12. Sınıf Coğrafya 1. Dönem 1. Yazılı
20 soru · cevap anahtarı ve adım adım çözüm sayfanın altında
Kapsanan konular
Sıcaklıkların yükselmesiyle bazı ürünlerin yetişme alanları kuzeye doğru genişlemektedir. Bu durumun tarımsal karşılığı aranmaktadır. Buna göre hangisi beklenir?
- A Bütün ürünlerin veriminin artması
- B Ürün desenlerinin değişmesi ve bazı bölgelerde yeni ürünlerin yetişebilmesi
- C Tarımın tümüyle bitmesi
- D Sulama gereksiniminin ortadan kalkması
- E Toprak kalitesinin kendiliğinden artması
| Dönem | Öne çıkan gelişme |
|---|---|
| Cumhuriyetin ilk yılları | Demir yolu ağının genişletilmesi |
| 1950 sonrası | Kara yolu yatırımlarının hızlanması |
| 2000’li yıllar | ? |
Tabloda Türkiye’de ulaşımın gelişim süreci verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan gelişme hangisidir?
- A Bölünmüş yol, hızlı tren ve havalimanı yatırımlarının artması
- B Demir yolunun kaldırılması
- C Kara yolunun bırakılması
- D Deniz yolunun kapatılması
- E Ulaşımın durması
Bir ülkenin ihracat tutarı artmasına karşın dış ticaret açığının büyümeye devam etmesinin olası nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A İthalatın ihracattan daha hızlı artması; özellikle enerji ve ara malı ithalatının yükselmesi
- B İhracatın azalması
- C Ticaretin durması
- D Üretimin bitmesi
- E Verilerin yanlış olması
| Sınıflandırma | Sonuç |
|---|---|
| Eşit aralık | Sınıflar eşit genişlikte |
| Eşit sayıda kayıt | ? |
Tabloda sınıflandırma yöntemleri verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Boş bırakılan yere hangi ifade yazılmalıdır?
- A Kayıtlar silinir
- B Sınıflar eşit genişlikte olur
- C Tek sınıf oluşur
- D Sınıf oluşmaz
- E Her sınıfta yaklaşık aynı sayıda kayıt bulunur
| Ulaşım türü | Üstünlüğü | Sınırı |
|---|---|---|
| Kara yolu | Kapıdan kapıya taşıma | Yüksek birim maliyet |
| Demir yolu | Ağır yükte düşük maliyet | Hat gerektirir, esnek değil |
| Deniz yolu | ? | Yavaş; liman gerektirir |
Tabloda ulaşım türleri karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan üstünlük hangisidir?
- A En hızlı olması
- B Küçük yük taşıması
- C Kapıdan kapıya taşıma
- D Hat gerektirmemesi
- E Çok büyük hacimli yükü en düşük birim maliyetle taşıması
Hava yolunun yüksek maliyetine karşın yaygınlaşmasının nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Maliyetin düşük olması
- B Diğer türlerin kapanması
- C Uçakların büyük olması
- D Havalimanlarının çok olması
- E Zaman kazancının yolcu ve yüksek değerli ürünlerde maliyeti haklı çıkarması; ayrıca uzak mesafelerde tek gerçekçi seçenek olması
Bir coğrafi bulgunun birden çok bağımsız kaynakla desteklenmesinin sağladığı yarar hangisidir?
