12. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı 1. Dönem 2. Yazılı
20 soru · cevap anahtarı ve adım adım çözüm sayfanın altında
Kapsanan konular
| Öğe | İşlevi |
|---|---|
| Dipnot | Sayfa altında ek açıklama ya da kaynak gösterir |
| Kaynakça | ? |
Tabloda bilimsel yazının öğeleri tanımlanmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan tanım hangisidir?
- A Başlığı belirler
- B Sayfa altında açıklama yapar
- C Yazının sonunda yararlanılan bütün kaynakları listeler
- D Konuyu özetler
- E Yazarı tanıtır
Anlatı metinlerinde olay örgüsünü ilerleten bir öge bulunmaktadır. Bu ögenin adı sorulmaktadır. Buna göre öge nedir?
- A Uyak
- B Ölçü
- C Çatışma
- D Redif
- E Nazım birimi
Bir teknikte düşünceler mantıksal sıra gözetilmeden, çağrışımlar hâlinde akmaktadır. Bu tekniğin adı aranmaktadır. Buna göre teknik hangisidir?
- A Özetleme
- B Betimleme
- C Diyalog
- D Bilinç akışı
- E Geriye dönüş
| Kullanım | Ölçüt |
|---|---|
| Alıntı | Kaynağı belirtilerek yapılır |
| İntihal | ? |
Tabloda iki kullanım karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tablodaki boşluk nasıl doldurulmalıdır?
- A Ölçüt yoktur
- B Kaynak belirtilerek yapılır
- C Kısaltılarak yapılır
- D Uzatılarak yapılır
- E Kaynak gizlenerek yapılır
Bir çıkarım üzerine
Bir öğrenci, anket sonuçlarının her zaman toplumun tümü için geçerli olduğunu söylemiştir.
Yukarıdaki çıkarımda yapılan hata sorulmaktadır. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A Hata yoktur.
- B Anket sonuçları herkes için geçerlidir.
- C Anket yapılmamalıdır.
- D Katılımcı sayısı önemsizdir.
- E Sonuçlar yalnızca katılımcı grubunu yansıtır; genelleme için grubun temsil gücü aranır.
Hikâye ünitesinde tür bilgisi, teknikler ve dönem birlikte ele alınmaktadır. Bu bütünlüğün amacı sorulmaktadır. Buna göre amaç nedir?
- A Yalnız yazar adı ezberletmek
- B Metni hem yapısıyla hem yazıldığı dönemle birlikte okuyabilmek
- C Yalnız sözcük saymak
- D Yalnız yazım denetimi yapmak
- E Yalnız kitap sayısını artırmak
İki cümle
I. Bu konuda kısaca ve özet olarak birkaç kelimeyle söylemek gerekirse şunu belirtmek isterim ki proje bitti. II. Proje tamamlandı.
Yukarıdaki iki cümle karşılaştırılmaktadır. İkinci cümlenin üstünlüğü sorulmaktadır. Buna göre yanıt hangi seçenektedir?
- A Belirsizlik
- B Uzunluk
- C Öznellik
- D Özlülük; gereksiz sözcük kullanılmamıştır.
- E Üstünlük yoktur.
Bir metin üzerine
Bir yazı, kent içindeki derelerin kirlenmesini anlatmakta ve temizlik çalışmalarına gönüllü katılım çağrısı yapmaktadır.
Yukarıdaki metne en uygun başlık sorulmaktadır. Buna göre verilecek yanıt hangisidir?
- A Denizde Tatil
- B Sınav Takvimi
- C Derelerimiz İçin Bir Gün
- D Mutfakta Tarifler
- E Eski Bir Fotoğraf
| Öneri | Niteliği |
|---|---|
| Herkes duyarlı olmalı | Soyut |
| Her sınıfa iki ayrı atık kutusu konulmalı | ? |
Tabloda öneriler nitelendirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan bölüm hangisidir?
- A Somut ve uygulanabilir
- B Soyut
- C Anlamsız
- D Gereksiz
- E Ölçülemez
| Kaynak | Güvenilirlik ölçütü |
|---|---|
| Kurum yayını rapor | Yazarı ve yayın bilgisi bellidir |
| Yazarı belirsiz bir paylaşım | ? |
Tabloda kaynakların güvenilirliği karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan bölüm hangisidir?
