12. Sınıf Biyoloji 2. Dönem 2. Yazılı
20 soru · cevap anahtarı ve adım adım çözüm sayfanın altında
Kapsanan konular
Toplumda yaygın olan kalıtsal hastalıklar için evlilik öncesi taşıyıcılık taramasının önerilmesinin gerekçesi sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Evliliği engellemek
- B Testi zorunlu kılmak
- C Çiftin riski önceden bilerek bilinçli kararlar verebilmesi ve gerekli izlemin planlanabilmesi
- D Hastalığı tedavi etmek
- E Aileleri ayırmak
Bir kişide belirli bir hastalığa yatkınlık geni saptanmış, ancak kişi yıllardır sağlıklıdır. Bu durumun açıklaması nedir?
- A Testin yanlış olması
- B Kişinin iyileşmesi
- C Genin kaybolması
- D Hastalığın bulaşıcı olması
- E Yatkınlığın hastalığın kesin ortaya çıkacağı anlamına gelmemesi; çevresel etkenler ve diğer genlerin de belirleyici olması
Genetik danışmanlıkta soy ağacı çıkarılmasının yararı sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Aileyi tanıtmak
- B Hastalığın kuşaklar boyunca izlediği örüntüden kalıtım biçiminin ve riskin belirlenebilmesi
- C Akrabaları saymak
- D Sonucu değiştirmek
- E Testi gereksiz kılmak
Bir kişinin tedavisi bulunmayan bir hastalık için test yaptırmak istememesinin etik açıdan değerlendirilmesi sorulmaktadır. Doğru değerlendirme hangisidir?
- A Kişi test yaptırmak zorundadır
- B Aile karar vermelidir
- C Bilmeme hakkı da bilme hakkı kadar korunmalıdır; karar kişinin kendisine aittir
- D Devlet karar vermelidir
- E Test gizlice yapılmalıdır
Doğal bir sayaç
Ilıman kuşak tohumlarının çoğunda dormansi ancak belirli süre soğuk gördükten sonra kalkar.
Bazı ağaç tohumlarının ekilmeden önce bir süre soğukta bekletilmesinin gerekçesi sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Tohumu dondurmak
- B Doğadaki kış koşullarının taklit edilerek dormansinin sona erdirilmesi
- C Tohumu öldürmek
- D Kabuğu sertleştirmek
- E Suyu azaltmak
Bitkilerin hem tohumla hem vejetatif olarak çoğalabilmesinin sağladığı üstünlük sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Hiçbir üstünlük sağlamaması
- B Enerji tasarrufu sağlaması
- C Yalnız hız kazandırması
- D Yalnız çeşitlilik sağlaması
- E Kararlı koşullarda hızlı ve güvenli çoğalma, değişen koşullarda ise çeşitlilik üretme olanağı vermesi
Böcekle tozlaşan bitkilerin nektar üretmesinin bitki açısından anlamı sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Taşıyıcıyı çekmek için yapılan bir yatırım olması; karşılığında polenin uzağa taşınmasının sağlanması
- B Enerji israfı olması
- C Böcekleri zehirlemesi
- D Tohum üretmesi
- E Su depolaması
Bir kişinin genetik test sonucunun kardeşlerini de ilgilendirmesinin nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Kardeşlerin aynı ebeveynlerden gen aldığı için aynı aleli taşıma olasılıklarının yüksek olması
- B Sonuçların paylaşılması
- C Kardeşlerin aynı evde yaşaması
- D Testin herkesi kapsaması
- E Sonucun değişmesi
Grafikte uygun koşullarda bekletilen tohumların günlere göre çimlenme sayısı verilmiştir. Grafiğin ilk günlerde yatay olmasının nedeni nedir?
