5. Sınıf Fen Bilimleri 1. Dönem 2. Yazılı
20 soru · cevap anahtarı ve adım adım çözüm sayfanın altında
Kapsanan konular
Sıcak çaya bırakılan soğuk bir metal kaşıkta şemadaki değişim gözlenmiştir. Bu süreçte ısının hangi yönde aktarıldığı söylenebilir?
- A Sıcak çaydan soğuk kaşığa doğru
- B Soğuk kaşıktan sıcak çaya doğru
- C Her ikisinden de dışarıya doğru eşit şekilde
- D İki yönde de hiç ısı aktarılmaz
Tabloda ıslak çamaşırların asılacağı üç farklı koşul verilmiştir. Çamaşırların en kısa sürede kuruması için hangi koşul seçilmeli ve gerekçesi ne olmalıdır?
- A 1. koşul; rüzgârsız ortamda su daha çabuk uçar.
- B 2. koşul; sıcaklık düşükken buharlaşma hızlanır.
- C 3. koşul; sıcaklık ve rüzgâr birlikte buharlaşmayı hızlandırır.
- D Üç koşulda da kuruma aynı sürede tamamlanır.
Saf suyun deniz seviyesinde kaynama sıcaklığı kaç °C'dir?
- A 50
- B 90
- C 100
- D 120
Bir tüy ile bir taş, havası boşaltılmış cam bir tüpün içinde aynı anda serbest bırakılmıştır. Kartlardaki bilgi de dikkate alındığında bu deneyde ne gözlenir?
- A Tüy taştan çok daha yavaş düşer.
- B Tüy hiç düşmez, havada asılı kalır.
- C Tüy ile taş birlikte düşüp aynı anda tabana ulaşır.
- D Taş yukarı doğru hareket eder.
Şekilde 0 ile 10 N arasını 8 eşit bölmeye ayıran bir dinamometre ölçeği verilmiştir. Bu ölçekte iki çizgi arasındaki her bir bölme kaç newtonu göstermektedir?
- A 0,80 N
- B 1,25 N
- C 1,60 N
- D 2,50 N
Aynı kuvvetler K ve L yaylarına ayrı ayrı asılmış, uzama değerleri tabloya yazılmıştır. Bu ölçümlere göre iki yay hakkında hangi yorum yapılabilir?
- A K yayı daha zor uzayan, sert bir yaydır.
- B İki yayın uzama davranışı aynıdır.
- C Yayların uzaması kuvvetten bağımsızdır.
- D L yayı daha zor uzayan, sert bir yaydır.
Bir öğrenci ısıttığı suyun sıcaklığını şekildeki araçla ölçmüştür. Bu araçla ölçülen büyüklük ve birimi hangi seçenekte birlikte doğru verilmiştir?
- A Isı – newton
- B Sıcaklık – santigrat derece
- C Kütle – gram
- D Isı – gram
Aynı zemin üzerinde kütlesi artırılan bir blok her seferinde sabit hızla çekilmiş ve ölçümler grafiğe aktarılmıştır. Grafiğin ortaya koyduğu bağ hangi seçenekte doğrudur?
- A Kütle arttıkça sürtünme kuvveti azalır.
- B Kütle ile sürtünme kuvveti arasında ilişki yoktur.
- C Kütle arttıkça sürtünme kuvveti de artar.
- D Sürtünme kuvveti belli bir kütleden sonra sıfırlanır.
Özdeş ısıtıcılarla ısıtılan eşit kütledeki K ve L sıvılarının sıcaklıkları tabloya kaydedilmiştir. Bu ölçümlere göre iki sıvı hakkında hangi karşılaştırma yapılabilir?
- A K sıvısı aynı sürede daha çok ısınmıştır.
- B L sıvısı aynı sürede daha çok ısınmıştır.
- C İki sıvı da aynı miktarda ısınmıştır.
- D K sıvısının sıcaklığı hiç değişmemiştir.
Şekilde üç kutuda maddenin tanecik dizilişleri modellenmiştir. Tanecikleri düzenli ve sıkı biçimde bulunan katı hâl kaç numaralı kutudur?
- A 1. kutu
- B 2. kutu
- C 3. kutu
- D Üçü de katıdır
Isı ile sıcaklık arasındaki fark nedir?
- A Aynı şeydir.
- B Isı sıcaklıktan büyüktür.
