12. Sınıf Coğrafya 2. Dönem 2. Yazılı
20 soru · cevap anahtarı ve adım adım çözüm sayfanın altında
Kapsanan konular
Doğal kaynak potansiyeli ülkeler arası ilişkileri biçimlendirir; enerji hatları üretici, tüketici ve geçiş ülkelerini birbirine bağlar ve mekânsal unsurlar anlaşmazlık konusu olabilir. Bu bilgiye dayanarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
- A Kaynak ve güzergâh çeşitlendirmesi arz güvenliğini artırır.
- B Sınır aşan sularda yukarı havza belirleyicidir.
- C Yenilenebilir enerji dışa bağımlılığı azaltır.
- D Enerji kaynağı olmayan bir ülke enerji ilişkilerinde hiçbir etkiye sahip olamaz.
- E Uluslararası birliktelikler görüşme zemini sağlar.
Bir bölgedeki anlaşmazlığın mekânsal nedenlerini çözümlerken kullanılacak veriler sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Kaynak dağılışı haritaları, sınır ve yetki alanı verileri, ulaşım ve enerji hatlarının güzergâhları ile tarihsel bilgiler
- B Yalnız nüfus verileri
- C Yalnız iklim verileri
- D Yalnız yükselti verileri
- E Yalnız tarım verileri
Bazı sınırların anlaşmazlığa açık olmasının nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Sınırların doğal ve kültürel bütünlükleri gözetmeden çizilmiş olması; aynı topluluğu bölmesi ya da kaynak alanlarını ayırması
- B Sınırların kısa olması
- C Sınırların uzun olması
- D Sınırların yeni olması
- E Anlaşmazlığın rastlantısal olması
Organize sanayi bölgelerinin kurulmasının sağladığı yararlar sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Altyapının ortak kullanılması, atık yönetiminin toplu yapılabilmesi ve sanayinin yerleşim alanlarından ayrılması
- B Yalnız arazi tahsisi
- C Yalnız vergi toplanması
- D Yalnız istihdam azaltılması
- E Hiçbir yarar sağlamaması
Turizmin bir bölgede işlevsel bölge oluşturmasının nasıl gerçekleştiği sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Doğal sınırların değişmesiyle
- B İklimin değişmesiyle
- C Konaklama, ulaşım ve hizmet yatırımlarının belirli bir alanda yoğunlaşarak o alanı turizm ağırlıklı bir bölge hâline getirmesiyle
- D Nüfusun azalmasıyla
- E Tarımın bitmesiyle
Bir durum
Bir ülke doğal gazının büyük bölümünü tek bir ülkeden ve tek bir hat üzerinden almaktadır.
Yukarıda anlatılan durumun yarattığı risk ve alınabilecek önlem hangisidir?
- A Risk bulunmaması
- B Hattın kapatılması
- C Yalnız fiyatın düşmesi
- D Yalnız tüketimin artması
- E Kesinti durumunda arzın tümüyle durması riski; önlem olarak kaynak ve güzergâh çeşitlendirmesi ile depolama kapasitesinin artırılması
Hizmet sektörünün ekonomik kalkınmaya katkısının nitelik açısından değerlendirilmesi sorulmaktadır. Doğru değerlendirme hangisidir?
- A Bütün hizmetler aynı katkıyı sağlar
- B Hizmetin katkısı yoktur
- C Bilişim, finans ve mühendislik gibi yüksek nitelikli hizmetler daha yüksek katma değer üretir; düşük nitelikli hizmetlerin katkısı sınırlı kalır
- D Yalnız turizm katkı sağlar
- E Katkı ölçülemez
| Anlaşmazlık konusu olabilen unsur | Neden |
|---|---|
| Sınır bölgeleri | Tarihsel iddialar, kaynak paylaşımı |
| Su havzaları | Sınır aşan akarsuların paylaşımı |
| Deniz alanları | ? |
Tabloda anlaşmazlık konusu olabilen mekânsal unsurlar verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan neden hangisidir?