- A Her zaman güvenilirdir
- B Yayın bilgisi bellidir
- C Doğrulanamadığı için kaynak olarak kullanılmamalıdır
- D Kurum yayınıyla eşdeğerdir
- E Ölçülemez
| Yanıt | Oran |
|---|---|
| Geri dönüşüm kutusu kullanıyorum | %38 |
| Kullanmıyorum | %62 |
Tabloda bir anketin sonuçları verilmiştir. Yazının bu veriye dayandırabileceği yargı sorulmaktadır. Tabloya göre doğru yorum hangisidir?
- A Katılımcılar çevreye duyarsızdır.
- B Herkes kutu kullanmaktadır.
- C Kutular yetersizdir.
- D Katılımcıların çoğunluğu geri dönüşüm kutusu kullanmamaktadır.
- E Yorum yapılamaz.
Hikâye türü olay ve durum hikâyesi olarak ikiye ayrılmaktadır. Durum hikâyesinin özelliği aranmaktadır. Buna göre bu hikâye nasıldır?
- A Serim, düğüm ve çözüm sırasını katı biçimde izler
- B Yalnız tarihsel olayları anlatır
- C Yalnız hayvanları konu alır
- D Belirgin bir düğüm ve çözüm yerine bir anı ve izlenimi öne çıkarır
- E Yalnız diyaloglardan oluşur
Bir afiş üzerine
Bir afişte yalnızca kurumuş bir toprak ile yanındaki dolu su bardağının görseli yer almaktadır.
Yukarıdaki afişte iletinin veriliş biçimi sorulmaktadır. Buna göre yanıt hangi seçenektedir?
- A Sayıyla verilmiştir.
- B Açık; yazıyla söylenmiştir.
- C Örtük; karşıtlık kurularak sezdirilmiştir.
- D Kaynakla verilmiştir.
- E İleti yoktur.
| Hedef kitle | Uygun anlatım |
|---|---|
| İlkokul öğrencileri | Kısa cümleler, somut örnekler |
| Uzman okurlar | ? |
Tabloda hedef kitleye göre anlatım eşleştirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloyu tamamlayan seçenek hangisidir?
- A Kısa cümleler ve somut örnekler
- B Alan terimleri ve ayrıntılı veriler
- C Yalnızca görseller
- D Yalnızca başlıklar
- E Anlatım değişmez
Bir soru üzerine
Anket sorusu: "Sizce de okulumuzun bahçesi yetersiz değil mi?"
Yukarıdaki anket sorusunun taşıdığı sorun sorulmaktadır. Buna göre doğru yanıt hangisidir?
- A Çok kısadır.
- B Yanıtlayanı belirli bir yanıta yönlendirmektedir.
- C Çok uzundur.
- D Sayısal veri istemektedir.
- E Sorun yoktur.
| Yaklaşım | Örnek |
|---|---|
| Düşünceye yönelik eleştiri | Bu öneri şu nedenle uygulanamaz |
| Kişiye yönelik saldırı | ? |
Tabloda iki yaklaşım karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloya göre boşluğa ne yazılmalıdır?
- A Örnek verilemez
- B Bu öneri şu nedenle uygulanamaz
- C Öneri incelenmelidir
- D Öneri kanıtlanmalıdır
- E Bu öneriyi ancak böyle biri getirir
Kartlarda üç davranış numaralandırılmıştır. Bilgilendirici bir yazıda yer almaması gereken davranış sorulmaktadır. Numaralara göre doğru kart hangisidir?
- A III
- B I
- C II
- D Üçü de uygundur
- E Belirlenemez
Kartlarda bu temanın üç temel düşüncesi verilmiştir. Kartlar birlikte değerlendirildiğinde ulaşılabilecek en kapsayıcı sonuç hangisidir?
- A Toplumsal tartışmanın sağlıklı yürümesi; doğrulanabilir bilgiye, açık kaynağa ve düşünceye yönelen eleştiriye bağlıdır.
- B Bilgi doğrulanmasa da olur.