- A Çalışmayı uzatması
- B Tek kaynaktan gelebilecek hatanın etkisini azaltması
- C Sonucu belirsizleştirmesi
- D Veriyi azaltması
- E Kaynağı gizlemesi
Bir ürünün parçalarının farklı ülkelerde üretilip başka bir ülkede birleştirilmesi olgusunun adı ve nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Yerel üretim; maliyet artışı
- B El sanatı üretimi; gelenek
- C Kapalı ekonomi; korumacılık
- D Tarımsal üretim; iklim
- E Küresel üretim ağları; her aşamanın en düşük maliyetle yapılabildiği ülkede gerçekleştirilmesi
Bir ülkenin dış ticaretinde yüksek teknolojili ürünlerin payının artmasının önemi sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Birim başına elde edilen gelirin yükselmesi ve ekonominin fiyat dalgalanmalarına karşı daha dayanıklı hâle gelmesi
- B Ürün sayısının artması
- C İhracatın azalması
- D Maliyetin artması
- E Etkisinin olmaması
| İl | Nüfus | Yüz ölçümü |
|---|---|---|
| A | 1.240.000 | 9.800 km² |
| B | 640.000 | 7.200 km² |
Tabloda bir CBS katmanına bağlı bilgiler verilmiştir. Bu tabloya CBS'de ne ad verilir?
- A Öz nitelik tablosu
- B Lejant
- C Ölçek çubuğu
- D Kuzey oku
- E Koordinat sistemi
Kamu kurumlarının mekânsal verilerini açık biçimde paylaşmasının sağladığı temel yarar hangisidir?
- A Maliyetin artması
- B Verinin gizlenmesi
- C Aynı verinin yeniden üretilmesini önleyip çalışmaların denetlenebilir olmasını sağlaması
- D Analizin zorlaşması
- E Kurumun küçülmesi
Şemada bir sürecin basamakları verilmiştir. Şemaya göre coğrafyanın karar süreçlerindeki işlevi hangisidir?
- A Kararı baştan belirlemek
- B Seçenekleri mekânsal veriyle karşılaştırılabilir kılmak
- C Veriyi gizlemek
- D Seçenekleri azaltmak
- E Süreci uzatmak
| Etken grubu | Örnek |
|---|---|
| Doğal etkenler | Yer şekilleri, iklim, akarsular, kıyı yapısı |
| Beşerî etkenler | ? |
Tabloda ulaşım sisteminin gelişimini etkileyen etkenler verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan örnek hangisidir?
- A Nüfus yoğunluğu, ekonomik etkinlik, teknoloji ve sermaye
- B Yağış rejimi
- C Yükselti
- D Deprem kuşağı
- E Bitki örtüsü
Bir sorun üzerine
İki katman farklı koordinat sistemlerinde tanımlandığı için üst üste getirildiğinde birbirinden kaymış görünmektedir.
Yukarıdaki sorunun çözümü hangisidir?
- A Bir katmanı silmek
- B Katmanları ortak bir koordinat sistemine dönüştürmek
- C Ölçeği büyütmek
- D Rengi değiştirmek
- E Lejantı kaldırmak
| Yöntem | Sağladığı |
|---|---|
| Uydu görüntüsü | Geniş alanı bir arada görme |
| Arazi gözlemi | ? |
Tabloda iki yöntem karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tablodaki eksik bölüm nasıl tamamlanmalıdır?
- A Yerinde ayrıntılı ve doğrulayıcı bilgi
- B Geniş alanı görme
- C Uzaktan ölçüm
- D Zaman serisi
- E Bulut analizi
| Veri | Uygun gösterim |
|---|---|
| İllere göre işsizlik oranı | Alan boyama (koroplet) |
| Deprem merkez üsleri | ? |
Tabloda gösterim biçimleri eşleştirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Bu boşluğa hangi ifade gelmelidir?
- A Çizgi gösterim
- B Alan boyama
- C Nokta gösterim
- D Yazı
- E Ok
Sel riski yüksek bir havzada erken uyarı sistemi kurulmuştur. Sistemin sağladığı asıl yarar aranmaktadır. Buna göre sistem ne sağlar?
- A Yağışı durdurur
- B Akarsuyun debisini azaltır
- C Can kaybını ve zararı azaltacak zamanında tahliye olanağı sağlar
- D Zemini geçirimli hâle getirir
- E Yer altı suyunu yükseltir
Kara üzerindeki buzulların erimesi okyanuslara su eklemektedir. Bu eklemenin kıyılara etkisi sorulmaktadır. Buna göre beklenen sonuç nedir?