- A Denizlerin geniş olması
- B Suyun tuzlu olması
- C Balıkçılığın azalması
- D Gemilerin çokluğu
- E Kıta sahanlığı, deniz yetki alanları ve deniz tabanındaki kaynaklar
| Türk kültür bölgesi | Başlıca ülkeler / alanlar |
|---|---|
| Orta Asya | Kazakistan, Özbekistan, Kırgızistan, Türkmenistan |
| Kafkasya | Azerbaycan |
| Balkanlar | ? |
Tabloda Türk kültür bölgeleri verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan alan hangisidir?
- A Bulgaristan, Kuzey Makedonya, Kosova ve Batı Trakya gibi Türk topluluklarının yaşadığı alanlar
- B Kuzey Afrika
- C Güney Amerika
- D Doğu Asya
- E Okyanusya
| Taraf | Enerji nakil hattından beklentisi |
|---|---|
| Üretici ülke | Kaynağını pazara ulaştırmak ve gelir elde etmek |
| Tüketici ülke | Kesintisiz ve uygun fiyatlı arz sağlamak |
| Geçiş ülkesi | ? |
Tabloda enerji nakil hatlarının tarafları verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan beklenti hangisidir?
- A Geçiş geliri elde etmek ve stratejik konumunu güçlendirmek
- B Kaynağa sahip olmak
- C Hattı kapatmak
- D Fiyatı belirlemek
- E Beklenti bulunmaması
Teknolojinin kültürel etkileşim üzerindeki etkisi değerlendirilmektedir. Doğru değerlendirme hangisidir?
- A Yalnız kültürleri zenginleştirir
- B Hiçbir etkisi yoktur
- C Yalnız kültürleri yok eder
- D Kültürler arası tanışmayı ve yerel kültürlerin görünür olmasını kolaylaştırır; aynı zamanda baskın kültürlerin yayılmasıyla tektipleşme riski doğurur
- E Etki ölçülemez
| Etki | Yönü |
|---|---|
| Gelir ve istihdam sağlaması | Olumlu |
| Taşıma kapasitesinin aşılması | ? |
Tabloda turizmin etkileri verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tablodaki eksik bölüm nasıl tamamlanmalıdır?
- A Olumlu; istihdamın artması
- B Olumlu; gelirin artması
- C Etkisiz
- D Olumsuz; doğal ve kültürel değerlerin yıpranması
- E Belirsiz
Sulama yatırımlarının tarımsal gelir üzerindeki etkisi sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Etkisi bulunmaması
- B Yağışa bağımlılığı azaltarak yılda birden çok ürün alınmasını ve daha yüksek gelirli ürünlere geçilmesini sağlaması
- C Gelirin azalması
- D Toprağın bozulması yalnızca
- E Üretimin durması
| Özellik | Gelişmiş ülke | Gelişmekte olan ülke |
|---|---|---|
| Baskın sektör | Hizmet ve yüksek teknolojili sanayi | Tarım ve emek yoğun sanayi |
| İhracat yapısı | Yüksek katma değerli ürünler | ? |
Tabloda ülke grupları karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan ifade hangisidir?
- A Yüksek teknolojili ürünler
- B İhracat yapmama
- C Yalnız hizmet
- D Yalnız yazılım
- E Ham madde ve düşük katma değerli ürünler
| Ülke | İhracatının gittiği pazar |
|---|---|
| A | Tek bir ülkeye %72 |
| B | Birçok ülkeye dağılmış |
Tabloda iki ülkenin ihracat yapısı verilmiştir. A ülkesinin karşılaştığı risk hangisidir?
- A İhracat yapamaması
- B Alıcı ülkedeki bir daralmanın ihracatı ağır biçimde etkilemesi
- C Üretim yapamaması
- D Nüfusunun azalması
- E Ulaşımının olmaması
Şemada bir sürecin basamakları verilmiştir. Şemadaki son basamağın sağladığı yarar hangisidir?