- C Isı bir enerji, sıcaklık bir ölçüdür.
- D Sıcaklık bir enerjidir.
Aynı ağırlık üç farklı büyüklükteki paraşütle aynı yükseklikten bırakılmış ve iniş süreleri ölçülmüştür. Tablodaki sonuçlara göre iniş süresini uzatan etken hangisidir?
- A Ağırlığın kütlesi
- B Bırakılma yüksekliği
- C Havanın rengi
- D Paraşütün yüzey büyüklüğü
Bir kızak aynı yükle üç farklı zeminde dinamometreyle çekilmiş ve gereken kuvvetler grafiğe işlenmiştir. Kızağı çekmek için harcanan kuvvet çakılda kara göre kaç newton fazladır?
- A 3 N
- B 5 N
- C 7 N
- D 11 N
Aynı dinamometreye önce X, sonra Y cismi asılmış ve göstergeler şekildeki gibi okunmuştur. Bu ölçümlere göre cisimlerin ağırlıkları için ne söylenebilir?
- A X cisminin ağırlığı daha büyüktür.
- B İki cismin ağırlığı eşittir.
- C Ağırlıklar karşılaştırılamaz.
- D Y cisminin ağırlığı daha büyüktür.
Aynı ısıtıcıyla 5 dakika boyunca ısıtılan iki kaptaki suların son sıcaklıkları tabloda verilmiştir. İki kap arasındaki bu farkın nedeni nedir?
- A 1. kaba daha çok ısı verilmiştir.
- B Eşit ısı verilmiştir; kütlesi büyük olan su daha az ısınır.
- C Isıtıcı 2. kapta bozulmuştur.
- D Suyun cinsi iki kapta farklıdır.
Tabloda buharlaşma ile kaynama olayları karşılaştırılmıştır. Islak çamaşırın güneşte kuruması bu iki olaydan hangisine örnektir ve neden?
- A Kaynamaya; çünkü su 100 °C'ye ulaşmıştır.
- B Yoğuşmaya; çünkü su havaya karışır.
- C Erimeye; çünkü su hâl değiştirir.
- D Buharlaşmaya; çünkü olay yüzeyde ve her sıcaklıkta gerçekleşir.
Şekilde tavana asılı bir yaya ağırlık takıldığında yayın uzadığı gösterilmiştir. Dinamometrenin kuvvet ölçebilmesini sağlayan bu özellik nasıl adlandırılır?
- A Yayın esneklik özelliği
- B Yayın sertleşme özelliği
- C Yayın erime özelliği
- D Yayın mıknatıslanma özelliği
Aynı yaya farklı kuvvetler asılarak yapılan ölçümler tabloya kaydedilmiştir. Bu yaya 3 N'luk bir kuvvet asılsaydı yaydaki uzama kaç santimetre olurdu?
- A 3 cm
- B 5 cm
- C 6 cm
- D 9 cm
Laboratuvarda ölçüm sınırları tabloda verilen üç dinamometre bulunmaktadır. Ağırlığının 14 N olduğu bilinen bir cisim için hangi dinamometre seçilmelidir?
- A 1 numara
- B 2 numara
- C 3 numara
- D Hiçbiri kullanılamaz
Tabloda buharlaşma hızını araştırmak için kurulan iki kabın koşulları verilmiştir. Bu düzenekle sınanabilecek soru hangi seçenektedir?
- A Su miktarı buharlaşmayı etkiler mi?
- B Rüzgâr buharlaşmayı etkiler mi?
- C Ortam sıcaklığı buharlaşmayı etkiler mi?
- D Kabın biçimi buharlaşmayı etkiler mi?
🔑 Cevap anahtarı ve çözümler — önce kendin çöz
1. sorunun çözümü
Isı her zaman sıcak maddeden soğuk maddeye aktarılır: çaydan kaşığa doğru.
- Şemada iki değişim var: çayın sıcaklığı düşüyor, kaşığınki yükseliyor.
- Sıcaklığı düşen madde ısı vermiş, yükselen madde ısı almış demektir.
- Öyleyse ısı çaydan kaşığa geçmiş. Bu bir kuraldır: ısı her zaman sıcaklığı yüksek olandan düşük olana akar.
- Denetleyelim: iki sıcaklık eşitlenince aktarım durur ve şemada da ikisi birden ılık hâle geliyor ✓.