- A Tohumların ölmesi
- B Işığın yokluğu
- C Suyun bitmesi
- D Su alımı, enzimlerin etkinleşmesi ve ilk bölünmeler için belirli bir sürenin gerekmesi
- E Ölçüm hatası
| Danışmanın işi | Danışmanın işi olmayan |
|---|---|
| Riskleri ve seçenekleri anlaşılır biçimde aktarmak | Aile adına karar vermek |
| Test sonuçlarını yorumlamak | Sonucu gizlemek |
Genetik danışmanlığın işlevi sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Aileye karar dayatmak
- B Testleri yasaklamak
- C Test sonuçlarını ve riskleri anlaşılır biçimde aktararak ailenin bilgilendirilmiş kendi kararını vermesine yardımcı olmak
- D Hastalığı tedavi etmek
- E Sonuçları gizlemek
| Olay | Anlamı |
|---|---|
| Tozlaşma | Polenin dişi organa ulaşması |
| Döllenme | Üreme hücrelerinin birleşmesi |
Tozlaşma gerçekleştiği hâlde döllenmenin olmayabilmesinin nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Tozlaşmanın döllenme demek olması
- B Polenin gereksiz olması
- C Tozlaşmanın yalnız polenin ulaşması olması; polenin uygun türden olmaması ya da koşulların elverişsiz olması durumunda döllenmenin gerçekleşmemesi
- D Döllenmenin rastlantısal olması
- E Yumurtanın bulunmaması
Dormansi (tohum uykusu) ile çimlenme arasındaki ilişki sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Dormansi çimlenmeyi uygun koşullar oluşana dek erteleyen bir denetim düzeneğidir; koşullar sağlandığında sona erer
- B Dormansi çimlenmeyi engelleyen bir kusurdur
- C İkisi aynı şeydir
- D Dormansi tohumu öldürür
- E Dormansi yalnız yapay olarak oluşur
| Test türü | Amacı |
|---|---|
| Tanısal test | Var olan belirtilerin genetik nedenini belirlemek |
| Taşıyıcılık testi | Belirti vermeyen çekinik alel taşıyıcılığını saptamak |
| Yatkınlık testi | ? |
Tabloda genetik test türleri verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan amaç hangisidir?
- A Belirli bir hastalığa yakalanma riskinin toplum ortalamasından yüksek olup olmadığını belirlemek
- B Hastalığı kesinleştirmek
- C Hastalığı tedavi etmek
- D Belirtileri gidermek
- E Taşıyıcılığı önlemek
Bir öğrenci çimlenmeyi gözlemleyecek bir deney tasarlamak istemektedir. En uygun düzenek hangisidir?
- A Tek kapta tek tohum kullanmak
- B Farklı türlerden tohum kullanmak
- C Aynı türden eşit sayıda tohumu farklı koşullarda (kuru, nemli, suya batmış, farklı sıcaklıklarda) tutup çimlenme oranlarını karşılaştırmak
- D Her kaba farklı su vermek
- E Sonucu tahmin etmek
Tohumların ana bitkiden uzağa yayılmasının sağladığı yarar sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Tohumların ağırlaşması
- B Çimlenmenin engellenmesi
- C Ana bitkiyle ışık, su ve besin için rekabetin azalması ve türün yeni alanlara ulaşması
- D Tohumların bozulması
- E Meyvenin büyümesi
Rüzgârla tozlaşan bitkilerin çok miktarda ve hafif polen üretmesinin nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Polenin ağır olması
- B Polenin gereksiz olması
- C Rüzgârın seçici olması
- D Böceklerin taşıması
- E Taşımanın yönsüz olması; hedefe ulaşma olasılığının düşüklüğünün bol üretimle dengelenmesi
Genetik test öncesinde aydınlatılmış onam alınmasının gerekçesi sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Testi hızlandırmak
- B Kişinin testin neyi ölçtüğünü, sonucun ne anlama geleceğini ve olası sonuçlarını bilerek özgürce karar verebilmesi
- C Maliyeti düşürmek
- D Sonucu gizlemek
- E Testi zorunlu kılmak
| Gebelik | Risk |
|---|---|
| Birinci | 1/4 |
| İkinci | 1/4 |
| Üçüncü | 1/4 |
Bir çift için hastalık riskinin "her gebelikte 1/4" olarak bildirilmesinin anlamı sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Dört çocuktan birinin kesin hasta olacağı
- B Riskin her gebelikte azalacağı
- C İlk çocuğun hasta olacağı
- D Her gebelik için olasılığın bağımsız olarak 1/4 olduğu; önceki çocukların durumunun sonrakini değiştirmediği
- E Riskin kesinlik taşıdığı
Grafikte bir tarama programı uygulandıktan sonra geç tanı konulan olgu sayısı verilmiştir. Grafiğe göre yapılabilecek doğru yorum hangisidir?
