12. Sınıf Coğrafya 2. Dönem 1. Yazılı
20 soru · cevap anahtarı ve adım adım çözüm sayfanın altında
Kapsanan konular
Sera gazı salımını sınırlamak için ülkeler uluslararası anlaşmalar imzalamaktadır. Bu anlaşmaların gerekliliği aranmaktadır. Buna göre neden anlaşma gerekir?
- A Sorunun etkisi sınır tanımadığı için ortak taahhüt gerekir
- B Anlaşmalar turizmi artırdığı için
- C Her ülke kendi başına çözebildiği için
- D Sera gazı yalnız bir ülkeyi etkilediği için
- E Anlaşmalar zorunlu olmadığı için
Bir balıkçılık bölgesinde av miktarı sınırlandırılmakta ve üreme dönemlerinde av yasağı uygulanmaktadır. Bu uygulamanın amacı aranmaktadır. Buna göre amaç nedir?
- A Balıkçıların gelirini kalıcı olarak düşürmek
- B Balık popülasyonunun kendini yenilemesine olanak vermek
- C Deniz suyunu temizlemek
- D Turizmi artırmak
- E Deniz taşımacılığını hızlandırmak
Bir çıkarım üzerine
Bir kişi, bir bölgede ağaçlandırma çalışması yapıldığını duyup "Öyleyse orada erozyon sorunu tamamen bitmiştir." demiştir.
Yukarıdaki çıkarımda yapılan hata hangisidir?
- A Erozyonu tanımlayamamak
- B Ağaçlandırmayı görememek
- C Bölgeyi bulamamak
- D Yeni dikilen fidanların koruma sağlaması için gereken süreyi hesaba katmamak
- E Fidanı sayamamak
| Anlaşma / Sözleşme | Konusu |
|---|---|
| Paris Anlaşması | Sera gazı salımının azaltılması ve küresel ısınmanın sınırlandırılması |
| Montreal Protokolü | Ozon tabakasını incelten maddelerin kullanımının kaldırılması |
| Ramsar Sözleşmesi | ? |
Tabloda uluslararası çevre anlaşmalarının konuları verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan konu hangisidir?
- A Ormanların korunması
- B Denizlerin taranması
- C Uluslararası öneme sahip sulak alanların korunması
- D Madenlerin işletilmesi
- E Kentleşmenin planlanması
| Ölçek | Örnek çalışma |
|---|---|
| Yerel dernek | Bir derenin temizlenmesi |
| Uluslararası kuruluş | ? |
Tabloda çevresel organizasyonlar ölçeklerine göre verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Boş bırakılan bölüm nasıl doldurulmalıdır?
- A Bir okulun boyanması
- B Bir sokağın süpürülmesi
- C Bir derenin temizlenmesi
- D Bir bahçenin sulanması
- E Ülkeler arası ortak çevre sözleşmelerinin hazırlanması
Kurak bir bölgede salma sulama yerine damla sulamaya geçilmektedir. Bu değişimin sağladığı yarar aranmaktadır. Buna göre hangi yarar sağlanır?
- A Su tüketiminin artması
- B Toprağın tuzlanmasının hızlanması
- C Verimin düşmesi
- D Su kullanımının azalması ve buharlaşma kaybının düşmesi
- E Sulama süresinin gereksiz uzaması
Kartlarda transit ticaretin bir ülkeye sağladığı kazanımlar verilmiştir. Bu kazanımların ortak kaynağı hangisidir?
- A Malın ithal edilmesi
- B Malın ülkede tüketilmesi
- C Malın üretilmesi
- D Malın ülke üzerinden geçerken hizmet satın alması
- E Malın yok edilmesi
Bir çevre sorununa geliştirilen çözüm önerisinin uygulanabilir sayılabilmesi için taşıması gereken özellikler sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Yalnız ucuz olması
- B Yalnız yerel olması
- C Yalnız hızlı olması
- D Sorunun kaynağına yönelmesi, teknik ve ekonomik olarak gerçekleştirilebilir olması ve etkisinin ölçülebilmesi
- E Yalnız yasal olması
| Miras türü | Örnek |
|---|---|
| Doğal miras | Peribacaları, travertenler, mağaralar |
| Kültürel miras | ? |
Tabloda miras türleri örneklendirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Bu boşluğa hangi ifade gelmelidir?