Sık yapılan hata: Soğuk kaşıktan sıcak çaya doğru demek. Yön ters okunmuş; ısı soğuktan sıcağa KENDİLİĞİNDEN akmaz, tersi olsaydı çayın sıcaklığı yükselirdi.
2. sorunun çözümü
Buharlaşma sıcaklık arttıkça ve hava hareketi oldukça hızlanır; 3. koşulda ikisi birden vardır.
- Buharlaşmayı hızlandıran etkenlerden biri sıcaklıktır.
- Bir diğeri de yüzeydeki hava hareketi, yani rüzgârdır.
- 1. koşulda rüzgâr yok, 2. koşulda sıcaklık düşüktür.
- 3. koşulda hem rüzgâr hem yüksek sıcaklık bulunduğu için kuruma en hızlıdır.
3. sorunun çözümü
Kaynama sıcaklığı maddeye özgüdür; saf su deniz seviyesinde 100 °C’de kaynar.
- Her saf maddenin kendine özgü bir kaynama sıcaklığı vardır; bu bir ayırt edici özelliktir.
- Saf su için bu değer deniz seviyesinde 100 °C.
- Sorudaki "deniz seviyesinde" ifadesi önemli: yükseğe çıkıldıkça hava basıncı azalır ve kaynama sıcaklığı DÜŞER.
- Denetleyelim: yüksek dağlarda su 100 °C’den önce kaynar ve yemek daha geç pişer ✓.
Sık yapılan hata: 120 demek. Daha çok ısıtınca daha yüksek sıcaklıkta kaynayacağı sanılıyor; kaynama sıcaklığı MADDEYE ÖZGÜDÜR ve ısıtma süresiyle değişmez.
4. sorunun çözümü
Hava olmadığı için hava sürtünmesi de yoktur; tüy ile taş birlikte düşer.
- Havalı ortamda tüy geniş yüzeyi nedeniyle çok hava direnci alır.
- Bu yüzden normalde taştan yavaş düşer.
- Tüpün havası boşaltılınca hava sürtünmesi ortadan kalkar.
- Direnç olmadığı için ikisi birlikte düşüp aynı anda tabana ulaşır.
5. sorunun çözümü
Bir bölmenin değeri, ölçüm aralığının bölme sayısına bölünmesiyle bulunur: 10 ÷ 8 = 1,25 N.
- Ölçeğin sınırlarını okuyalım: en küçük değer 0 N, en büyük değer 10 N. Yani araç 10 N’luk bir aralığı gösteriyor.
- Bu aralık 8 eşit bölmeye ayrılmış. Öyleyse her bölme, 10 N’un sekizde biri kadar bir değeri gösterir.
- Bölelim: 10 ÷ 8 = 1,25 N.
- Denetleyelim: 1,25 × 8 = 10 ✓ — sekiz bölme birlikte tam ölçüm aralığını veriyor.
Sık yapılan hata: 0,80 N demek. 0,80, bölme sayısının ölçüm aralığına bölünmesiyle çıkar (8 ÷ 10) — işlem TERS yapılmış; doğrusu 10 ÷ 8 = 1,25 N’dur.
6. sorunun çözümü
Aynı kuvvette L yayı daha az uzamıştır; az uzayan yay daha serttir.
- 2 N asıldığında K 6 cm, L 2 cm uzamıştır.
- 4 N asıldığında K 12 cm, L 4 cm uzamıştır.
- Aynı kuvvette L her seferinde daha az uzamıştır.
- Az uzayan yay daha sert, yani zor uzayan yaydır.
7. sorunun çözümü
Şekildeki araç termometredir; sıcaklığı ölçer ve birimi santigrat derecedir.
- Önce aracı tanıyalım: şekildeki araç termometre.
- Termometre ISIYI değil SICAKLIĞI ölçer; ikisi farklı büyüklüklerdir.
- Sıcaklığın ülkemizde kullanılan birimi °C, yani santigrat derece.
- Denetleyelim: newton kuvvetin, gram kütlenin birimi ✓ — ikisi de sıcaklıkla ilgisiz.
Sık yapılan hata: "Isı – newton" demek. İki hata birden var: termometre ısıyı ölçmez ve newton ısının birimi değildir (ısının birimi jouledur).