- A Kıyı çizgisinin denize doğru ilerlemesi
- B Deniz düzeyinin yükselerek alçak kıyıları tehdit etmesi
- C Okyanus tuzluluğunun artması
- D Gelgitlerin durması
- E Kıyı ovalarının genişlemesi
| Yıl | Yağış (mm) |
|---|---|
| Uzun yıllar ort. | 620 |
| 2024 | 310 |
| 2025 | 295 |
Tabloda bir istasyonun uzun yıllar yağış ortalaması ile son iki yılın yağışı verilmiştir. Verilerden çıkarılabilecek sonuç sorulmaktadır. Buna göre hangisi doğrudur?
- A Bölgede iki yıldır belirgin bir yağış açığı vardır
- B Bölgede sel riski artmıştır
- C Yağış ortalamanın üstündedir
- D Veriler bir sonuç vermez
- E Bölge nemli iklime geçmiştir
Bir rapor üzerine
Bir çalışmada, tezi desteklemeyen ölçüm sonuçları rapora hiç konulmamıştır.
Yukarıdaki davranışın bilimsel bakımdan sakıncası hangisidir?
- A Tezin anlaşılmaması
- B Raporun kısalması
- C Ölçümün zorlaşması
- D Verinin çoğalması
- E Seçici sunumun sonucu olduğundan güçlü göstermesi
🔑 Cevap anahtarı ve çözümler — önce kendin çöz
1. sorunun çözümü
Sıcaklık kuşakları kuzeye kaydıkça ürünlerin yetişme alanları değişir; ürün deseni yeniden düzenlenir ve bazı bölgelerde yeni ürünler yetişebilir.
- Her ürünün yetişebilmesi için belirli bir sıcaklık aralığı ve yetişme süresi gerekir.
- Isınmayla bu aralıklar coğrafyada kayar: eskiden soğuk olan kuzey alanlar sıcağı seven ürünlere uygun hâle gelir.
- Aynı kayma güneydeki bazı alanları o ürün için fazla sıcak ya da kurak yapabilir; yani kazanç ve kayıp birlikte oluşur.
- Denetleyelim: değişen şey ürünün nerede yetiştiğidir ✓ — bu, ürün deseninin değişmesi demektir.
Sık yapılan hata: "Bütün ürünlerin veriminin artması" seçmek. Isınma bazı ürünlere yeni alan açarken başkalarını sıcaklık ve su stresine sokar; etki her ürün için aynı yönde değildir.
2. sorunun çözümü
2000’li yıllarda öne çıkan gelişme bölünmüş yol, hızlı tren ve havalimanı yatırımlarının artmasıdır.
- Tablo dönem dönem hangi ulaşım türüne ağırlık verildiğini gösteriyor: Cumhuriyetin ilk yıllarında demir yolu ağının genişletilmesi, 1950 sonrasında kara yolu yatırımlarının hızlanması.
- Her satırda bir önceki dönemin üstüne eklenen yeni bir yönelim var; boşluğa gelecek olan da 2000’li yılların yönelimi olmalı.
- Bu dönemde kara yolunda tek şeritli hatlar bölünmüş yola dönüştürüldü, demir yolunda yüksek hızlı tren hatları devreye girdi (Ankara-Eskişehir hattı 2009’da açıldı) ve havalimanı sayısı ile iç hat yolcu sayısı belirgin biçimde arttı.
- Denetleyelim: diğer seçeneklerin hepsi bir türün bırakılmasını ya da durmasını anlatıyor, yalnız biri yeni yatırımı ✓ — tablonun mantığına uyan odur.
Sık yapılan hata: "Demir yolunun kaldırılması" demek. 2000’li yıllarda demir yolu kaldırılmadı; tersine yüksek hızlı tren yatırımlarıyla yeniden öne çıkarıldı. Dönemler arasında ağırlık değişir, türler ortadan kalkmaz.