- A Kanyonlar
- B Mağaralar
- C Travertenler
- D Tarihî kentler, höyükler, anıtsal yapılar
- E Fay hatları
Şemada bir sürecin basamakları verilmiştir. Şemaya göre bu sorunu önlemenin yolu hangisidir?
- A Buharlaşmayı artırmak
- B Sulamayı artırmak
- C Drenajı kaldırmak
- D Toprağı sürmemek
- E Drenaj sistemi kurup sulamayı ölçülü yapmak
Doğal bir alanda hem koruma hem kullanım isteği bulunmaktadır. Uygun yaklaşım aranmaktadır. Buna göre hangi yol izlenmelidir?
- A Alanı tümüyle yapılaşmaya açmak
- B Kullanımı tümüyle yasaklamak
- C Kararı tesadüfe bırakmak
- D Alanı özelleştirip denetimi kaldırmak
- E Taşıma kapasitesini aşmayan, planlı ve denetimli kullanım
| Araç | İşleyişi |
|---|---|
| Kirleten öder ilkesi | Zararın maliyetini kirletene yüklemek |
| Teşvik | ? |
Tabloda çevre politikası araçları verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloya göre eksik bilgi hangi seçenektedir?
- A Üretimi durdurmak
- B Kirleteni cezalandırmak
- C Temiz teknolojiye geçeni destekleyerek yönlendirmek
- D Vergiyi artırmak
- E Denetimi kaldırmak
| Tehdit | Etkisi |
|---|---|
| Denetimsiz turizm | Taşıma kapasitesinin aşılması, fiziksel aşınma |
| Kaçak kazı | Buluntunun bağlamından koparak bilimsel değerini yitirmesi |
| Yapılaşma baskısı | ? |
Tabloda ortak mirasa yönelik tehditler verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan etki hangisidir?
- A Alanın güzelleşmesi
- B Kazıların hızlanması
- C Turist sayısının azalması
- D Alanın çevresiyle birlikte taşıdığı bütünlüğün ve siluetin bozulması
- E Hiçbir etki
İklim anlaşmalarında ülkelere farklı sorumluluklar verilmesinin gerekçesi sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Ülkelerin büyüklüğü
- B Sanayileşmiş ülkelerin geçmiş salımlardaki payının daha büyük olması; gelişmekte olan ülkelerin kalkınma hakkının gözetilmesi
- C Ülkelerin nüfusu
- D Ülkelerin iklimi
- E Sorumlulukların rastgele verilmesi
Turizmin çevresel etkileri değerlendirilmektedir. Doğru değerlendirme hangisidir?
- A Doğal alanların korunmasına gelir sağlayabilir; ancak plansız yapılaşma, su tüketimi ve atık artışıyla baskı da yaratır
- B Yalnız olumlu etkileri vardır
- C Yalnız olumsuz etkileri vardır
- D Hiçbir etkisi yoktur
- E Etkileri ölçülemez
| Etki | Yönü |
|---|---|
| Yatırım ve istihdam getirmesi | Olumlu |
| Kararların ülke dışında alınması | ? |
Tabloda ulusötesi şirketlerin etkileri verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Boş bırakılan yere hangi ifade yazılmalıdır?
- A Olumlu; yatırımın artması
- B Olumlu; istihdamın artması
- C Etkisiz
- D Olumsuz; yerel ekonominin dışarıdaki kararlara bağımlı hâle gelmesi
- E Belirsiz
Doğal ve kültürel değeri yüksek alanlar özel statüyle koruma altına alınmaktadır. Millî park ilan etmenin amacı aranmaktadır. Buna göre amaç nedir?