- A Kaynağın çatışma yerine ortak kazanca dönüşmesi
- B Kaynağın kullanılamaması
- C Anlaşmazlığın büyümesi
- D Yetki alanlarının kaldırılması
- E Keşfin geçersizleşmesi
| Kuruluş türü | Çalışma alanı |
|---|---|
| Ekonomik birlik | Ticaret ve gümrük düzenlemeleri |
| Sağlık alanındaki uluslararası kuruluş | ? |
Tabloda uluslararası kuruluşlar verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Boş bırakılan yere hangi ifade yazılmalıdır?
- A Gümrük vergisi koymak
- B Salgınlarda ortak yaklaşım ve standart belirlemek
- C Sınır çizmek
- D Ordu kurmak
- E Vergi toplamak
Yurt dışında yaşayan toplulukların ülkeler arası kültürel ve ekonomik etkileşimdeki rolü sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Rollerinin bulunmaması
- B Yalnız göç etmeleri
- C İki ülke arasında kültürel köprü kurmaları, ticari bağlantı ve yatırım kanalları oluşturmaları
- D Yalnız turizm yapmaları
- E Etkilerinin ölçülememesi
Teknolojiye erişimdeki eşitsizliğin ülkeler arası gelişmişlik farkını derinleştirmesinin nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Teknolojiye erişen ülkelerin verimliliğini ve katma değerini artırırken erişemeyenlerin geride kalması; farkın zamanla büyümesi
- B Teknolojinin gereksiz olması
- C Teknolojinin ucuz olması
- D Farkın azalması
- E Etkisinin bulunmaması
Kartlarda ülkeleri bir araya getiren nedenler verilmiştir. Bu nedenlerin ortak yönü hangisidir?
- A Hepsinin ekonomik olması
- B Hepsinin yerel olması
- C Hiçbirinin tek bir ülke tarafından çözülememesi
- D Hepsinin çevreyle ilgili olması
- E Hepsinin çözülemez olması
🔑 Cevap anahtarı ve çözümler — önce kendin çöz
1. sorunun çözümü
Kaynağı olmayan bir ülke de geçiş, depolama ve ticaret işlevleriyle etki kurabildiği için "hiçbir etkiye sahip olamaz" yargısı söylenemez.
- Soru "söylenemez" diyor; öyleyse verilen bilgiyle ÇELİŞEN ya da onun desteklemediği yargıyı arıyoruz. Doğru bilgileri işaretlemeyeceğiz.
- Metin doğal kaynak potansiyelinin ilişkileri biçimlendirdiğini, hatların üretici, tüketici ve geçiş ülkelerini birbirine bağladığını söylüyor. Geçiş ülkesinin bu zincirdeki yeri, kaynağa sahip olmadan da bağlantının parçası olunabildiğini gösteriyor.
- Öyleyse "enerji kaynağı olmayan bir ülke hiçbir etkiye sahip olamaz" yargısı metnin kendi kurduğu üçlü yapıya aykırıdır; geçiş ülkesi tam da kaynaksız etkinin örneğidir.
- Denetleyelim: öbür seçenekleri tek tek sınayalım — çeşitlendirmenin arz güvenliğini artırması, yukarı havzanın belirleyiciliği, yenilenebilirin bağımlılığı azaltması ve birliklerin görüşme zemini sağlaması metinle uyuşuyor ✓, dolayısıyla hepsi söylenebilir.
Sık yapılan hata: "Sınır aşan sularda yukarı havza belirleyicidir." demek. Bu yargı DOĞRUDUR: akarsu tek yönlü aktığı için yukarı havzadaki kullanım aşağıya zorunlu olarak yansır. Soru doğru olanı değil, söylenemeyeni istiyor.
2. sorunun çözümü
Mekânsal çözümleme, anlaşmazlığın "nerede" ve "neden orada" olduğunu açıklamayı hedefler. Kaynakların dağılışı ile hatların güzergâhı çoğu kez bu sorunun yanıtını verir.
- Kaynak dağılışı belirlenir.
- Sınır ve yetki alanları incelenir.
- Hat güzergâhları ve tarihsel bilgi eklenir.
3. sorunun çözümü
Bazı sınırlar doğal ve kültürel bütünlükler gözetilmeden çizildiği için topluluğu böler ya da kaynak alanlarını ayırır.
- Sorunun istediği, kimi sınırların neden sürekli tartışma ürettiği.