- A Program etkisizdir
- B Grafik yatay bir doğrudur
- C Hastalık artmaktadır
- D Tanı sayısı artmaktadır
- E Program işe yaramış; tanılar giderek daha erken konulmaktadır
| Tozlaşma türü | Sonucu |
|---|---|
| Kendi kendine tozlaşma | Kalıtsal çeşitlilik düşük kalır |
| Çapraz tozlaşma | ? |
Tabloda tozlaşma türleri karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan sonuç hangisidir?
- A Çeşitlilik düşük kalır
- B Farklı bireylerin genleri birleştiği için kalıtsal çeşitlilik artar
- C Tohum oluşmaz
- D Döllenme olmaz
- E Meyve küçülür
🔑 Cevap anahtarı ve çözümler — önce kendin çöz
1. sorunun çözümü
Evlilik öncesi taşıyıcılık taraması, çiftin riski önceden bilerek bilinçli kararlar verebilmesi ve gerekli izlemin planlanabilmesi için önerilir.
- Çekinik kalıtılan hastalıklarda taşıyıcı birey sağlıklıdır ve hiçbir belirti vermez; taşıyıcılık ancak testle bilinir.
- Her iki eş de aynı hastalık için taşıyıcıysa her gebelikte çocuğun hasta olma olasılığı $1/4$’tür.
- Bu bilgi önceden elde edilirse çift seçeneklerini ve izlem olanaklarını danışmanlık eşliğinde değerlendirebilir.
- Denetleyelim: taramanın çıktısı bir yasak değil bir bilgi; kararı yine çift veriyor, bu da danışmanlık ilkeleriyle uyumlu ✓
Sık yapılan hata: "Evliliği engellemek" seçeneği taramayı bir yasak aracı sanır; oysa hiçbir test evliliğe karar veremez. Taramanın amacı engellemek değil, bilgilendirmektir.
2. sorunun çözümü
Yatkınlık geni saptanan kişinin yıllardır sağlıklı olması olağandır: yatkınlık hastalığın kesin ortaya çıkacağı anlamına gelmez, çevresel etkenler ve diğer genler de belirleyicidir.
- Yatkınlık geni, hastalığa yakalanma olasılığını yükselten bir etkendir; hastalığı doğrudan belirleyen bir neden değildir.
- Çok etkenli hastalıklarda birçok gen küçük katkılarla ve çevre etkenleriyle birlikte iş görür.
- Bu etkenler bir araya gelmediyse kişi aleli taşıdığı hâlde ömür boyu hastalanmayabilir.
- Denetleyelim: gözlem (gen var, hastalık yok) yatkınlığın olasılık bildirdiği bilgisiyle çelişmiyor, tam tersine onu doğruluyor ✓
Sık yapılan hata: "Testin yanlış olması" seçeneği ilk akla gelendir; ama test hastalığı değil alelin varlığını ölçer ve bu ölçüm doğrudur. Yanlış olan, yatkınlığı kesinlik sanan beklentidir.
3. sorunun çözümü
Soy ağacı, hastalığın kuşaklar boyunca izlediği örüntüden kalıtım biçiminin ve riskin belirlenmesini sağlar.
