Eşitlenen koşullar deneyin denetim parçasıdır.
19. sorunun çözümü
Glikozun oksijenle tam parçalanmasında karbondioksit, su ve ATP oluşur.
- Ürünleri atomları izleyerek bulalım. Glikozdaki karbon atomları oksijenle birleşip karbondioksite dönüşür.
- Glikozdan ayrılan hidrojenler ise taşıyıcılarla oksijene ulaşır ve su oluşur.
- Bu sırada açığa çıkan enerji ATP’ye aktarılır. Öyleyse ürünler karbondioksit, su ve ATP’dir.
- Denetleyelim: karbondioksit ile su fotosentezin girenleri ✓ — iki olay birbirini tamamlıyor.
Sık yapılan hata: "Etil alkol, karbondioksit ve ATP" demek. Bunlar OKSİJENSİZ ortamda mayanın yaptığı fermantasyonun ürünleridir; oksijenli solunumda glikoz tam parçalandığı için etil alkol oluşmaz.
20. sorunun çözümü
Sağlıklı iki ebeveynden hasta çocuk doğması hastalığın çekinik kalıtıldığını, ebeveynlerin ise taşıyıcı olduğunu gösterir.
- Gözlemin çekirdeğini alalım: anne ve baba sağlıklı, çocuklarından biri hasta.
- Hastalık baskın kalıtılsaydı aleli taşıyan ebeveynin kendisi de hasta olurdu. Sağlıklı ebeveynlerden hasta çocuk çıkması baskın kalıtımı eler.
- Geriye çekinik kalıtım kalır: ebeveynlerin her biri hastalık alelini birer kopya hâlinde taşımış, çocukta iki kopya bir araya gelmiştir. Yani ikisi de taşıyıcıdır.
- Denetleyelim: hasta olan çocuk kız ✓ — eşeye bağlı çekinik kalıtımda hasta kızın babası da hasta olmak zorundaydı; baba sağlıklı olduğuna göre otozomal çekinik kalıtım daha güçlü çıkarımdır.
Sık yapılan hata: "Eşeye bağlıdır" demek. Eşeye bağlı çekinik kalıtımda hasta bir kızın babası da hasta olur, çünkü kız X’lerinden birini babadan alır; burada baba sağlıklı olduğu için gözlem bunu desteklemiyor.