- Bir sınır, yaşayan insanların ve doğal birimlerin üzerinden geçer. Aynı dili konuşan, akraba olan bir topluluk ikiye bölündüğünde sınırın iki yanında karşılıklı beklentiler doğar.
- Aynı şey doğal birimler için de geçerlidir: bir otlak, bir havza ya da bir petrol alanı sınırla ikiye ayrıldığında paylaşım kuralı belirsiz kalır. Özellikle sömürge döneminde cetvelle çizilmiş sınırlarda bu durum yaygındır.
- Denetleyelim: dağ sırtı ya da akarsu gibi doğal birimleri izleyen ve toplulukları bölmeyen sınırların çok daha az tartışma ürettiği görülüyor ✓ — sorun sınırın varlığı değil, nereden geçirildiği.
Sık yapılan hata: "Sınırların uzun olması" demek. Uzunluk kendi başına anlaşmazlık üretmez; dünyanın en uzun sınırlarından bazıları on yıllardır sorunsuzdur. Belirleyici olan sınırın hangi bütünlüğü kestiğidir.
4. sorunun çözümü
Organize sanayi bölgesi altyapının ortak kullanılmasını, atık yönetiminin toplu yapılmasını ve sanayinin yerleşim alanlarından ayrılmasını sağlar.
- Dağınık kurulan fabrikaların her biri için ayrı yol, elektrik, su ve arıtma hattı çekmek pahalıdır.
- Toplu yerleşimde bu altyapı bir kez kurulur ve bütün fabrikalar ortak kullanır; birim maliyet düşer.
- Atıklar merkezi arıtma tesisinde işlenir, çevresel denetim kolaylaşır; sanayi konut alanlarından uzaklaştığı için gürültü ve kirlilik de azalır.
- Denetleyelim: ekonomik, çevresel ve planlama yararları bir arada ✓.
Sık yapılan hata: "Yalnız arazi tahsisi" seçmek. Arazi sağlamak organize sanayi bölgesinin bir parçasıdır ama asıl yararı ortak altyapı, toplu atık yönetimi ve yerleşimlerden ayrılmadır; "yalnız" ifadesi bunları dışarıda bırakır.
5. sorunun çözümü
Turizm, konaklama, ulaşım ve hizmet yatırımları belirli bir alanda yoğunlaşıp o alanı turizm ağırlıklı bir bölge hâline getirdiğinde işlevsel bölge oluşturur.
- İşlevsel bölge, belirli bir ekonomik etkinliğin yoğunlaştığı alandır.
- Bir kıyı şeridine otel, havalimanı, yol, lokanta ve eğlence yatırımları yapıldıkça çalışanların ve gelirin çoğu turizmden gelir.
- Zamanla o alanın ekonomik kimliği turizmle tanımlanır; sınırı da yatırımların yayıldığı yere kadar uzanır.
- Denetleyelim: bölgeyi oluşturan doğal değişim değil, yatırım yoğunlaşması ✓.
Sık yapılan hata: "İklimin değişmesiyle" seçmek. Turizme uygun iklim bir çekicilik olabilir ama işlevsel bölgeyi oluşturan iklim değişimi değil, o alanda yoğunlaşan turizm yatırımları ve etkinliğidir.
6. sorunun çözümü
Tek kaynak ve tek hat, teknik bir arıza ya da siyasi bir gerilimde arzı tümüyle kesebilir. Depolama, kesintinin etkisini kısa vadede karşılamayı; çeşitlendirme ise riski kalıcı olarak azaltmayı sağlar.
- Tek kaynak ve tek hat bağımlılığı vardır.
- Kesinti arzı tümüyle durdurabilir.
- Çeşitlendirme ve depolama riski azaltır.
7. sorunun çözümü
Bilişim, finans ve mühendislik gibi yüksek nitelikli hizmetler daha yüksek katma değer üretir; düşük nitelikli hizmetlerin kalkınmaya katkısı sınırlı kalır.
- Hizmet sektörü türdeş değildir: bir yazılım şirketi ile küçük bir seyyar satıcı aynı sektörde sayılır.