- Soy ağacında etkilenen ve etkilenmeyen bireyler kuşaklara göre işaretlenir; ortaya bir örüntü çıkar.
- Örüntü kalıtım biçimini ele verir: her kuşakta görülüyorsa baskın, kuşak atlıyorsa çekinik, erkeklerde belirgin biçimde sıksa eşeye bağlı kalıtım düşünülür.
- Kalıtım biçimi belirlenince ailedeki bireylerin genotip olasılıkları ve doğacak çocuk için risk hesaplanabilir.
- Denetleyelim: soy ağacı olmadan hangi testin isteneceği ve riskin nasıl hesaplanacağı da bilinemezdi; yararı doğrudan bu ✓
Sık yapılan hata: "Testi gereksiz kılmak" seçeneği soy ağacına testin yerini yükler; oysa soy ağacı olasılık verir, kesin genotipi göstermez. Çoğu kez testi gereksiz kılmaz, hangi testin yapılacağını belirler.
4. sorunun çözümü
Tedavisi bulunmayan bir hastalık için test yaptırmak istememek etik açıdan saygı görmelidir: bilmeme hakkı da bilme hakkı kadar korunur ve karar kişinin kendisine aittir.
- Testin yararı, sonuca göre bir şey yapılabilmesinden gelir; tedavisi olmayan bir hastalıkta bu olanak sınırlıdır.
- Buna karşılık sonucu öğrenmek kişinin kaygısını ve yaşam kalitesini doğrudan etkileyebilir.
- Kişinin kendi bedeni ve kendi bilgisi üzerindeki karar hakkı, bilgiyi öğrenmeme tercihini de kapsar.
- Denetleyelim: aydınlatılmış onam ilkesi testi kabul etme hakkını koruyorsa, aynı ilke reddetme hakkını da korumak zorunda ✓
Sık yapılan hata: "Aile karar vermelidir" seçeneği, sonucun aileyi de ilgilendirmesinden ötürü seçilir; ama test kişinin bedeni üzerinde yapılır. Aile bilgilendirilmek isteyebilir, yerine karar veremez.
5. sorunun çözümü
Soğukta bekletme, doğadaki kış koşullarını taklit ederek tohum dormansisini sona erdirir.
- Metin, ılıman kuşak tohumlarında dormansinin ancak belirli süre soğuk gördükten sonra kalktığını söylüyor.
- Doğada bu koşulu kış sağlar: tohum sonbaharda düşer, kışı toprakta geçirir, ilkbaharda çimlenir.
- Fidanlıkta kış beklenmek istenmediğinde tohum nemli ortamda bir süre soğukta tutulur; bu uygulamaya katlama (stratifikasyon) denir.
- Denetleyelim: soğuk "sayaç" dolunca dormansi kalkar ✓ — çimlenme ilkbahara, fidenin yaşayabileceği mevsime denk gelir.
Sık yapılan hata: "Tohumu dondurmak" demek. Amaç tohumu dondurup saklamak değil, kışı yaşamış gibi davranmasını sağlayarak uykuyu bitirmektir; bekletme sonrası tohum çimlenmeye hazırdır.
6. sorunun çözümü
İki üreme yolu bitkiye kararlı koşullarda hızlı çoğalma, değişen koşullarda ise çeşitlilik üretme olanağı verir.
- Vejetatif üremede (çelik, yumru, stolon) yavru ana bitkinin genetik kopyasıdır; üreme hızlıdır ve başarılı gen birleşimi korunur.
- Tohumla (eşeyli) üremede iki bireyin genleri birleşir; yeni kombinasyonlar ve tohumla uzağa yayılma olanağı doğar.
- Koşullar değişmezse kopya üretmek güvenli ve ekonomiktir; koşullar değişirse çeşitli yavrulardan bazılarının uyum sağlama şansı olur.