- A Alanı yapılaşmaya açmak
- B Alanı tarım arazisine çevirmek
- C Madencilik yapmak
- D Doğal ve kültürel değerleri korumak, denetimli kullanıma açmak
- E Alanı tümüyle kapatmak
| Taşıma türü | Birim maliyet | Uygun olduğu yük |
|---|---|---|
| Deniz yolu | En düşük | Ağır ve büyük hacimli |
| Demir yolu | Düşük | ? |
Tabloda taşıma türleri verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tablodaki eksik bölüm nasıl tamamlanmalıdır?
- A Hafif ve pahalı yükler
- B Çabuk bozulan küçük yükler
- C Yalnızca yolcu
- D Denizaşırı yükler
- E Kara içinde uzun mesafeye taşınan ağır yükler
Bir olay
Bir liman işletmesinin bilgi sistemine yapılan saldırı sonucu konteyner takibi durmuş, yükleme birkaç gün yapılamamıştır.
Yukarıdaki olay hangi sonucu göstermektedir?
- A Konteynerin kullanılamayacağını
- B Limanın gereksizliğini
- C Fiziksel ticaretin dijital sistemlere bağımlı hâle geldiğini
- D Ticaretin dijitalden bağımsız olduğunu
- E Yüklemenin elle yapılamayacağını
Bazı küçük ülkelerin dünya ticaretinde büyük paya sahip olmasının nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Yüzölçümlerinin büyük olması
- B Tarım alanlarının genişliği
- C Nüfuslarının çok olması
- D Ham madde zenginlikleri
- E Önemli deniz yolları üzerinde bulunmaları, liman ve serbest bölge altyapısıyla aktarma merkezi işlevi görmeleri
🔑 Cevap anahtarı ve çözümler — önce kendin çöz
1. sorunun çözümü
Sera gazı sorununun etkisi ulusal sınırları aştığı için tek tek ülkelerin çabası yetmez, ortak taahhüt gerekir.
- Salınan sera gazı yalnız salındığı ülkenin havasında kalmaz; atmosferde karışarak küresel bir birikime katılır.
- Bu yüzden bir ülkenin tek başına yaptığı azaltım kendi payını düşürür ama küresel derişimi belirlemez. Başkaları artırdığı sürece sonuç değişmez.
- Üstelik azaltımın maliyetini üstlenen ülke, yararını azaltım yapmayanlarla paylaşır. Bu dengesizlik ancak herkesi bağlayan ortak taahhütlerle aşılabilir.
- Denetleyelim: sorun tek ülkenin sınırında bitmiyorsa çözüm de tek ülkede bitemez ✓ — anlaşma ihtiyacı buradan doğar.
Sık yapılan hata: "Her ülke kendi başına çözebildiği için" demek. Tam tersi doğrudur: tek başına çözülebilen bir sorun için uluslararası anlaşmaya hiç gerek kalmazdı.
2. sorunun çözümü
Av sınırı ve üreme dönemi yasağı, balık popülasyonunun kendini yenilemesine olanak vermeyi amaçlar.
- Bir balık stoku her yıl belirli sayıda yeni birey üreterek kendini yeniler. Sürdürülebilir av, bu yenilenme miktarını aşmayan avdır.
- Av miktarının sınırlandırılması tam bu eşiği korur: stoktan çekilen miktar, yerine konan miktarın üstüne çıkmaz.
- Üreme dönemindeki yasak ise daha da kritiktir. O dönemde avlanan bir birey yalnız kendisiyle değil, bırakacağı yumurtalarla birlikte stoktan çıkar.
- Denetleyelim: iki önlem de yenilenme hızını korumaya çalışıyor ✓ — böylece kaynak hem bugün hem gelecek yıllarda kullanılabilir kalır.