- Nitelikli iş gücüne dayanan hizmetler, çalışan başına yüksek gelir, teknoloji birikimi ve ihracat olanağı yaratır.
- Düşük nitelikli hizmetler istihdam sağlasa da verimlilik ve gelir artışı sınırlı kalır.
- Denetleyelim: değerlendirme hizmetin niteliğine göre ayrım yapıyor ✓ — soru da "nitelik açısından" değerlendirme istiyor.
Sık yapılan hata: "Bütün hizmetler aynı katkıyı sağlar" seçmek. Soru tam da nitelik farkını soruyor; yüksek ve düşük nitelikli hizmetlerin ürettiği katma değer arasındaki farkı yok saymak bu yüzden yanlıştır.
8. sorunun çözümü
Deniz alanlarında anlaşmazlık, kıta sahanlığı ile deniz yetki alanlarının ve deniz tabanındaki kaynakların paylaşımından doğar.
- Tablonun kurgusu şu: solda anlaşmazlık konusu olabilen mekânsal unsur, sağda anlaşmazlığın nedeni.
- Dolu satırlar örneği veriyor: sınır bölgelerinde tarihsel iddialar ve kaynak paylaşımı, su havzalarında sınır aşan akarsuların bölüşülmesi tartışma yaratıyor. İkisinde de neden, bir alanın kime ait olduğunun kesin çizilememesi.
- Denizde de aynı belirsizlik var: kıyısı olan ülkeler arasında yetki alanlarının nereden ayrılacağı çizilmelidir. Üstelik yetki yalnız su yüzeyini değil, deniz tabanını ve altındaki doğal gaz, petrol gibi kaynakları da kapsar.
- Denetleyelim: taban kaynakları olmasa sınır çizgisi yalnızca teknik bir konu kalırdı ✓ — ekonomik değer, tartışmayı siyasi bir konuya dönüştürüyor.
Sık yapılan hata: "Denizlerin geniş olması" demek. Genişlik tek başına bir anlaşmazlık nedeni değildir; açık okyanuslarda kimsenin yetki iddiası çakışmaz. Tartışma, yetki alanlarının ÜST ÜSTE BİNDİĞİ ve tabanında kaynak bulunan denizlerde çıkar.
9. sorunun çözümü
Balkanlar’da Bulgaristan, Kuzey Makedonya, Kosova ve Batı Trakya gibi alanlar bu kapsamdadır.
- Tablonun kurgusu şu: solda Türk kültür bölgesi, sağda o bölgedeki başlıca ülkeler ya da alanlar.
- Dolu satırlar ölçütü gösteriyor: Orta Asya ve Kafkasya, Türk topluluklarının yaşadığı ülkelerle eşleşmiş. Yani ölçüt siyasi sınır değil, kültürel süreklilik.
- Balkanlar’da da yüzyıllar süren ortak tarihin izlerini taşıyan topluluklar yaşar: Bulgaristan, Kuzey Makedonya, Kosova ve Batı Trakya bu kapsamdadır.
- Denetleyelim: bağ dil, mutfak, mimari ve geleneklerde sürüyor ✓ — kültürel süreklilik ölçütü tutuyor.
Sık yapılan hata: "Kuzey Afrika" demek. Tablodaki ölçüt Türk topluluklarının yaşadığı ve kültürel sürekliliğin bulunduğu alanlardır; Balkanlar satırının karşılığı Kuzey Afrika değildir.
10. sorunun çözümü
Geçiş ülkesi, kaynağa sahip olmadan geçiş geliri elde eder ve konumunu stratejik bir güce çevirir.
- Tablonun kurgusu şu: solda enerji nakil hattındaki taraf, sağda o tarafın hattan beklentisi.
- Dolu satırlar iki ucu veriyor: üretici ülke kaynağını pazara ulaştırıp gelir elde etmek istiyor, tüketici ülke kesintisiz ve uygun fiyatlı arz istiyor.
- Geçiş ülkesinin ne kaynağı ne de tüketim gereksinimi belirleyici; elinde olan tek şey hattın üzerinden geçtiği topraktır. Bu topraktan geçiş ücreti geliri doğar ve hattın sürekliliği ona bağlı olduğu için siyasi ağırlığı artar.