- Denetleyelim: seçenek iki yolun ayrı ayrı kazancını birlikte veriyor ✓ — üstünlük esneklikten gelir.
Sık yapılan hata: "Yalnız çeşitlilik sağlaması" demek. Çeşitlilik yalnız tohumla üremenin kazancıdır; vejetatif üremenin hız ve kararlılık katkısını dışarıda bırakan bu ifade eksik kalır.
7. sorunun çözümü
Nektar, tozlaştırıcıyı çekmek için yapılan bir yatırımdır; karşılığında polen isabetli biçimde taşınır.
- Nektar şekerli bir sıvıdır; bitki onu üretirken fotosentezle kazandığı besinin bir kısmını harcar.
- Böcek nektarı almak için çiçeğe konar; bu sırada vücuduna polen yapışır ve bir sonraki çiçeğe taşınır.
- Böcek genellikle aynı türün çiçeklerini art arda dolaştığı için polen, rüzgârla taşımaya göre çok daha az boşa gider.
- Denetleyelim: harcanan besin karşılığında tozlaşma başarısı artıyor ✓ — bu bir alışveriştir, israf değildir.
Sık yapılan hata: "Enerji israfı olması" demek. Nektar üretimi maliyetlidir ama karşılıksız değildir; tozlaşmayı ve dolayısıyla tohum oluşumunu güvenceye aldığı için bitkiye kazanç sağlar.
8. sorunun çözümü
Bir kişinin genetik test sonucu kardeşlerini de ilgilendirir; çünkü kardeşler aynı ebeveynlerden gen aldığı için aynı aleli taşıma olasılıkları yüksektir.
- Kardeşler genlerini aynı iki ebeveynden alır; ortalama olarak genlerinin yaklaşık yarısını paylaşırlar.
- Bir kişide saptanan kalıtsal değişiklik, ebeveynlerin en az birinden gelmiş demektir.
- Aynı ebeveynlerden gen alan kardeşlerin de o aleli almış olma olasılığı toplumdaki rastgele bir bireye göre çok yüksektir.
- Denetleyelim: sonuç yalnız test yaptıran kişi için değil, kardeşleri için de bir risk bilgisi; gizliliğin ailevi boyutu da buradan doğuyor ✓
Sık yapılan hata: "Kardeşlerin aynı evde yaşaması" seçeneği ortak çevreyi neden sanır; ama kalıtsal alel birlikte yaşamakla geçmez. Belirleyici olan aynı ebeveynlerden gen alınmasıdır.
9. sorunun çözümü
Grafik ilk günlerde yataydır; çünkü su alımı, enzimlerin etkinleşmesi ve ilk bölünmeler için belirli bir süre gerekir.
- Grafikte ilk günler boyunca çimlenen tohum sayısı artmıyor; koşullar uygun olduğu hâlde bir bekleme dönemi var.
- Bu dönemde tohum su çeker (şişer), enzimler etkinleşir ve depo besin çözülmeye başlar; bunlar dışarıdan görünmez.
- Embriyo ancak bu hazırlıktan sonra büyümeye başlar ve kökçük kabuğu yarıp görünür; sayım da o anda artar.
- Denetleyelim: yatay bölüm "hiçbir şey olmuyor" değil, "görünmeyen hazırlık sürüyor" demektir ✓.
Sık yapılan hata: "Tohumların ölmesi" demek. Tohumlar ölmüş olsaydı sonraki günlerde de çimlenme görülmezdi; grafik ilerleyen günlerde yükseldiği için tohumlar canlıdır.
10. sorunun çözümü
Genetik danışmanlığın işlevi, test sonuçlarını ve riskleri anlaşılır biçimde aktararak ailenin bilgilendirilmiş kendi kararını vermesine yardımcı olmaktır.
- Tablonun "danışmanın işi" sütunu iki madde veriyor: riskleri ve seçenekleri anlaşılır aktarmak, test sonuçlarını yorumlamak.