- C Kaynak gizlenebilir.
- D Eleştiri kişiye yönelmelidir.
- E Kartlar birbirinden bağımsızdır.
Şemada bir araştırma yazısının hazırlanışı verilmiş, son basamak boş bırakılmıştır. Şemanın son basamağında ne yazmalıdır?
- A Notlar atılır
- B Konu değiştirilir
- C Plan yapılıp metin yazılır ve kaynakça eklenir
- D Kaynaklar gizlenir
- E Süreç durur
Bir karar üzerine
Bir yazar, eleştirdiği kişinin ev adresini yazısında paylaşmayı düşünmektedir.
Yukarıdaki düşüncenin nasıl değerlendirilmesi gerektiği sorulmaktadır. Buna göre verilecek yanıt hangisidir?
- A Kaynak gösterme yerine geçer.
- B Eleştiriyi güçlendirir, yapılmalıdır.
- C Yazının uzunluğunu artırır.
- D Kişinin özel yaşamının korunması hakkını çiğnediği için yapılmamalıdır.
- E Değerlendirme yapılamaz.
🔑 Cevap anahtarı ve çözümler — önce kendin çöz
1. sorunun çözümü
Kaynakça, yararlanılan kaynakların yazının sonunda toplu olarak verilmesidir.
- Tablonun kurgusu şu: solda bilimsel yazının bir ögesi, sağda işlevi.
- Dolu satır: dipnot → sayfa altında ek açıklama ya da kaynak gösterir. Dipnot SAYFA düzeyinde ve tek bir noktaya ilişkindir.
- Kaynakça ise yazının SONUNDA yer alır ve yararlanılan bütün kaynakları toplu olarak listeler.
- Denetleyelim: ikisi de kaynak gösterir ✓ — ayrım yerlerinde ve kapsamlarında: biri tekil ve sayfada, öteki toplu ve sonda.
Sık yapılan hata: "Sayfa altında açıklama yapar" demek. Bu, ÜST SATIRDA dipnot için zaten yazılmış; kaynakçayı ondan ayıran şey yazının sonunda ve toplu olmasıdır.
2. sorunun çözümü
Kişiler, değerler ya da istekler arasındaki çatışma olay örgüsünü ilerletir.
- Seçenekleri türlerine göre ayıralım: uyak, ölçü, redif ve nazım birimi; dördü de şiirin ses ve biçim ögeleri.
- Soru ise anlatı metinlerini konu ediyor. Bir anlatının ilerlemesi için bir gerilim gerekir; okur sonucun ne olacağını merak ettiği için okumayı sürdürür.
- Bu gerilimi kuran öge çatışmadır; kişiler arasında, kişi ile toplum arasında ya da kişinin kendi içinde olabilir.
- Denetleyelim: çatışma olmadan olaylar dizisi kalırdı ✓ — ama bunları birbirine bağlayan bir gerilim bulunmazdı.
Sık yapılan hata: Ölçü demek. Ölçü ŞİİRE ait bir ses ögesidir; anlatı metinlerinde olay örgüsünü ilerleten şey çatışmadır.
3. sorunun çözümü
Çağrışımlarla, mantıksal sıra gözetmeden akan düşünce aktarımına bilinç akışı denir.
- Sorudaki ölçütü belirleyelim: düşünceler mantıksal bir sıra izlemiyor, çağrışımlar hâlinde akıyor.
- Bu, iç monologdan ayrılan noktadır. İç monologda da kişinin sesi duyulur, ama düşünce yine de bir düzen taşır; burada o düzen kırılır.
- Düşüncelerin çağrışımlarla ve kesintisiz akmasına bilinç akışı denir.
- Denetleyelim: özetleme, betimleme, diyalog ve geriye dönüş seçenekleri ✓ — dördü de düzenli bir aktarım biçimi.
Sık yapılan hata: Özetleme demek. Özetleme uzun bir zamanı kısaltarak DÜZENLİ biçimde aktarır; bilinç akışında ise düşünceler sıra gözetmeden akar.
4. sorunun çözümü
Alıntı ile intihali ayıran ölçüt kaynağın belirtilip belirtilmemesidir.
- Tablonun kurgusu şu: solda kullanım, sağda ölçütü.