8. sorunun çözümü
Kütle 200 g'dan 800 g'a çıkarken sürtünme 2 N'dan 8 N'a yükselmiştir.
- Grafikte kütle değerleri sürekli artmaktadır.
- Karşılık gelen sürtünme değerleri 2, 4, 6 ve 8 N'dur.
- Noktalar sürekli yükselmektedir.
- Bu nedenle kütle arttıkça sürtünme kuvveti de artar.
9. sorunun çözümü
8 dakikada K 48 °C, L ise 24 °C ısınmıştır.
- Başlangıçta iki sıvı da 20 °C'dedir.
- 8. dakikada K 68 °C, L 44 °C olmuştur.
- K'nin artışı 68 − 20 = 48 °C'dir.
- L'nin artışı 44 − 20 = 24 °C'dir; K daha çok ısınmıştır.
10. sorunun çözümü
Tanecikleri düzenli sıralar hâlinde ve birbirine bitişik olan hâl katıdır: 1. kutu.
- Maddenin hâli, taneciklerin dizilişinden anlaşılır; üç kutuyu karşılaştıralım.
- 1. kutuda tanecikler düzgün sıralar hâlinde ve birbirine bitişik.
- 2. kutuda tanecikler yakın ama düzensiz (sıvı), 3. kutuda ise uzak ve dağınık (gaz). Düzenli ve sıkı diziliş katıya aittir.
- Denetleyelim: katının şekli belirli olduğu için tanecikleri yer değiştiremez, yalnız titreşir — bu da düzenli dizilişi açıklıyor ✓.
Sık yapılan hata: "2. kutu" demek. Tanecikler orada da yakın ama DÜZENSİZ; katıyı ayıran şey yalnız yakınlık değil, düzenli dizilimdir.
11. sorunun çözümü
Isı bir enerjidir ve birimi joule; sıcaklık bir ölçüdür ve birimi °C’dir.
- İki kavram sık karıştırılır ama farklı büyüklüklerdir.
- Isı, maddeler arasında sıcaklık farkı nedeniyle aktarılan ENERJİDİR; birimi joule. Madde miktarına bağlıdır.
- Sıcaklık ise maddenin ne kadar sıcak olduğunun ÖLÇÜSÜDÜR; birimi °C. Madde miktarından bağımsızdır.
- Denetleyelim: bir bardak kaynar su ile bir kazan kaynar suyun SICAKLIĞI aynı (100 °C) ama ISILARI çok farklı ✓.
Sık yapılan hata: "Aynı şeydir" demek. Günlük dilde ikisi birbirinin yerine kullanılıyor; fizikte biri ENERJİ, öteki ÖLÇÜDÜR ve birimleri bile farklıdır.
12. sorunun çözümü
Deneyde ağırlık ve yükseklik sabit tutulmuş; değişen tek etken paraşütün yüzey büyüklüğüdür.
- Deneyin kurgusunu okuyalım: AYNI ağırlık, AYNI yükseklikten bırakılıyor. Bu ikisi sabit.
- Değişen tek şey paraşütün büyüklüğü: küçük, orta, büyük. Öyleyse süredeki fark yalnız buna bağlanabilir.
- Tablodaki süreler 3, 5 ve 9 saniyeye çıkmış. Yüzey büyüdükçe iniş uzuyor; iniş süresini uzatan etken paraşütün yüzey büyüklüğüdür.
- Denetleyelim: geniş yüzey daha çok havaya çarpar ✓ — hava sürtünmesi artınca düşme yavaşlar.
Sık yapılan hata: "Bırakılma yüksekliği" demek. Deneyde yükseklik SABİT tutulmuş, hepsi aynı yerden bırakılmış; değişen ve süreyi belirleyen tek etken paraşütün yüzey büyüklüğüdür.
13. sorunun çözümü
Fark için büyük değerden küçük değer çıkarılır: 9 − 2 = 7 N.
- Grafikten iki değeri okuyalım: çakıl zemininde 9 N, kar zemininde 2 N.
- Soru çakılın kardan KAÇ NEWTON FAZLA olduğunu istiyor. Fazlalık bir fark demektir.
- Çıkaralım: 9 − 2 = 7 N.
- Denetleyelim: 2 + 7 = 9 ✓ — kar değerine bulduğumuz farkı eklersek çakıl değerini buluyoruz.