- "Danışmanın işi olmayan" sütunu ise sınırı çiziyor: aile adına karar vermek ve sonucu gizlemek.
- Genetik sonuçlar olasılık diliyle yazılır ve yorumlanması uzmanlık ister; danışman bu bilgiyi ailenin anlayacağı dile çevirir.
- Denetleyelim: seçtiğimiz açıklama iki sütunu da karşılıyor — aktarma ve yorumlama var, karar verme yok ✓
Sık yapılan hata: "Aileye karar dayatmak" seçeneği tablonun açıkça "danışmanın işi değil" dediği maddedir. Danışmanlığın temel ilkesi yönlendirmemektir; karar, sonucu yaşayacak olan ailenindir.
11. sorunun çözümü
Tozlaşma yalnız polenin dişi organa ulaşmasıdır; polen uygun türden değilse ya da koşullar elverişsizse döllenme gerçekleşmez.
- Tablo iki olayı ayırıyor: tozlaşma polenin tepeciğe ulaşması, döllenme ise üreme hücrelerinin birleşmesidir.
- Polen tepeciğe konduktan sonra polen tüpü oluşmalı, boyun boyunca ilerlemeli ve yumurtaya ulaşmalıdır.
- Polen başka bir türe aitse ya da bitki kendi polenini tanıyıp reddediyorsa tüp gelişmez; sıcaklık gibi koşullar uygun değilse de süreç yarıda kalır.
- Denetleyelim: tozlaşma döllenmenin ön koşuludur, garantisi değildir ✓ — iki olay arasında aşılması gereken basamaklar vardır.
Sık yapılan hata: "Tozlaşmanın döllenme demek olması" demek. Tablo iki olayı ayrı ayrı tanımlıyor; tozlaşma polenin ulaşmasıyla biter, döllenme ise ancak polen tüpü yumurtaya ulaşıp hücreler birleşince gerçekleşir.
12. sorunun çözümü
Dormansi, çimlenmeyi uygun koşullar oluşana dek erteleyen bir denetim düzeneğidir; koşullar sağlanınca sona erer.
- Tohum çoğu zaman sonbaharda olgunlaşır; hemen çimlenseydi fide kışın donla ölebilirdi.
- Dormansi tohumu uykuda tutar: su ve sıcaklık kısa süre uygun olsa bile çimlenme başlamaz.
- Uzun soğuk dönem, kabuğun aşınması ya da gün uzunluğu gibi işaretler geldiğinde dormansi kalkar ve çimlenme başlar.
- Denetleyelim: dormansi çimlenmeyi iptal etmiyor, zamanlıyor ✓ — ikisi aynı sürecin ardışık aşamalarıdır.
Sık yapılan hata: "Dormansi çimlenmeyi engelleyen bir kusurdur" demek. Dormansi bir kusur değil uyumdur; tohumun, fidenin hayatta kalamayacağı mevsimde çimlenmesini önleyerek türün devamını sağlar.
13. sorunun çözümü
Yatkınlık testinin amacı, belirli bir hastalığa yakalanma riskinin toplum ortalamasından yüksek olup olmadığını belirlemektir.
- Tablodaki iki dolu satır sınırları çiziyor: tanısal test var olan belirtilerin nedenini bulur, taşıyıcılık testi belirti vermeyen çekinik aleli saptar.
- Yatkınlık testinde ise ne belirti vardır ne de klasik anlamda taşıyıcılık; bakılan, hastalık olasılığını artıran gen varyantlarıdır.
- Sonuç kesin bir tanı değil bir risk ölçüsüdür: kişinin riski toplum ortalamasına göre yüksek mi, benzer mi?
- Denetleyelim: üç satır birbirini tekrarlamıyor — biri tanı, biri taşıyıcılık, biri risk; tablo tutarlı ✓
Sık yapılan hata: "Hastalığı kesinleştirmek" seçeneği yatkınlıkla tanıyı karıştırır; kesinleştirme tanısal testin işidir. Yatkınlık testi olasılık bildirir, kesinlik değil.