Sık yapılan hata: "Balıkçıların gelirini kalıcı olarak düşürmek" demek. Sınırlama kısa vadede avı azaltır ama stok korunduğu için uzun vadede geliri güvenceye alır; stok çökerse gelir tümüyle biter.
3. sorunun çözümü
Çıkarımdaki hata, yeni dikilen fidanların koruma sağlaması için gereken süreyi hesaba katmamaktır.
- Veri: bölgede ağaçlandırma yapılmış. Sonuç: erozyon tamamen bitmiş.
- Ağaçlandırmanın toprağı koruması köklerin toprağı tutması ve dal-yaprak örtüsünün yağmuru kesmesiyle olur.
- Yeni dikilen fidanın kökleri kısa, dal-yaprak örtüsü küçüktür; bu işlevleri üstlenecek boya ulaşması yıllar alır. O süre boyunca toprak kısmen açıktır.
- Denetleyelim: "yapıldı" ile "sonuç verdi" arasında zaman farkı var; çıkarım bu farkı atlıyor ✓.
Sık yapılan hata: "Ağaçlandırmayı görememek" seçmek. Kişi ağaçlandırmanın yapıldığını doğru biliyor; hata ağaçlandırmayı fark etmemek değil, etkisinin hemen ve tam olarak ortaya çıkacağını sanmaktır.
4. sorunun çözümü
Ramsar Sözleşmesi’nin konusu uluslararası öneme sahip sulak alanların korunmasıdır.
- Tablodaki kurgu şu: her satırda bir anlaşma ve onun konu aldığı çevre sorunu var. Paris Anlaşması iklim, Montreal Protokolü ozon konusunu alıyor.
- Öyleyse boşluğa gelecek olan da Ramsar Sözleşmesi’nin konusudur; yani belirli bir ekosistem türünün korunması.
- Ramsar Sözleşmesi 1971’de İran’ın Ramsar kentinde kabul edildi ve göl, bataklık, delta, sazlık gibi sulak alanların korunmasını konu alır. Türkiye de tarafıdır; Kuş Cenneti, Seyfe Gölü ve Sultan Sazlığı gibi alanlar bu kapsamdadır.
- Denetleyelim: seçeneklerden yalnız biri belirli bir ekosistem türünü adlandırıyor ✓ — sulak alanlar.
Sık yapılan hata: "Ormanların korunması" demek. Orman da korunan bir ekosistemdir, ancak Ramsar Sözleşmesi’nin konusu değildir; sözleşme adını da içeriğini de sulak alanlardan alır.
5. sorunun çözümü
Uluslararası kuruluşa uygun çalışma, ülkeler arası ortak çevre sözleşmelerinin hazırlanmasıdır.
- Dolu satır: yerel dernek → bir derenin temizlenmesi. Çalışmanın ölçeği kuruluşun ölçeğiyle aynı: yerel.
- Uluslararası kuruluşun ölçeği birden çok ülkedir; öyleyse çalışması da sınırları aşan bir iş olmalıdır.
- Hava kirliliği, iklim değişikliği, deniz kirliliği gibi sorunlar sınır tanımaz; bunlar için ülkeleri bağlayan ortak sözleşmeler hazırlamak uluslararası kuruluşların işidir.
- Denetleyelim: seçeneklerde ülkeler arası ölçekte olan tek çalışma sözleşme hazırlamaktır ✓.
Sık yapılan hata: "Bir derenin temizlenmesi" seçmek. Bu, tablonun yerel dernek satırında zaten yazılı olan yerel ölçekli çalışmadır; uluslararası ölçeğe uymaz.
6. sorunun çözümü
Damla sulamaya geçmek su kullanımını azaltır ve buharlaşma kaybını düşürür.
- Salma sulamada su tarlanın tüm yüzeyine yayılır. Yayılan suyun bir bölümü bitkinin kökünden uzakta kalır, güneş altında buharlaşır, bir bölümü de kök derinliğinin altına süzülüp gider.