3. sorunun çözümü
İhracat artsa bile ithalat ondan daha hızlı artıyorsa açık büyür; özellikle enerji ve ara malı ithalatının yükselmesi bu duruma yol açar.
- Açık = ithalat − ihracat. Farkın büyümesi için ithalattaki artışın ihracattaki artıştan fazla olması yeterlidir.
- Örnek: ihracat 100’den 120’ye, ithalat 130’dan 170’e çıkarsa açık 30’dan 50’ye yükselir.
- Üretim arttıkça fabrikalar daha çok ithal ara malı ve enerji kullanır; bu yüzden ihracat artışı ithalatı da sürükler.
- Denetleyelim: seçenek hem ihracatın arttığı bilgisiyle hem de açığın büyüdüğü bilgisiyle çelişmiyor ✓.
Sık yapılan hata: "İhracatın azalması" demek. Soru ihracat tutarının arttığını açıkça veriyor; bu seçenek sorudaki bilgiyle çeliştiği için açıklama olamaz.
4. sorunun çözümü
Eşit sayıda kayıt yönteminde sınıf genişlikleri değişir, her sınıfa yaklaşık aynı sayıda kayıt düşürülür.
- Tablonun kurgusu şu: solda sınıflandırma yöntemi, sağda o yöntemin sonucu.
- Dolu satır: eşit aralık → sınıflar eşit genişlikte. Burada sabit tutulan şey aralığın büyüklüğüdür; bir sınıfa kaç kayıt düştüğü kendiliğinden belirlenir.
- İkinci yöntemin adı ölçütünü söylüyor: sabit tutulan şey kayıt sayısıdır. Sınırlar, her sınıfa yaklaşık aynı sayıda kayıt düşecek biçimde kaydırılır; bu yüzden genişlikler birbirinden farklı çıkar.
- Denetleyelim: 100 kayıt beş sınıfa bölündüğünde her sınıfa yaklaşık 20 kayıt düşer ✓ — genişlikler eşit olmasa da sayılar dengelenir.
Sık yapılan hata: "Sınıflar eşit genişlikte olur" demek. Bu, ÜST SATIRDA eşit aralık yöntemi için zaten yazılmış; ikinci yöntemde eşitlenen genişlik değil, her sınıfa düşen kayıt sayısıdır.
5. sorunun çözümü
Deniz yolunun üstünlüğü çok büyük hacimli yükü en düşük birim maliyetle taşıyabilmesidir.
- Tablonun kurgusu her tür için bir üstünlük ve bir sınır veriyor. Deniz yolunun sınırı zaten yazılı: yavaş olması ve liman gerektirmesi.
- Öyleyse boşluğa gelecek olan, bu sınırlara karşın deniz yolunu vazgeçilmez kılan özelliktir.
- Bir konteyner gemisi tek seferde on binlerce tonu taşır. Sabit giderler bu devasa yük üzerine dağıldığı için ton başına maliyet diğer türlerin çok altına iner; dünya ticaretinin ağırlıkça büyük bölümünün denizden taşınmasının nedeni budur.
- Denetleyelim: yavaşlığına karşın hâlâ tercih ediliyorsa üstünlüğü hızda değil maliyette olmalı ✓ — aranan özellik budur.
Sık yapılan hata: "Kapıdan kapıya taşıma" demek. Bu kara yolunun üstünlüğüdür ve tabloda zaten o satırda yazılıdır; deniz yolu liman gerektirdiği için kapıdan kapıya taşıma yapamaz.
6. sorunun çözümü
Hava yolu pahalı olmasına karşın yaygınlaşır çünkü sağladığı zaman kazancı yolcu ve yüksek değerli ürünlerde maliyeti haklı çıkarır; uzak mesafelerde çoğu kez tek gerçekçi seçenektir.