14. sorunun çözümü
Aynı türden eşit sayıda tohum farklı koşullarda tutulup çimlenme oranları karşılaştırılmalıdır.
- Amaç, çimlenmenin hangi koşula bağlı olduğunu görmek; bunun için karşılaştırma yapmak gerekir.
- Tohum türü ve sayısı eşitlenir; böylece sonuçtaki fark tohumdan değil koşuldan gelir.
- Kaplar kuru, nemli, suya batmış ve farklı sıcaklıklarda hazırlanır; belirli sürenin sonunda her kapta çimlenen tohum oranı sayılır.
- Denetleyelim: nemli kapta çimlenme olup kuru ve suya batmış kapta olmaması su ve oksijen gereksinimini ayrı ayrı gösterir ✓.
Sık yapılan hata: "Farklı türlerden tohum kullanmak" demek. Tür değişince tohumun kendisi de değişir; çimlenme farkının koşuldan mı yoksa türden mi kaynaklandığı ayırt edilemez.
15. sorunun çözümü
Tohumun uzağa yayılması ana bitkiyle ışık, su ve besin rekabetini azaltır ve türü yeni alanlara ulaştırır.
- Ana bitkinin hemen dibine düşen tohum, onun gölgesinde kalır ve aynı su ile mineraller için onunla yarışır.
- Bir de aynı yere düşen kardeş tohumlar birbiriyle yarışır; çoğu güçsüz kalır.
- Uzağa yayılan tohum bu rekabetten kurtulur; ayrıca tür, ana bitkinin hiç ulaşamayacağı yeni ortamlara yerleşir.
- Denetleyelim: yayılmanın iki kazancı var — rekabetin azalması ve yayılış alanının genişlemesi ✓.
Sık yapılan hata: "Çimlenmenin engellenmesi" demek. Yayılma çimlenmeyi engellemez; tersine tohumu çimlenip gelişebileceği, gölge ve rekabetin az olduğu bir yere götürür.
16. sorunun çözümü
Rüzgârla taşıma yönsüz olduğundan hedefe ulaşma olasılığı düşüktür; bitki bunu bol ve hafif polen üreterek dengeler.
- Rüzgâr polenleri belirli bir çiçeğe değil, her yöne savurur.
- Bu yüzden polenlerin çok büyük bölümü toprağa, suya ya da başka türlerin çiçeklerine düşer ve boşa gider.
- Bitki isabeti artıramaz ama sayıyı artırabilir: çok sayıda polen üretmek, en azından bir kısmının aynı türün tepeciğine ulaşmasını sağlar. Polenin hafif olması da uzağa taşınmasını kolaylaştırır.
- Denetleyelim: çam ve buğday gibi rüzgârla tozlaşan bitkilerin bahar aylarında sarı polen bulutları oluşturması bu dengeyi doğrular ✓.
Sık yapılan hata: "Rüzgârın seçici olması" demek. Rüzgâr hiçbir çiçeği seçemez; seçici olsaydı bol polen üretmeye gerek kalmazdı. Bol üretim, tam da seçiciliğin olmayışını telafi eder.
17. sorunun çözümü
Aydınlatılmış onam alınır; çünkü kişi testin neyi ölçtüğünü, sonucun ne anlama geleceğini ve olası sonuçlarını bilerek özgürce karar vermelidir.
- Genetik test, öğrenildikten sonra unutulamayacak bir bilgi üretir; sonuç kişinin yaşam planlarını ve ruh sağlığını etkileyebilir.
- Bu yüzden kişiye önce testin neyi ölçtüğü, neyi ölçmediği ve sonucun olasılık bildirdiği anlatılır.
- Bilgilendirme sonrası kişi testi yaptırıp yaptırmamakta özgürdür; onam bu özgür kararın kayda geçirilmesidir.