- Denetleyelim: üç beklentiyi yan yana koyunca her tarafın kendi konumundan doğan bir kazancı olduğu görülüyor ✓ — geçiş ülkesininki konumun kendisidir.
Sık yapılan hata: "Kaynağa sahip olmak" demek. Bu beklenti ÜST SATIRDA üretici ülke için zaten yazılmış; geçiş ülkesini tanımlayan şey kaynağa sahip olmaması, yalnızca hattın güzergâhında bulunmasıdır.
11. sorunun çözümü
Aynı araç iki yönde işler: yerel kültürü görünür kılar, baskın kültürün yayılmasını da hızlandırır.
- Teknolojinin kültürel etkisini iki yönden düşünelim.
- Bir yönü tanıştırıcı: küçük bir yörenin müziği ya da el sanatı, daha önce hiç ulaşamayacağı kitlelere ulaşabilir. Yerel kültürler görünür olur.
- Öteki yönü baskılayıcı: küresel ölçekte üretilen içerik geniş kaynaklarla yayıldığı için yerel üretimi bastırabilir ve tektipleşme riski doğurur. Sonucu belirleyen, yerel üretimin desteklenip desteklenmediğidir.
- Denetleyelim: tek yönlü iki seçenek de eksik kalırdı ✓ — teknoloji ne yalnız zenginleştirir ne yalnız yok eder.
Sık yapılan hata: "Yalnız kültürleri zenginleştirir" demek. Aynı araç baskın kültürlerin yayılmasını da hızlandırdığı için TEKTİPLEŞME riski doğurur; etki tek yönlü değildir.
12. sorunun çözümü
Taşıma kapasitesinin aşılması doğal ve kültürel değerleri yıprattığı için olumsuz bir etkidir.
- Tablonun kurgusu şu: solda turizmin bir etkisi, sağda bu etkinin yönü.
- Dolu satır: gelir ve istihdam sağlaması → olumlu. Demek ki sağ sütun, etkinin yönünü gerekçesiyle birlikte istiyor.
- Taşıma kapasitesi, bir alanın bozulmadan ağırlayabileceği ziyaretçi sınırıdır. Bu sınır aşıldığında patikalar aşınır, su ve atık yükü kalkmaz, tarihî doku yıpranır. Yön olumsuz, gerekçe doğal ve kültürel değerlerin yıpranmasıdır.
- Denetleyelim: kapasite aşıldığında gelir yine artabilir ✓ — ama gelir satırı tabloda zaten ayrı yazılmış; burada sorulan, kapasite aşımının kendi sonucudur.
Sık yapılan hata: "Olumlu; gelirin artması" demek. Bu, ÜST SATIRDA zaten yazılmış olanı yineler; kapasite aşımının kendi sonucu kazanç değil, yıpranmadır.
13. sorunun çözümü
Sulama tarımı yağışa bağımlılıktan kurtarır; yılda birden çok ürün alınmasını ve daha yüksek gelirli ürünlere geçilmesini sağlayarak geliri artırır.
- Kuru tarımda üretim yağışa bağlıdır: yağışlı yıl iyi, kurak yıl kötü geçer ve genellikle tahıl gibi tek ürün alınır.
- Sulama suyu düzenli sağlayınca verim yıldan yıla daha istikrarlı olur.
- Uzun ve sıcak yetişme mevsiminde yılda iki ürün alınabilir; pamuk, sebze, meyve gibi suya ihtiyaç duyan ama daha değerli ürünlere geçilebilir.
- Denetleyelim: istikrarlı üretim + ikinci ürün + değerli ürün = daha yüksek gelir ✓.
Sık yapılan hata: "Etkisi bulunmaması" seçmek. Sulama üretimin en önemli sınırlayıcısı olan su açığını kapatır; etkisi olmadığını söylemek, kurak bölgelerde sulu ve kuru tarım arasındaki büyük verim farkını yok saymaktır.
14. sorunun çözümü
Gelişmekte olan ülkelerin ihracatı ham madde ve düşük katma değerli ürünlere dayanır.