- Maliyet tek başına değil, kazanılan zamanla birlikte değerlendirilir. Bir yükte ya da yolculukta zamanın parasal karşılığı yüksekse, yüksek navlun ödenebilir hâle gelir.
- Yolcu tarafında bu açıktır: günlerce sürecek bir kara yolculuğunun yerini birkaç saatlik uçuş alır; kazanılan iş günü bilet farkını karşılar.
- Yük tarafında ölçüt ürünün değeri ve bozulabilirliğidir. İlaç, elektronik parça ve kesme çiçek gibi pahalı ya da çabuk bozulan ürünlerde taşıma gideri fiyat içinde küçük bir pay tutar. Kıtalar arası yolculukta ise gerçekçi bir alternatif zaten yoktur.
- Denetleyelim: bedel yüksek ama karşılığında kazanılan zaman da yüksek ✓ — yaygınlaşmanın nedeni bu değiş tokuştur.
Sık yapılan hata: "Maliyetin düşük olması" demek. Soruda hava yolunun maliyetinin yüksek olduğu zaten belirtilmiş; seçenek sorunun kendi verisiyle çelişiyor.
7. sorunun çözümü
Birden çok bağımsız kaynakla desteklenen bulgu, tek kaynaktan gelebilecek hatanın etkisinden kurtulur.
- Her kaynağın kendine özgü bir hata payı vardır: uydu bulut altında yanılabilir, istatistik eksik toplanmış olabilir.
- Kaynaklar bağımsızsa hataları da birbirinden bağımsızdır; ikisinin aynı yönde, aynı ölçüde yanılması olasılığı düşüktür.
- Bu yüzden farklı yöntemlerle elde edilen kaynaklar aynı sonuca işaret ediyorsa bulgunun gerçek olma olasılığı artar.
- Denetleyelim: tek kaynağa dayanan bulgu o kaynak hatalıysa çöker; çok kaynaklı bulgu bir kaynağı kaybetse de ayakta kalır ✓.
Sık yapılan hata: "Çalışmayı uzatması" seçmek. Birden çok kaynak kullanmak çalışmayı gerçekten uzatabilir ama bu bir yarar değil maliyettir; soru sağladığı yararı soruyor.
8. sorunun çözümü
Bu olgu küresel üretim ağlarıdır; her üretim aşaması en düşük maliyetle yapılabildiği ülkede gerçekleştirilir.
- Bir ürünün parçaları farklı ülkelerde üretilip başka ülkede birleştiriliyorsa üretim coğrafi olarak aşamalara bölünmüş demektir.
- Bu bölünme, ulaşım ve iletişim maliyetlerinin düşmesiyle olanaklı oldu; parçayı dünyanın öbür ucundan getirmek ucuzladı.
- Her aşama işgücü, ham madde, teknoloji ya da vergi bakımından en elverişli ülkeye kaydırılır: tasarım bir yerde, parça başka yerde, montaj bir başka yerde.
- Denetleyelim: bir akıllı telefonun işlemcisi, ekranı ve montajının ayrı ülkelerde yapılması bu tanıma birebir uyar ✓.
Sık yapılan hata: "Kapalı ekonomi; korumacılık" demek. Kapalı ekonomi dış ticareti sınırlar ve üretimi ülke içinde tutar; parçaların ülkeler arasında dolaştığı bir düzen bunun tam tersidir.
9. sorunun çözümü
Yüksek teknolojili ürünlerin payı arttığında birim başına gelir yükselir ve ekonomi fiyat dalgalanmalarına karşı daha dayanıklı olur.
- Bir ton buğday ile bir ton elektronik aygıtın değeri arasında kat kat fark vardır; teknoloji düzeyi birim değeri belirler.
- Aynı miktar ürün satılarak daha çok gelir elde edilir; yani ihracatın değeri, miktarından hızlı büyür.