- Denetleyelim: onamın iki parçası da yerinde — "aydınlatılmış" (bilgilendirme) ve "onam" (özgür karar) ✓
Sık yapılan hata: "Testi zorunlu kılmak" seçeneği onamın amacını tersine çevirir; onam zorlamanın değil, gönüllülüğün güvencesidir. Kişi bilgilendirildikten sonra hayır da diyebilir.
18. sorunun çözümü
"Her gebelikte 1/4" ifadesi, olasılığın her gebelik için bağımsız olarak 1/4 olduğunu ve önceki çocukların durumunun sonrakini değiştirmediğini anlatır.
- Bu risk, iki taşıyıcı bireyin (Aa x Aa) çocuklarında hasta (aa) olma olasılığından gelir: 1AA : 2Aa : 1aa, yani $1/4$.
- Her gebelikte hangi spermin hangi yumurtayı dölleyeceği yeniden ve bağımsız olarak belirlenir.
- Bu yüzden üç sağlıklı çocuktan sonra dördüncünün hasta olması gerekmez; olasılık her seferinde yeniden $1/4$’tür.
- Denetleyelim: tablodaki üç gebeliğin üçünde de riskin 1/4 yazılması, olasılığın gebelikler arasında değişmediğini doğruluyor ✓
Sık yapılan hata: "Dört çocuktan birinin kesin hasta olacağı" seçeneği olasılığı sayıya çevirir; ama 1/4 bir kesinlik değil beklenendir. Dört çocuğun hepsi sağlıklı da olabilir, birden fazlası hasta da.
19. sorunun çözümü
Grafiğe göre program işe yaramıştır: geç tanı sayısı yıllar içinde düştüğü için tanılar giderek daha erken konulmaktadır.
- Grafiği okuyalım: geç tanı sayısı programın başında yaklaşık 18 iken 1. yılda yaklaşık 12, 2. yılda yaklaşık 6, 3. yılda yaklaşık 2’ye iniyor.
- Düşüş düzenli ve süreklidir; rastgele bir dalgalanma değildir.
- Geç tanı sayısının azalması, aynı olguların daha erken evrede yakalandığı anlamına gelir; taramanın amacı da budur.
- Denetleyelim: 18 → 2 düşüşü program dışında bir nedenle açıklanmak istense hastalığın azaldığı varsayılırdı; ama grafik toplam olguyu değil GEÇ konulan tanıları gösteriyor ✓
Sık yapılan hata: "Tanı sayısı artmaktadır" seçeneği eksen adını yanlış okur; eksen toplam tanıyı değil geç tanı sayısını gösteriyor ve bu sayı azalıyor. Artan şey erken tanıların payıdır.
20. sorunun çözümü
Çapraz tozlaşmada farklı bireylerin genleri birleştiği için kalıtsal çeşitlilik artar.
- Kendi kendine tozlaşmada polen ve yumurta aynı bireyden gelir; yavru, ana bitkinin genlerini büyük ölçüde tekrarlar.
- Çapraz tozlaşmada polen başka bir bireyden gelir; iki farklı genotip birleşir ve yeni gen kombinasyonları ortaya çıkar.
- Çeşitlilik, değişen çevre koşullarında bazı bireylerin hayatta kalma şansını artırır. Birçok bitkide erkek ve dişi organların farklı zamanda olgunlaşması bu yüzden çapraz tozlaşmayı zorlar.
- Denetleyelim: üst satır "düşük çeşitlilik" diyor; karşıt yöntem olan çapraz tozlaşmada sonuç "artan çeşitlilik" olmalıdır ✓.
Sık yapılan hata: "Çeşitlilik düşük kalır" demek. Bu sonuç kendi kendine tozlaşmaya aittir; çapraz tozlaşmanın asıl özelliği iki farklı bireyin genlerini birleştirerek çeşitliliği artırmasıdır.