- Damla sulamada su borularla taşınır ve damlatıcılardan doğrudan kök bölgesine, azar azar verilir. Islanan yüzey alanı çok küçüktür.
- Islak yüzey küçüldüğü için buharlaşma azalır; su yavaş verildiği için derine süzülme de azalır. Aynı ürünü yetiştirmek için gereken su miktarı düşer.
- Denetleyelim: kurak bölgede belirleyici olan suyun kıtlığıydı, yöntem değişikliği doğrudan bu kaybı azaltıyor ✓ — sağlanan yarar su tasarrufudur.
Sık yapılan hata: "Toprağın tuzlanmasının hızlanması" demek. Tuzlanmayı hızlandıran aşırı ve denetimsiz sulamadır; damla sulama verilen su miktarını denetlediği için tuzlanma riskini artırmaz, azaltır.
7. sorunun çözümü
Liman-depolama geliri, taşımacılık geliri ve istihdam artışının ortak kaynağı, malın ülke üzerinden geçerken hizmet satın almasıdır.
- Transit ticarette mal ülkede satılmaz ve tüketilmez; öyleyse gelir malın kendisinden doğmaz.
- Mal geçerken limana yanaşır, depoda bekler, kamyon ya da trenle taşınır: her biri ücretli bir hizmettir.
- Bu hizmetleri veren işletmeler iş gücüne ihtiyaç duyar; istihdam da buradan doğar. Kartlardaki üç kazanım aynı kaynağa, hizmet satışına dayanır.
- Denetleyelim: mal hiç durmadan sınırı geçseydi ne liman ne depo ne de taşıma geliri oluşurdu ✓.
Sık yapılan hata: "Malın ülkede tüketilmesi" seçmek. Transit ticaretin tanımı gereği mal ülkede tüketilmez; kazanç tüketimden değil, geçiş sırasında satılan hizmetlerden gelir.
8. sorunun çözümü
Bir çözüm önerisi ancak sorunun kaynağına yönelirse, teknik ve ekonomik olarak gerçekleştirilebilirse ve etkisi ölçülebilirse uygulanabilir sayılır.
- Birinci ölçüt kaynağa yönelme: belirtiyi gideren öneri sorunu ertelemekten başka bir şey yapmaz, maliyeti her yıl yeniden doğar.
- İkinci ölçüt gerçekleştirilebilirlik: gerekli teknoloji yoksa ya da maliyet karşılanamıyorsa öneri ne kadar doğru olursa olsun kâğıtta kalır.
- Üçüncü ölçüt ölçülebilirlik: etkisi ölçülemeyen bir önlemin işe yarayıp yaramadığı bilinemez, yanlışsa düzeltilemez.
- Denetleyelim: üç ölçütten biri eksik olsa öneri ya yetersiz ya uygulanamaz ya da denetlenemez olurdu ✓ — bu yüzden üçü birlikte aranır.
Sık yapılan hata: "Yalnız ucuz olması" demek. Ucuzluk tek başına ölçüt değildir; kaynağa yönelmeyen ucuz bir önlem, her yıl yinelendiği için uzun vadede pahalı çıkar.
9. sorunun çözümü
Kültürel mirasa örnek tarihî kentler, höyükler ve anıtsal yapılardır; bunlar insan eliyle oluşmuş ve tarihî değer taşıyan varlıklardır.
- Dolu satırdaki örnekler: peribacaları, travertenler, mağaralar. Hepsi doğal süreçlerle oluşmuş, yani doğal miras.
- Kültürel miras ise insanın yarattığı, geçmiş toplumlardan kalan eserlerdir.
- Seçenekler içinde insan eseri olan tek grup tarihî kentler, höyükler ve anıtsal yapılardır; Göbeklitepe, Efes ya da Safranbolu evleri bu türe örnektir.