- Dolu satır: alıntı → kaynağı belirtilerek yapılır. Yani metnin kime ait olduğu okura açıkça söylenir.
- İntihal ise aynı işi kaynağı gizleyerek yapar. İki kullanımda da başkasının metni kullanılıyor; fark yalnız kaynağın açıklanıp açıklanmamasında.
- Denetleyelim: uzunluk ya da kısaltma ölçüt değil ✓ — bir cümlelik aktarım da kaynaksızsa intihaldir.
Sık yapılan hata: "Kısaltılarak yapılır" demek. Uzunluk ölçüt değildir; metin kısaltılsa bile kaynak gösterilmemişse davranış yine intihal olur.
5. sorunun çözümü
Anket sonuçları katılımcı grubunu yansıtır; genelleme yapmak için grubun temsil gücü gerekir.
- Öğrencinin savı şu: anket sonuçları her zaman toplumun tümü için geçerlidir.
- Oysa ankete belirli bir grup katılır. Sonuçlar öncelikle o grubun görüşünü gösterir.
- Toplumun tümüne genellemek için grubun TEMSİL GÜCÜ aranır: katılımcı sayısı yeterli mi, toplumun farklı kesimlerini kapsıyor mu, nasıl seçilmiş?
- Denetleyelim: yalnız bir sınıfa yapılan anket bütün okulu bile temsil etmeyebilir ✓ — genelleme koşullara bağlı.
Sık yapılan hata: "Katılımcı sayısı önemsizdir" demek. Katılımcı sayısı temsil gücünün ölçütlerinden biridir; az sayıda kişiyle yapılan anket toplumun tümüne genellenemez.
6. sorunun çözümü
Amaç, metni hem yapı ve teknik hem de yazıldığı dönemle birlikte okuyabilmektir.
- Ünitede yan yana getirilen üç şeyi görelim: tür bilgisi, anlatım teknikleri ve dönem.
- İlk ikisi metnin nasıl kurulduğunu gösteriyor; hangi bakış açısı, hangi teknik, hangi yapı kullanılmış.
- Dönem bilgisi ise neden öyle kurulduğunu açıklıyor; 1960 sonrası hikâyesindeki kent ve yalnızlık izlekleri buna örnektir. İkisi birlikte bütünlüklü bir okuma sağlar.
- Denetleyelim: "yalnız yazar adı ezberletmek" seçeneği ✓ — ünitede yazar adı değil, yapı ve dönem ilişkisi işleniyor.
Sık yapılan hata: "Yalnız sözcük saymak" demek. Ünitede sayısal bir ölçüm YOK; amaç metni yapısıyla ve dönemiyle birlikte okuyabilmektir.
7. sorunun çözümü
Aynı bilgiyi gereksiz sözcük kullanmadan vermek özlülüktür.
- İki cümleyi taşıdıkları bilgiye göre karşılaştıralım. İkisi de aynı şeyi söylüyor: proje bitti.
- Birinci cümlede yinelemeler var: "kısaca", "özet olarak", "birkaç kelimeyle" — üçü de aynı anlamı taşıyor ve hiçbiri yeni bilgi eklemiyor.
- İkinci cümle aynı bilgiyi iki sözcükle veriyor. Bu üstünlüğün adı özlülüktür.
- Denetleyelim: birinci cümle "kısaca söylemek gerekirse" derken kendisi uzuyor ✓ — söylediğiyle yaptığı çelişiyor.
Sık yapılan hata: Belirsizlik demek. İkinci cümlede belirsizlik yok, tam tersine bilgi net; üstünlüğü aynı bilgiyi gereksiz sözcük kullanmadan vermesidir.
8. sorunun çözümü
Başlık hem konuyu hem de çağrıyı yansıtmalıdır.
- Metnin iki yönünü ayıralım: konu dere kirliliği, amaç ise gönüllü katılım çağrısı.
- Başlık bu iki yönü birden karşılamalı; yalnız konuyu vermek çağrıyı, yalnız çağrı yapmak konuyu eksik bırakır.
- "Derelerimiz İçin Bir Gün" başlığı konuyu ("derelerimiz") ve katılım çağrısını ("bir gün") birlikte veriyor.