Sık yapılan hata: 11 N demek. 11, iki değerin TOPLAMIDIR (9 + 2); soru farkı istediği için çıkarma yapılmalı ve sonuç 7 N olmalıdır.
14. sorunun çözümü
9 N, 6 N'dan büyüktür; Y cismi daha ağırdır.
- X cismi için gösterge 6 N'u işaret etmiştir.
- Y cismi için gösterge 9 N'u işaret etmiştir.
- Aynı dinamometre kullanıldığı için değerler karşılaştırılabilir.
- 9 N daha büyük olduğundan Y cismi daha ağırdır.
15. sorunun çözümü
Aynı ısıtıcı aynı sürede eşit ısı verir; aynı ısıyı alan büyük kütlenin sıcaklık artışı daha küçüktür.
- İki kap da aynı ısıtıcıyla 5 dakika ısıtılmıştır.
- Bu yüzden verilen ısı eşittir.
- 2. kaptaki su miktarı iki katıdır.
- Aynı ısı daha çok maddeye dağıldığı için sıcaklık daha az yükselmiştir.
16. sorunun çözümü
Çamaşırdaki su 100 °C'ye çıkmadan, yüzeyden buharlaşarak havaya karışır.
- Tabloda buharlaşma yüzeyde ve her sıcaklıkta olur.
- Kaynama ise belirli bir sıcaklıkta ve sıvının her yerinde olur.
- Çamaşırdaki su kaynamamaktadır.
- Su yüzeyden havaya geçtiği için olay buharlaşmadır.
17. sorunun çözümü
Yay kuvvet uygulanınca uzar, kuvvet kalkınca eski hâline döner; bu esnekliktir.
- Şekilde ne olduğunu izleyelim: yaya ağırlık asılınca yay uzuyor.
- Ağırlık alındığında ne olur? Yay eski boyuna geri döner. Bu iki davranış birlikte önemlidir: hem şekil değiştiriyor hem geri dönüyor.
- Uygulanan kuvvet kalkınca eski hâline dönebilen cisimlere esnek denir. Dinamometre yayın bu esnekliğinden yararlanarak kuvveti ölçer.
- Denetleyelim: yay geri dönmeseydi ikinci ölçüm yanlış çıkardı ✓ — aracın tekrar tekrar kullanılabilmesi esnekliğe bağlı.
Sık yapılan hata: "Yayın sertleşme özelliği" demek. Yay ağırlık asılınca SERTLEŞMİYOR, uzuyor; sonra da eski hâline dönüyor. Bu davranışın adı esnekliktir.
18. sorunun çözümü
Her 1 N için uzama 2 cm'dir; 3 N için 3 × 2 = 6 cm olur.
- Tabloda 1 N için uzama 2 cm'dir.
- 2 N için 4 cm, 4 N için 8 cm ölçülmüştür.
- Uzama, kuvvetin iki katı kadar artmaktadır.
- 3 N için 3 × 2 = 6 cm bulunur.
19. sorunun çözümü
Ölçülecek değer, dinamometrenin sınırından küçük olmalıdır; 14 N yalnızca 20 N'luk dinamometreye sığar.
- Cismin ağırlığı 14 N'dur.
- 1 numaralı dinamometre en çok 5 N ölçebilir, yetersizdir.
- 2 numaralı dinamometre en çok 10 N ölçebilir, yine yetersizdir.
- 3 numaralı dinamometre 20 N'a kadar ölçtüğü için uygundur.
20. sorunun çözümü
Su miktarı ve rüzgâr iki kapta da aynı; değişen tek etken ortam sıcaklığıdır.
- Bir deneyin hangi soruyu sınadığını anlamak için DEĞİŞEN tek etkeni bulmak gerekir.
- Tabloyu karşılaştıralım: iki kapta da su 50 mL ✓ aynı, rüzgâr yok ✓ aynı.
- Ortam sıcaklıkları farklı: 20 °C ve 40 °C. Tek değişen bu olduğuna göre deney sıcaklığın buharlaşmaya etkisini sınar.
- Denetleyelim: su miktarı da farklı olsaydı sonucun hangisinden kaynaklandığı ayırt edilemezdi ✓.
Sık yapılan hata: "Su miktarı buharlaşmayı etkiler mi?" demek. Su miktarı iki kapta da AYNI (50 mL); sabit tutulan bir etkenin etkisi sınanamaz.