- Denetleyelim: kanyon ve fay hattı doğa ürünüdür; tarihî kent insan ürünüdür ✓.
Sık yapılan hata: "Mağaralar" ya da "Travertenler" seçmek. Bunlar tablonun doğal miras satırında zaten yazılı; doğal süreçlerle oluştukları için kültürel miras sayılmazlar.
10. sorunun çözümü
Sorunu önlemenin yolu drenaj sistemi kurup sulamayı ölçülü yapmaktır; böylece taban suyu yükselmez ve tuz yüzeye taşınmaz.
- Şemanın başı iki nedeni veriyor: arazide drenaj yok ve sulama aşırı.
- Fazla su toprağa sızar ve uzaklaştırılamadığı için taban suyu yükselir. Taban suyu yüzeye yaklaşınca buharlaşan su içindeki tuzu yüzeyde bırakır: çoraklaşma.
- Önlem nedenleri ortadan kaldırmalı: drenajla fazla su uzaklaştırılır, ölçülü sulamayla da toprağa gereğinden çok su verilmez.
- Denetleyelim: taban suyu derinde kalırsa buharlaşma tuzu yüzeye taşıyamaz ✓.
Sık yapılan hata: "Sulamayı artırmak" seçmek. Aşırı sulama sorunun nedenlerinden biridir; sulamayı artırmak taban suyunu daha da yükseltir ve tuzlanmayı hızlandırır.
11. sorunun çözümü
Koruma-kullanma dengesi, alanın taşıma kapasitesini aşmayan planlı ve denetimli kullanımla sağlanır.
- İki uç seçeneği önce eleyelim. Alanı tümüyle yapılaşmaya açmak korunacak değeri ortadan kaldırır; kullanımı tümüyle yasaklamak ise yerel halkın geçimini ve alanın eğitim işlevini dışlar.
- Ortada ölçülebilir bir eşik vardır: taşıma kapasitesi. Bir alanın kalıcı zarar görmeden taşıyabileceği ziyaretçi, yapı ve etkinlik yoğunluğu budur.
- Kullanım bu kapasitenin altında tutulduğunda alan kendini yenileyebilir. Planlama kapasiteyi belirler, denetim ise uygulamada aşılmamasını sağlar.
- Denetleyelim: bulduğumuz yol hem korumayı hem kullanımı sürdürüyor ✓ — dengeyi kuran şey tam da bu ölçülebilir sınırdır.
Sık yapılan hata: "Kullanımı tümüyle yasaklamak" demek. Bu koruma gibi görünse de sürdürülebilir değildir: alandan yararlanamayan yerel halk koruma kararını sahiplenmez ve denetim zamanla zayıflar.
12. sorunun çözümü
Teşvik, temiz teknolojiye geçeni destekleyerek yönlendiren bir politika aracıdır.
- Dolu satır: kirleten öder ilkesi → zararın maliyetini kirletene yükler. Bu araç cezalandırarak, istenmeyen davranışı pahalı kılarak işler.
- Teşvik ise ters yönden çalışır: istenen davranışı ödüllendirerek ucuz ve cazip kılar.
- Çevre politikasında istenen davranış temiz teknolojiye geçiştir; vergi indirimi, hibe ya da düşük faizli kredi bu geçişi destekler.
- Denetleyelim: tablo, "sopa" ile "havuç" gibi birbirini tamamlayan iki aracı yan yana koyuyor ✓.
Sık yapılan hata: "Kirleteni cezalandırmak" seçmek. Bu, dolu satırdaki kirleten öder ilkesinin işleyişidir; teşvik cezayla değil destekle yönlendirir.
13. sorunun çözümü
Yapılaşma baskısının etkisi, alanın çevresiyle birlikte taşıdığı bütünlüğün ve siluetin bozulmasıdır.
- Tablodaki mantığı okuyalım: her tehdit, mirasın belirli bir niteliğine zarar veriyor. Denetimsiz turizm fiziksel dokuyu aşındırıyor, kaçak kazı bilimsel değeri yok ediyor.