- Ham madde ve tarım ürünlerinin fiyatı hava koşulları ve dünya piyasasıyla sert oynarken nitelikli teknoloji ürünlerinde fiyat ve talep daha kararlıdır.
- Denetleyelim: yalnız ham madde satan bir ülke, o ham maddenin fiyatı düştüğünde gelirinin büyük bölümünü birden kaybeder ✓ — teknoloji payı bu riski azaltır.
Sık yapılan hata: "Maliyetin artması" demek. Yüksek teknolojili üretim yatırım gerektirir ama sorulan dış ticaretteki önemidir; bu önem, maliyetin çok üstünde kalan katma değerden gelir.
10. sorunun çözümü
Bir katmandaki nesnelerin konum dışı bilgilerini satır satır tutan tabloya öz nitelik tablosu denir.
- Tabloyu okuyalım: her satır bir ili, sütunlar ise o ilin nüfusunu ve yüz ölçümünü gösteriyor.
- Bu değerlerin hiçbiri ilin nerede olduğunu söylemiyor; ilin sınırını çizen geometri ayrı tutulur. Buradakiler o geometriye bağlanmış özelliklerdir.
- CBS’de her katman ikiye ayrılır: konumu taşıyan geometri ve ona bağlı özellikleri taşıyan öz nitelik tablosu. Tabloda görülen ikincisidir.
- Denetleyelim: "Hangi illerin nüfusu 1 milyonu geçiyor?" sorusu ancak bu tablo sorgulanarak yanıtlanır ✓ — konumdan değil, öz nitelikten gelen bilgi.
Sık yapılan hata: "Lejant" demek. Lejant, haritadaki renk ve sembollerin ne anlama geldiğini açıklayan bir çizim öğesidir; tablodaki sayısal kayıtları tutmaz.
11. sorunun çözümü
Açık mekânsal veri, aynı verinin yeniden üretilmesini gereksizleştirir ve yapılan çalışmaların sınanmasını sağlar.
- Açık paylaşımın olmadığı durumu düşünelim: her kurum ve araştırmacı ihtiyaç duyduğu katmanı kendisi üretmek zorunda kalır; aynı iş defalarca, ayrı bütçelerle yapılır.
- Veri açık olduğunda bu yineleme ortadan kalkar; üretim bir kez yapılır, kullanım çoğalır.
- İkinci yarar denetimdir: bir çalışmanın dayandığı veriye herkes erişebildiğinde başkaları aynı analizi yineleyip sonucu sınayabilir. Sınanamayan sonuç ise yalnızca bir iddiadır.
- Denetleyelim: açık veri maliyeti artırmaz, yinelenen üretimi ortadan kaldırdığı için azaltır ✓.
Sık yapılan hata: "Maliyetin artması" demek. Asıl maliyet, aynı katmanın her kurumca yeniden üretilmesinden doğar; açık paylaşım bu yinelemeyi ortadan kaldırdığı için maliyeti düşürür.
12. sorunun çözümü
Coğrafyanın karar süreçlerindeki işlevi seçenekleri mekânsal veriyle karşılaştırılabilir kılmaktır.
- Şemanın ilk basamağı: mekânsal veri toplanır (eğim, zemin, nüfus, ulaşım gibi).
- İkinci basamak: seçenekler bu verilerle karşılaştırılır; her aday yer aynı ölçütlerle değerlendirilir.
- Son basamak: karar bu karşılaştırmaya dayanarak verilir. Coğrafya kararı kendisi vermez, karar vericiye ortak ölçütlü bir dayanak sunar.
- Denetleyelim: veri olmadan seçenekler yan yana konamaz; veri sayesinde "hangisi daha uygun" sorusu yanıtlanabilir oluyor ✓.
Sık yapılan hata: "Kararı baştan belirlemek" seçmek. Şemada karar en sonda, karşılaştırmadan sonra geliyor; karar baştan belirlenseydi veri toplamaya ve karşılaştırmaya gerek kalmazdı.