- Tablonun kurgusu şu: solda özellik, ortada gelişmiş ülke, sağda gelişmekte olan ülke. İki sütun birbirinin karşıtı.
- Baskın sektör satırı bunu gösteriyor: bir yanda hizmet ve yüksek teknolojili sanayi, öbür yanda tarım ve emek yoğun sanayi.
- İhracat yapısı da aynı karşıtlığı sürdürmeli. Gelişmiş ülke yüksek katma değerli ürün ihraç ediyorsa, gelişmekte olan ülke ham madde ve düşük katma değerli ürün ihraç eder.
- Denetleyelim: ihracat yapısı teknoloji düzeyinin en açık göstergesi ✓ — ham maddeye dayanan ekonomi fiyat dalgalanmalarına da açık kalıyor.
Sık yapılan hata: "Yüksek teknolojili ürünler" demek. Bu, AYNI SATIRDA gelişmiş ülke için zaten yazılmış; gelişmekte olan ülkelerin ihracatı ham madde ağırlıklıdır.
15. sorunun çözümü
İhracatın neredeyse tamamının tek bir ülkeye gitmesi, o pazardaki daralmanın doğrudan ve ağır biçimde yansımasına yol açar.
- Tabloyu okuyalım: A ülkesinin ihracatının %72’si tek bir ülkeye gidiyor, B ülkesinin ihracatı birçok ülkeye dağılmış.
- B’de bir alıcı ülkede kriz çıksa kaybı öteki pazarlar dengeler. A’da ise tek alıcının talebi daraldığında ihracatın yaklaşık dörtte üçü aynı anda etkilenir.
- Riskin adı bağımlılıktır: A’nın üretimi, istihdamı ve döviz geliri başka bir ülkenin ekonomik gidişine bağlanmıştır. Pazarı çeşitlendirmek bu yüzden bir dış ticaret ilkesidir.
- Denetleyelim: A ihracat yapamıyor değil ✓ — yapıyor, ama tek bir alıcıya bağlı olduğu için kırılgan.
Sık yapılan hata: "İhracat yapamaması" demek. A ülkesi ihracat yapıyor; sorun ihracatın yokluğu değil, ihracatın tek bir pazara yığılmış olmasıdır.
16. sorunun çözümü
Ortak işletme anlaşması, hak tartışmasının çözülmesini beklemeden kaynağın iki tarafa da kazanç sağlamasını mümkün kılar.
- Şemayı izleyelim: havzada kaynak keşfedilir → yetki alanları örtüşür → taraflar ortak işletme anlaşması yapar.
- İkinci basamak bir kilitlenme üretiyor: alan üzerinde iki tarafın da iddiası var; hak sorunu çözülmeden kimse güvenle yatırım yapamaz ve kaynak yerinde kalır.
- Üçüncü basamak bu kilidi açar. Ortak işletmede taraflar kimin haklı olduğu tartışmasını askıya alıp üretimi ve geliri paylaşır. Böylece çatışma nedeni olan kaynak, iki taraf için de kazanca dönüşür.
- Denetleyelim: yetki alanı iddiaları kaldırılmış değil ✓ — anlaşma iddiaları çözmez, yalnızca kaynağın kullanımını olanaklı kılar.
Sık yapılan hata: "Anlaşmazlığın büyümesi" demek. Şemadaki son basamak anlaşma yapılmasıdır; anlaşma tarafları uzlaştırır, anlaşmazlığı büyütmez.
17. sorunun çözümü
Sağlık alanındaki uluslararası kuruluşlar, sınır tanımayan sağlık sorunlarında ortak yaklaşım ve ortak standart belirler.
- Tablonun kurgusu şu: solda kuruluş türü, sağda çalışma alanı.
- Dolu satır: ekonomik birlik → ticaret ve gümrük düzenlemeleri. Demek ki sağ sütun, her kuruluşun kendi alanında yaptığı düzenlemeyi yazıyor.