- Denetleyelim: öteki seçenekler metinle hiç ilgili değil ✓ — tatil, sınav, tarif ve fotoğraf metinde geçmiyor.
Sık yapılan hata: "Denizde Tatil" demek. Metin denizden değil KENT İÇİNDEKİ DERELERDEN söz ediyor ve bir tatil çağrısı değil, temizlik çalışmasına katılım çağrısı yapıyor.
9. sorunun çözümü
Ne yapılacağını açıkça gösteren öneri somut ve uygulanabilirdir.
- Tablonun kurgusu şu: solda öneri, sağda niteliği.
- Dolu satır: "Herkes duyarlı olmalı" → soyut. Bu öneri kime, ne yapması gerektiğini söylemiyor; uygulanıp uygulanmadığı da ölçülemiyor.
- İkinci öneri ise net: her sınıfa iki ayrı atık kutusu konulacak. Kim, neyi, nereye yapacak — hepsi belli. Sonucu da sayılabilir.
- Denetleyelim: somut öneri ölçülebilir ✓ — kaç sınıfa kutu konduğu sayılabilir, "duyarlılık" ise sayılamaz.
Sık yapılan hata: Soyut demek. Bu, ÜST SATIRDA birinci öneri için zaten yazılmış; ikinci öneri ne yapılacağını açıkça söylediği için somut ve uygulanabilirdir.
10. sorunun çözümü
Yazarı ve yayın bilgisi bilinmeyen içerikler doğrulanamadığı için kaynak sayılmaz.
- Tablonun kurgusu şu: solda kaynak, sağda güvenilirlik ölçütü.
- Dolu satır: kurum yayını rapor → yazarı ve yayın bilgisi bellidir. Yani içeriğin kime ait olduğu ve ne zaman yayımlandığı izlenebiliyor.
- Yazarı belirsiz bir paylaşımda bu izlenebilirlik yok. İçerik doğrulanamaz; kim yazmış, hangi veriye dayanmış bilinemez.
- Denetleyelim: güvenilirliğin ölçütü doğrulanabilirlik ✓ — doğrulanamayan içerik kaynak olarak kullanılmamalıdır.
Sık yapılan hata: "Kurum yayınıyla eşdeğerdir" demek. Kurum yayınının yazarı ve yayın bilgisi bellidir, yani DENETLENEBİLİR; yazarı belirsiz bir paylaşım bu ölçütü hiç karşılamaz.
11. sorunun çözümü
Veri yalnızca kullanım oranını gösterir; nedene ilişkin yargılar veriden çıkarılamaz.
- Tablodaki iki değeri okuyalım: kullananlar %38, kullanmayanlar %62.
- %62 yarıdan büyük olduğu için çoğunluğu oluşturuyor. Veriye dayandırılabilecek yargı budur: katılımcıların çoğunluğu kutu kullanmıyor.
- Öteki seçenekler ölçülmemiş şeyler söylüyor: duyarlılık ölçülmemiş, kutuların yeterliliği sorulmamış.
- Denetleyelim: veri DAVRANIŞI ölçüyor ✓ — tutumu ya da nedeni değil.
Sık yapılan hata: "Katılımcılar çevreye duyarsızdır" demek. Anket duyarlılığı değil DAVRANIŞI ölçmüş; kutu kullanmamanın nedeni erişim güçlüğü de olabilir.
12. sorunun çözümü
Durum hikâyesinde belirgin bir düğüm ve çözüm yerine bir an ile izlenim öne çıkar.
- İki türü karşılaştırarak başlayalım. Olay hikâyesi serim, düğüm ve çözüm sırasını izler; okur bir sonuç bekler.
- Durum hikâyesinde bu yapı gevşer. Çarpıcı bir olay ve kesin bir çözüm yerine tek bir an, bir izlenim ve bir atmosfer aktarılır.
- Bu yüzden durum hikâyesi çoğu kez belirgin bir sonuca bağlanmadan biter; okurda kalan şey olayın sonucu değil, o anın duygusudur.
- Denetleyelim: "serim, düğüm ve çözüm sırasını katı biçimde izler" seçeneği ✓ — bu, olay hikâyesinin özelliği.