13. sorunun çözümü
Doğal etkenler bir güzergâhın maliyetini belirler; beşerî etkenler ise o yatırımın yapılıp yapılmayacağını. Zorlu bir arazi bile yeterli talep ve sermaye varsa tünel ve viyadüklerle aşılabilir.
- Doğal etkenler güzergâhı zorlaştırır ya da kolaylaştırır.
- Beşerî etkenler yatırım kararını belirler.
- Nüfus, ekonomi, teknoloji ve sermaye bu gruptadır.
14. sorunun çözümü
Aynı alanı gösteren katmanların çakışması için hepsinin aynı koordinat sisteminde tanımlanması gerekir.
- Belirtiyi nedenine bağlayalım: katmanlar aynı yeri gösteriyor ama kaymış görünüyor; verilen tek fark koordinat sistemlerinin ayrı olması.
- Koordinat sistemi, bir noktanın hangi sayı çiftiyle anlatılacağını belirler. Aynı nokta iki ayrı sistemde iki ayrı sayı çiftiyle yazılır; ortak bir çerçeveye getirilmezse üst üste oturmaz.
- Çözüm katmanlardan birini atmak değil, ikisini de aynı sisteme dönüştürmektir. Dönüşümden sonra aynı yer aynı sayı çiftiyle anlatılır ve kayma kapanır.
- Denetleyelim: ölçeği büyütmek kaymayı yalnızca daha görünür kılardı ✓ — kaymanın kaynağı görüntü büyüklüğü değil, çerçeve farkı.
Sık yapılan hata: "Ölçeği büyütmek" demek. Ölçek yalnızca ne kadar yakından baktığımızı değiştirir; iki katmanı ayrı yerlere oturtan çerçeve farkı olduğu gibi kalır.
15. sorunun çözümü
Arazi gözlemi yerinde ayrıntılı ve doğrulayıcı bilgi sağlar; uydu görüntüsünün geniş bakışını tamamlar.
- Uydu görüntüsünün sağladığı tabloda verilmiş: geniş bir alanı bir arada görmek.
- Arazi gözlemi ise araştırmacının o noktada bizzat bulunmasıdır; toprağın yapısı, bitki türü ya da bir yapının kullanımı yakından görülür.
- Ayrıca uydu görüntüsünde bir renk ya da doku neyi gösteriyor, bu ancak yerinde bakılarak doğrulanır; iki yöntem birbirini tamamlar.
- Denetleyelim: seçilen ifade arazi gözlemini uydudan ayıran iki özelliği, ayrıntı ve doğrulamayı, birlikte veriyor ✓.
Sık yapılan hata: "Geniş alanı görme" seçmek. Bu uydu görüntüsünün sağladığıdır ve tablonun ilk satırında yazıyor; arazi gözlemi tersine dar bir noktada ayrıntı verir.
16. sorunun çözümü
Belirli koordinatlarda gerçekleşen tekil olaylar nokta gösterimle işaretlenir.
- Tablonun kurgusu şu: solda veri, sağda o veriye uygun gösterim.
- Dolu satır: illere göre işsizlik oranı → alan boyama. İşsizlik oranı bir noktaya değil, il sınırının çizdiği bütün alana ait bir değerdir.
- Deprem merkez üssü ise tek bir koordinattır; bir alanı doldurmaz. Bu yüzden her deprem haritada ayrı bir nokta sembolle gösterilir.
- Denetleyelim: merkez üsleri alan boyansaydı depremin tüm ili aynı ölçüde etkilediği izlenimi doğardı ✓ — nokta gösterim olayın yerini olduğu gibi verir.
Sık yapılan hata: "Alan boyama" demek. Bu, ÜST SATIRDA işsizlik oranı için zaten yazılmış; tek bir koordinatta gerçekleşen deprem için nokta gösterim gerekir.
17. sorunun çözümü
Erken uyarı sistemi seli durdurmaz; tahliye ve hazırlık için zaman kazandırarak can kaybını ve zararı azaltır.
