5. Sınıf Sosyal Bilgiler 1. Dönem 1. Yazılı
20 soru · cevap anahtarı ve adım adım çözüm sayfanın altında
Kapsanan konular
Ali her gün ders çalışıp ödevini zamanında teslim ediyor, kardeşi Efe ise ödevlerini hiç yapmıyor. Bu durumda sorumluluğunu yerine getiren kimdir?
- A Efe
- B Ali
- C İkisi de
- D Hiçbiri
Bir haberde, okul çağındaki bir çocuğun gün boyu atölyede çalıştırıldığı, bu yüzden okula gidemediği ve arkadaşlarıyla vakit geçiremediği anlatılmaktadır. Panodaki maddelere göre bu çocuğun engellenen hakları hangi seçenekte birlikte verilmiştir?
- A Seçme ve seçilme hakkı ile miras hakkı
- B Eğitim hakkı ile oyun ve dinlenme hakkı
- C Emeklilik hakkı ile sigorta hakkı
- D Ticaret yapma hakkı ile mülk edinme hakkı
Depremde evi yıkılan bir aileye belediye güvenli ve sağlam bir konut buldu. Bu ailenin hangi hakkı korunmuş olur?
- A Oyun hakkı
- B Seyahat hakkı
- C Barınma hakkı
- D Eğitim hakkı
Bir sorunu resmî olarak bildirmek için hangi yol kullanılır?
- A dilekçe
- B afiş
- C not defteri
- D anı
Hak ile sorumluluk arasındaki ilişki için hangisi doğrudur?
- A Sadece haklarımız vardır.
- B Her hakkın yanında bir sorumluluk vardır.
- C Sorumluluklar yalnız yetişkinlere aittir.
- D Haklar sorumluluk gerektirmez.
Sorumluluk kelimesi en doğru şekilde nasıl tanımlanır?
- A Bir işi yapma zorunluluğunun bilincinde olmak
- B Sadece evde yapılan işler
- C Kimseye zararı olmayan davranış
- D Sadece okulda verilen görev
Bir sınıfta öğrenciler "Söz hakkı isteyen parmak kaldırır." kuralını birlikte belirlemiştir. Ancak birkaç öğrenci parmak kaldırmadan konuşunca ders anlaşılmaz hâle gelmiş, kimse birbirini duyamamıştır. Ortaya çıkan bu sonuç kurallarla ilgili hangi yargıyı doğrular?
- A Kurallara uyulmadığında ortak yaşam zorlaşır.
- B Kurallar yalnızca öğretmenleri bağlar.
- C Sınıfta kural belirlemek gereksizdir.
- D Kurallar sadece okul dışında geçerlidir.
Aşağıdakilerden hangisi bir vatandaşlık sorumluluğudur?
- A Vergi vermek
- B Tatile çıkmak
- C Spor yapmak
- D Kitap okumak
Apartmanlarına yeni taşınan aileyi hiç tanımadan "Bunlar buraya uyum sağlayamaz." diyen bir kişi, komşularıyla konuşmadan olumsuz bir karara varmıştır. Bu kişinin içine düştüğü yanlış tutum aşağıdakilerden hangisidir?
- A Hoşgörü
- B Dayanışma
- C Sabır
- D Önyargı
Sosyal bilgiler dersinde çocukların haklarını dünya çapında güvence altına alan bir belgeden söz edildi. Türkiye'nin de imzaladığı Çocuk Haklarına Dair Sözleşme hangi uluslararası kuruluş tarafından kabul edilmiştir?
- A Kızılay
- B Belediye
- C Millî Eğitim Bakanlığı
- D Birleşmiş Milletler
Deniz evde ablası olduğu kardeşine yardım ediyor, okulda öğrenci olarak derse giriyor, hafta sonu ise takımda kalecilik yapıyor. Deniz'in bulunduğu her ortamda üstlendiği bu farklı görevlere ne ad verilir?
- A Hak
- B Kural
- C Rol
- D Özgürlük
Bir öğrenci sınıfta parmak kaldırıp öğretmene fikrini rahatça söylüyor. Bu öğrenci hangi hakkını kullanmaktadır?
- A Düşünceyi ifade hakkı
- B Mülkiyet hakkı
- C Seçme hakkı
- D Seyahat hakkı
Her çocuğun okula gidebilmesi hangi hakkın kapsamındadır?
- A eğitim hakkı
- B sağlık hakkı
- C mülkiyet hakkı
- D seçme hakkı
Zaman şeridinde Elif'in bir gününden kesitler verilmiştir. Şeritteki 07.30 ve 16.00 saatlerinde yaptığı işler dikkate alındığında Elif hangi iki rolünün gereğini yerine getirmiştir?
- A Abla ve sporcu rolünün
- B Seçmen ve tüketici rolünün
- C Öğretmen ve müşteri rolünün
- D Sürücü ve yolcu rolünün
Çocukların çalıştırılmaması hangi hakla ilgilidir?