Sık yapılan hata: "Serim, düğüm ve çözüm sırasını katı biçimde izler" demek. Bu, OLAY hikâyesinin yapısıdır; durum hikâyesinde bu sıra gevşer.
13. sorunun çözümü
İki görselin karşıtlığı, hiçbir söz kullanılmadan iletiyi sezdirir.
- Afişte ne var, ona bakalım: kurumuş bir toprak ve yanında dolu bir su bardağı. Yazı yok.
- İki görsel birbirinin karşıtı: biri suyun yokluğunu, öteki bolluğunu gösteriyor.
- Bu karşıtlık okurda bir bağ kuruyor: su boşa harcanırsa toprak kurur. İleti söylenmiyor, sezdiriliyor.
- Denetleyelim: yazı olsaydı ileti AÇIK olurdu ✓ — burada örtük biçimde, karşıtlıkla veriliyor.
Sık yapılan hata: "Açık; yazıyla söylenmiştir" demek. Afişte hiç yazı YOK; ileti iki görselin karşıtlığıyla sezdiriliyor, yani örtük olarak veriliyor.
14. sorunun çözümü
Uzman okur için alan terimleri ve ayrıntılı veri kullanmak uygundur.
- Tablonun kurgusu şu: solda hedef kitle, sağda o kitleye uygun anlatım.
- Dolu satır: ilkokul öğrencileri → kısa cümleler, somut örnekler. Çünkü okur soyut kavramları ve uzun cümleleri izlemekte zorlanır.
- Uzman okur ise alanı zaten biliyor. Onun için terimleri açıklamak gereksiz uzatma olur; ayrıntılı veri ve alan terimleri kullanmak uygundur.
- Denetleyelim: anlatım hedef kitleye göre değişiyor ✓ — konu aynı kalsa bile söyleyiş değişir.
Sık yapılan hata: "Kısa cümleler ve somut örnekler" demek. Bu, ÜST SATIRDA ilkokul öğrencileri için zaten yazılmış; uzman okur için ayrıntı ve alan terimleri uygundur.
15. sorunun çözümü
Anket soruları yansız olmalı; yanıtlayanı belirli bir yanıta yöneltmemelidir.
- Soruyu okuyalım: "Sizce de okulumuzun bahçesi yetersiz değil mi?"
- Cümle bir yargı içeriyor: bahçe yetersiz. Üstelik "sizce de" ve "değil mi" kalıpları onay bekliyor.
- Bu kalıpla sorulan bir soruda katılımcı, yazarın beklediği yanıtı verme eğilimine girer. Sonuç gerçek görüşü değil, sorunun yönlendirmesini ölçer.
- Denetleyelim: yansız biçimi "Okul bahçesini nasıl değerlendirirsiniz?" olurdu ✓ — hiçbir yargı dayatmıyor.
Sık yapılan hata: "Çok kısadır" demek. Uzunluk sorun değil; soru daha uzun olsa bile içindeki yargı ve onay bekleyen kalıp yönlendirmeyi sürdürürdü.
16. sorunun çözümü
Kişiye yönelik saldırıda düşünce değil, düşünceyi ileri süren kişi hedef alınır.
- Tablonun kurgusu şu: solda yaklaşım, sağda o yaklaşıma örnek bir cümle.
- Dolu satır: düşünceye yönelik eleştiri → "Bu öneri şu nedenle uygulanamaz." Cümle öneriyi hedef alıyor ve bir gerekçe sunuyor.
- Kişiye yönelik saldırıda ise hedef değişir: öneri değil, öneriyi getiren kişi nitelenir. "Bu öneriyi ancak böyle biri getirir" cümlesi tam olarak bunu yapıyor.
- Denetleyelim: ikinci cümle öneri hakkında hiçbir şey söylemiyor ✓ — tartışma düşünceden uzaklaşıyor, ayrım burada.
Sık yapılan hata: "Bu öneri şu nedenle uygulanamaz" demek. Bu, ÜST SATIRDA düşünceye yönelik eleştiri için zaten yazılmış; kişiye saldırıda hedef öneri değil, KİŞİ olmalı.