- Sistem yağışı, akarsu düzeyini ve hava tahminini izleyerek tehlikeyi önceden saptar ve halka duyurur.
- Doğa olayının kendisine müdahale etmez: yağış yine düşer, akarsu yine yükselir.
- Kazanılan birkaç saat ya da gün, insanların güvenli alana geçmesine ve malların korunmasına yeter.
- Denetleyelim: olay aynı, sonuç farklı ✓ — erken uyarının değeri afetin zararını azaltmasındadır.
Sık yapılan hata: "Akarsuyun debisini azaltır" seçmek. Uyarı sistemi bir ölçüm ve haber verme düzenidir; akarsuya giden suyu değiştirmez, dolayısıyla debiyi etkilemez.
18. sorunun çözümü
Kara üzerindeki buzulların erimesi okyanuslara yeni su ekler; deniz düzeyi yükselir ve alçak kıyılar tehdit altına girer.
- Önemli ayrım: denizde yüzen buz eridiğinde deniz düzeyini pek değiştirmez, ama karadaki buz eriyip denize ulaşınca okyanusa yeni hacim ekler.
- Okyanus hacmi artınca deniz düzeyi yükselir; ısınan suyun genleşmesi de bu yükselmeye katkıda bulunur.
- Deniz düzeyine yakın delta ovaları, alçak adalar ve kıyı kentleri su basması ve tuzlu su girişi riskiyle karşılaşır.
- Denetleyelim: daha çok su → daha yüksek deniz → daralan alçak kıyılar ✓.
Sık yapılan hata: "Kıyı ovalarının genişlemesi" seçmek. Deniz düzeyi yükselince deniz karaya doğru ilerler; kıyı ovaları genişlemez, tersine su altında kalma tehlikesiyle daralır.
19. sorunun çözümü
Son iki yılın yağışı (310 ve 295 mm) uzun yıllar ortalamasının (620 mm) yarısı kadar olduğu için belirgin bir yağış açığı vardır.
- Tablodan değerleri okuyalım: ortalama 620 mm; 2024 yılı 310 mm; 2025 yılı 295 mm.
- Oranları hesaplayalım: $310 \div 620 = 0{,}50$ ve $295 \div 620 \approx 0{,}48$. İki yıl da ortalamanın yaklaşık yarısında.
- İki yıl üst üste yarı yarıya düşüş rastlantısal bir sapma değil, belirgin bir yağış açığıdır.
- Denetleyelim: 310 ve 295, 620’nin altında ✓ — "ortalamanın üstünde" ya da "sel riski arttı" yorumu verilerle çelişir.
Sık yapılan hata: "Bölge nemli iklime geçmiştir" seçmek. Yağış ortalamanın yarısına inmiş; bu nemlenme değil kuraklık belirtisidir. Ayrıca iki yıllık veri iklim değişimi hükmü vermek için de yetmez.
20. sorunun çözümü
Tezi desteklemeyen ölçümlerin rapora konmaması seçici sunumdur ve sonucu olduğundan güçlü gösterir.
- Çalışmada ölçümler yapılmış ama rapora yalnız tezi destekleyenler konmuş.
- Okuyucu yalnız lehteki veriyi görünce sonucun tek yönlü ve kesin olduğunu düşünür.
- Oysa aleyhteki veri, tezin sınırlarını ya da hatalı olabileceğini gösterecekti; gizlenmesi okuyucunun sonucu doğru tartmasını engeller.
- Denetleyelim: bütün veriler sunulsaydı sonuç daha az kesin görünecekti; fark seçici sunumdan doğuyor ✓.
Sık yapılan hata: "Raporun kısalması" seçmek. Rapor gerçekten kısalmıştır ama bu bilimsel bir sakınca değildir; sakınca, çıkarılan verinin sonucu çürütebilecek veri olmasıdır.