- Yapılaşma baskısı ise çoğu zaman yapının kendisine dokunmaz; yakın çevresini değiştirir.
- Oysa bir tarihî yapı yalnız kendisiyle değil, içinde durduğu çevreyle anlam taşır. Yanına dikilen yüksek bloklar yapının siluetini, ölçek ilişkisini ve çevresiyle kurduğu bağlamı geri döndürülemez biçimde bozar.
- Denetleyelim: her tehdide bir zarar türü düşüyordu; yapılaşmanın zarar verdiği şey bağlam ve bütünlük ✓ — boşluğa gelecek ifade budur.
Sık yapılan hata: "Turist sayısının azalması" demek. Bu bir etki olsa bile mirasın kendisine verilen zarar değil, o zararın olası bir ekonomik sonucudur; tabloda aranan ise tehdidin mirasa doğrudan etkisidir.
14. sorunun çözümü
Atmosferdeki karbondioksitin büyük bölümü yüzyıllık sanayileşmenin ürünüdür. "Ortak ama farklılaştırılmış sorumluluk" ilkesi, tarihsel payı ve kalkınma gereksinimini birlikte gözetir.
- Geçmiş salımlarda paylar eşit değildir.
- Kalkınma gereksinimi de gözetilir.
- Sorumluluklar farklılaştırılır.
15. sorunun çözümü
Turizm koruma için gelir sağlayabilir ama plansız büyüdüğünde kaynak üzerinde baskı yaratır.
- Soru bir değerlendirme istiyor; öyleyse iki yönü de tartalım.
- Olumlu yön: doğal bir alan gelir getirdiğinde korunması için ekonomik bir gerekçe doğar. Koruma artık yalnız bir maliyet değildir.
- Olumsuz yön: plansız kıyı yapılaşması, artan su ve enerji tüketimi ile atık miktarı aynı alan üzerinde baskı kurar. Belirleyici olan büyümenin kendisi değil, planlanıp planlanmadığıdır.
- Denetleyelim: tek yönlü iki seçenek de eksik kalırdı ✓ — turizm ne yalnız korur ne yalnız bozar.
Sık yapılan hata: "Yalnız olumlu etkileri vardır" demek. Turizm koruma için gelir sağlasa da su tüketimi, atık ve yapılaşma yoluyla BASKI da yaratır; etkisi tek yönlü değildir.
16. sorunun çözümü
Kararların ülke dışında alınmasının etkisi olumsuzdur; yerel ekonomi dışarıdaki kararlara bağımlı hâle gelir.
- Dolu satır olumlu yönü veriyor: şirket yatırım ve istihdam getiriyor.
- Boş satırdaki etki farklı: yatırımın sürüp sürmeyeceğine, fabrikanın büyüyüp küçüleceğine şirketin merkez ülkesinde karar veriliyor.
- Şirket üretimi başka ülkeye kaydırırsa yerel işçiler ve tedarikçiler bu karara hiç katılmadan etkilenir. Bu, yerel ekonomi için bir bağımlılık, yani olumsuz yöndür.
- Denetleyelim: tablo aynı şirketin iki yüzünü karşılaştırıyor; biri olumlu, öteki olumsuz ✓.
Sık yapılan hata: "Olumlu; yatırımın artması" seçmek. Yatırım artışı zaten dolu satırda olumlu yön olarak yazılı; boş satırın konusu yatırım değil, kararların ülke dışında alınmasıdır.
17. sorunun çözümü
Millî park ilan etmenin amacı doğal ve kültürel değerleri korurken alanı denetimli kullanıma açmaktır.
- Millî park, doğal ya da kültürel değeri ulusal ölçekte önem taşıyan alanlara verilen bir koruma statüsüdür.
- Statü alanda yapılaşmayı, madenciliği ve tarımsal dönüşümü sınırlar; kullanım bir yönetim planına bağlanır.