17. sorunun çözümü
Kişiyi hedef almak, tartışmayı düşünceden uzaklaştırdığı için bilgilendirici yazıda yer almaz.
- Kartlardaki üç davranışı bilgilendirici yazının ölçütlerine vuralım.
- I. kaynak göstermek: ileri sürülen bilginin nereden geldiğini gösterir, denetlenebilirlik sağlar — gerekli.
- II. veriyi doğrulamak: yanlış bilginin yayılmasını önler — gerekli. III. kişiyi hedef almak ise düşünceyi değil kişiyi konu eder; tartışmayı gerekçe zemininden uzaklaştırır.
- Denetleyelim: ilk ikisi yazıyı güçlendiriyor, üçüncüsü tartışmayı bozuyor ✓ — yer almaması gereken davranış III.
Sık yapılan hata: I demek. Kaynak göstermek bilgilendirici yazının TEMEL gereğidir ve yazıyı güçlendirir; yer almaması gereken davranış kişiyi hedef almaktır.
18. sorunun çözümü
Kartlar doğrulanabilirliği, kaynak göstermeyi ve eleştiri ölçüsünü ortak bir sonuçta birleştiriyor.
- Üç kartı okuyalım: bilgi doğrulanabilmeli, kaynak açıkça verilmeli, eleştiri düşünceye yönelmeli.
- İlk ikisi bilginin niteliğiyle ilgili: bilgi sınanabilir olmalı ve nereden geldiği görülmeli.
- Üçüncüsü ise tartışmanın biçimiyle ilgili: hedef kişi değil düşünce olmalı. Üçü birlikte sağlıklı bir toplumsal tartışmanın koşullarını veriyor.
- Denetleyelim: soru "en kapsayıcı" sonucu istiyor ✓ — doğrulanabilir bilgi, açık kaynak ve düşünceye yönelen eleştiriyi birlikte anan seçenek üç kartı da içine alıyor.
Sık yapılan hata: "Eleştiri kişiye yönelmelidir" demek. Üçüncü kart tam tersini söylüyor: eleştiri DÜŞÜNCEYE yönelmeli; kişiye yönelen söylem tartışmayı gerekçe zemininden çıkarır.
19. sorunun çözümü
Kaynak taramasından sonra plan yapılır, metin yazılır ve kaynakça eklenir.
- Şemadaki basamakları izleyelim: konu belirlenip sınırlandırılır → kaynaklar taranır, notlar alınır → ?
- İlk iki basamak hazırlık aşaması: ne yazılacağı belirlenmiş ve malzeme toplanmış.
- Sıra malzemeyi düzenleyip yazmaya geldi: plan yapılır, metin yazılır. Yararlanılan kaynaklar da sonda kaynakçada gösterilir.
- Denetleyelim: kaynakça eklemek sürecin ayrılmaz parçası ✓ — taranan kaynaklar gösterilmezse yazı denetlenemez hâle gelir.
Sık yapılan hata: "Notlar atılır" demek. Notlar tam da yazma aşamasında kullanılacak malzemedir; atılması sürecin ikinci basamağını anlamsız kılardı.
20. sorunun çözümü
Düşünceyi açıklama özgürlüğü, başkasının özel yaşamının korunması hakkını ortadan kaldırmaz.
- İki hakkı ayıralım: yazarın düşüncesini açıklama özgürlüğü ve eleştirilen kişinin özel yaşamının korunması hakkı.
- Eleştiri düşünceye ya da davranışa yöneltilir; bunun için kişinin ev adresine gerek yoktur.
- Adres kişisel bir bilgidir ve paylaşılması kişiyi somut bir riske açar. Öyleyse bu paylaşım özel yaşamın korunması hakkını çiğner ve yapılmamalıdır.
- Denetleyelim: eleştiri adres olmadan da yapılabilir ✓ — paylaşımın eleştiriye hiçbir katkısı yok, yalnız zarar riski var.
Sık yapılan hata: "Eleştiriyi güçlendirir, yapılmalıdır" demek. Adresin eleştiriye hiçbir katkısı yoktur; eleştiriyi güçlendiren şey gerekçe ve kanıttır, kişisel bilgi değil.