- Sağlık alanındaki bir uluslararası kuruluşun alanı bulaşıcı hastalıklar, aşı ve tanı ölçütleridir. Bir salgın sınır tanımadığı için ülkelerin aynı tanımlarla ölçüm yapması ve aynı önlem çerçevesini kullanması gerekir; kuruluşun işi bu ortak çerçeveyi kurmaktır.
- Denetleyelim: sınır çizmek, ordu kurmak ve vergi toplamak devletlerin egemenlik yetkisindedir ✓ — uluslararası kuruluşlar bu yetkileri kullanmaz.
Sık yapılan hata: "Gümrük vergisi koymak" demek. Gümrük, ÜST SATIRDAKİ ekonomik birliğin alanıdır; sağlık kuruluşunun işi salgınlarda ortak yaklaşım ve standart oluşturmaktır.
18. sorunun çözümü
Yurt dışındaki topluluklar iki ülkeyi de tanıdıkları için kültürel köprü ve ticari kanal işlevi görür.
- Bu toplulukların ayırt edici özelliğini belirleyelim: iki ülkenin de dilini, kurumlarını ve alışkanlıklarını biliyorlar.
- Ticarette en büyük engellerden biri güven ve bilgi eksikliğidir. İki tarafı da tanıyan bir aracı, bu maliyeti düşürür; bağlantı ve yatırım kanalları böyle açılır.
- Aynı bilgi kültürel alanda da işler: hangi ürünün, müziğin ya da yemeğin karşı tarafta karşılık bulacağını bilirler ve doğal bir köprü kurarlar.
- Denetleyelim: rol tek yönlü değil ✓ — iki ülke arasında karşılıklı akış sağlıyorlar.
Sık yapılan hata: "Yalnız göç etmeleri" demek. Göç bu toplulukların oluşma BİÇİMİDİR, etkileşimdeki rolü değil; asıl rol iki ülke arasında köprü ve ticari kanal kurmalarıdır.
19. sorunun çözümü
Teknoloji birikimlidir; erişim eşitsizliği zamanla kendini büyüten bir fark yaratır.
- Teknolojinin ne yaptığından başlayalım: aynı emek ve kaynakla daha çok üretmeyi, yani verimliliği artırır.
- Erişebilen ülke bu verimlilik artışını kazanır ve elde ettiği kaynağı bir sonraki teknolojiye yatırır. Teknoloji birikimlidir; bir adım öndeki ülke sonraki adımı daha kolay atar.
- Erişemeyen ülke ise aynı üretimi daha çok emekle sürdürür ve yatırım kaynağı üretemez. Böylece fark kapanmaz, zamanla büyür.
- Denetleyelim: fark tek seferlik bir gecikme değil ✓ — her turda yeniden açılıyor.
Sık yapılan hata: "Farkın azalması" demek. Teknoloji birikimli olduğu için erişebilen ülke her adımda öne geçer; erişim eşitsizliği farkı azaltmaz, BÜYÜTÜR.
20. sorunun çözümü
Sınır aşan çevre sorunları, ortak güvenlik ve ticaretin kolaylaştırılması; hiçbiri tek bir ülkenin kendi başına çözebileceği konular değildir.
- Kartları tek tek deneyelim: bir ülke kendi bacalarını arıtsa da komşudan gelen kirli havayı durduramaz.
- Güvenlik de aynıdır: tek taraflı alınan önlem sınırın öte yanındaki tehdidi ortadan kaldırmaz. Ticaretin kolaylaştırılması ise tanımı gereği en az iki tarafın kurallarını uyumlaştırmasını gerektirir.
- Üçünün ortak yanı, etkilerinin ülke sınırında bitmemesi ve bu yüzden çözümün de tek elden çıkamamasıdır. Uluslararası örgütler ve anlaşmalar tam bu boşluğu doldurur.
- Denetleyelim: üçü aynı türden değil ✓ — biri çevresel, biri güvenlik, biri ekonomik; ortaklıkları konularında değil, ölçeklerindedir.
Sık yapılan hata: "Hepsinin ekonomik olması" demek. Kartlardan yalnız biri ekonomik; çevre ve güvenlik başlıkları ekonomik değildir, onları birleştiren şey sınır aşan nitelikleridir.