- Ama amaç alanı kapatmak değildir: bilimsel araştırma, eğitim ve denetimli rekreasyon sürer. Ziyaret güzergâhlara ve kapasiteye bağlanarak sürdürülür.
- Denetleyelim: koruma ile kullanım karşıt değil, plana bağlanmış iki amaç ✓ — millî park kavramının özü bu ikisinin birlikteliğidir.
Sık yapılan hata: "Alanı tümüyle kapatmak" demek. Koruma statüsü kullanımı yasaklamaz, plana bağlar; alanı toplumdan tümüyle koparmak millî parkın eğitim ve tanıtım amacını ortadan kaldırırdı.
18. sorunun çözümü
Demir yolunun uygun olduğu yük "kara içinde uzun mesafeye taşınan ağır yükler"dir; birim maliyeti düşük ama deniz yolunun ulaşamadığı karada çalışır.
- Dolu satır: deniz yolu → birim maliyet en düşük, ağır ve büyük hacimli yük. Ama deniz yolu yalnız kıyıdan kıyıya ulaşır.
- Demir yolu satırında maliyet "düşük" verilmiş; yani o da ağır yükü ucuza taşır ve üstelik kara içinde çalışır.
- Rayların kurulu olduğu uzun hatlarda maden, tahıl, çimento gibi ağır yükler için demir yolu en elverişli kara taşımasıdır.
- Denetleyelim: limandan iç bölgedeki bir fabrikaya giden kömür deniz yoluyla gidemez; demir yoluyla ucuz taşınır ✓.
Sık yapılan hata: "Denizaşırı yükler" seçmek. Denizaşırı taşıma deniz yolunun işidir; raylar denizi aşamaz, demir yolunun üstünlüğü kara içindeki uzun mesafededir.
19. sorunun çözümü
Olay, fiziksel ticaretin dijital sistemlere bağımlı hâle geldiğini gösterir; bilgi sistemi durunca yükleme de durmuştur.
- Saldırının hedefi: limanın bilgi sistemi, yani dijital bir unsur.
- Ortaya çıkan sonuç: konteyner takibi durmuş ve yükleme birkaç gün yapılamamış, yani fiziksel bir aksama.
- Dijital bir arızanın fiziksel akışı durdurabilmesi, konteynerin yerinin, sırasının ve gideceği geminin artık dijital sistemle belirlendiğini gösterir.
- Denetleyelim: iki alan bağımsız olsaydı sistem çöktüğünde yükleme sürerdi; durması bağımlılığı kanıtlar ✓.
Sık yapılan hata: "Ticaretin dijitalden bağımsız olduğunu" seçmek. Olay tam tersini gösteriyor: dijital sistem durunca fiziksel yükleme de durmuş; bağımsızlık olsaydı böyle bir aksama yaşanmazdı.
20. sorunun çözümü
Önemli deniz yolları üzerindeki liman ülkeleri aktarma merkezi işlevi görür.
- Sorunun çelişkisini görelim: ülke küçük ama ticaret payı büyük. Öyleyse pay, ülkenin kendi üretiminden gelmiyor olmalı.
- Ticarette belirleyici olan yüzölçümü değil konumdur. Boğaz ve kanal geçişleri gibi zorunlu güzergâhlarda bulunan ülkeler, mallar oradan geçtiği için hacim kazanır.
- Buna liman ve serbest bölge altyapısı eklenince ülke bir aktarma merkezine dönüşür; mal gelir, işlem görür ve yeniden gönderilir.
- Denetleyelim: bu ticaret ülkenin kendi üretimine bağlı değil ✓ — bu yüzden küçük ülke büyük hacim yaratabiliyor.
Sık yapılan hata: "Ham madde zenginlikleri" demek. Aktarma merkezi olmak kendi kaynağına DEĞİL, konuma ve liman altyapısına dayanır; mal başka ülkelerin ürünüdür.