- A korunma hakkı
- B seçme hakkı
- C mülkiyet hakkı
- D ticaret hakkı
Kantin önünde her teneffüs izdiham yaşanmaktadır. Öğrenci kurulu şemadaki basamakları sırayla izleyerek çalışmaktadır. Kurul üyeleri toplantıda "Sıra numarası veren bir düzenek kuralım." fikrini ortaya attığında şemanın hangi basamağında bulunmaktadır?
- A Sorunu fark etme basamağında
- B Nedenlerini araştırma basamağında
- C Uygulama ve değerlendirme basamağında
- D Çözüm önerileri üretme basamağında
Balonlarda iki arkadaşın konuşması verilmiştir. Deniz karşısındakini suçlamak yerine kendi duygusunu ve yaşadığı sonucu anlatmıştır. Deniz'in tercih ettiği bu anlatım biçimine ne ad verilir?
- A Sen dili
- B Emir cümlesi
- C Alay etme
- D Ben dili
Öğretmen tahtaya çocuk haklarını simgeleyen dört sembol çizdi. Şekildeki 4 numaralı sembol hangi hakkı temsil etmektedir?
- A Eğitim hakkı
- B Sağlık hakkı
- C Barınma hakkı
- D Oyun hakkı
Sınıfta fikrini özgürce söyleyebilmek hangi haktır?
- A mülkiyet hakkı
- B düşünceyi ifade etme hakkı
- C sağlık hakkı
- D dinlenme hakkı
Mehmet her sabah okuluna gidip derslerine giriyor. Devlet bu hizmeti tüm çocuklara ücretsiz sunuyor. Mehmet bu örnekte hangi hakkından yararlanmaktadır?
- A Sağlık hakkı
- B Eğitim hakkı
- C Oyun hakkı
- D Barınma hakkı
🔑 Cevap anahtarı ve çözümler — önce kendin çöz
1. sorunun çözümü
Ödevini zamanında yapan Ali, öğrencilik sorumluluğunu yerine getirmiştir.
- Öğrencinin sorumluluğu ödevlerini yapmaktır.
- Ali ödevini zamanında teslim ediyor, Efe ise yapmıyor.
- Sorumluluğunu yerine getiren Ali'dir.
2. sorunun çözümü
Çocuk okula gidemediği için eğitim hakkı, arkadaşlarıyla vakit geçiremediği için oyun ve dinlenme hakkı engellenmiştir.
- Haberdeki iki ayrıntıyı panodaki maddelerle eşleştireceğiz.
- Birinci ayrıntı: çocuk okula gidememiş. Panonun birinci maddesi eğitim hakkını koruyor — bu hak engellenmiş.
- İkinci ayrıntı: arkadaşlarıyla vakit geçirememiş. Panonun ikinci maddesi oyun ve dinlenme hakkını koruyor — o da engellenmiş.
- Denetleyelim: soru iki hakkı BİRLİKTE veren seçeneği istiyor ✓ — haberdeki iki ayrıntı da karşılanmalı.
Sık yapılan hata: "Emeklilik hakkı ile sigorta hakkı" demek. Bu haklar çalışan yetişkinlerle ilgilidir; panodaki maddeler ise çocuk haklarını sıralıyor ve haberdeki engellenen haklar orada yazılı.
3. sorunun çözümü
Güvenli bir evde yaşama hakkına barınma hakkı denir.
- Ailenin evi depremde hasar görmüş.
- Belediye onlara güvenli bir konut sağlamış.
- Güvenli evde yaşama hakkı, barınma hakkıdır.
4. sorunun çözümü
Resmî kurumlara yazılı başvuru dilekçeyle yapılır; dilekçe hakkı anayasal bir haktır.
- Soru "resmî olarak bildirmek" diyor; öyleyse kurumun kayda alacağı yazılı bir yol gerekiyor.
- Afiş, not defteri ve anı kişisel ya da duyuru amaçlı yazılardır; resmî bir başvuru sayılmazlar.
- Dilekçe ise bir kuruma yazılan, kayda giren ve yanıtlanması gereken resmî yazıdır.
- Denetleyelim: dilekçe hakkı anayasada yer alır ✓ — kurumlar dilekçeye yanıt vermek zorundadır.
Sık yapılan hata: Afiş demek. Afiş bir şeyi duyurmak için asılır; kimseye resmî olarak ulaşmaz ve yanıt gerektirmez — resmî başvurunun yolu dilekçedir.
5. sorunun çözümü
Haklar ve sorumluluklar birlikte düşünülür; her hakkın yanında bir sorumluluk vardır.
- Hak, kişiye tanınan ve korunan şeydir. Sorumluluk ise kişinin yapmakla yükümlü olduğu görevdir.
- İkisi birbirinden ayrılmaz. Örneğin eğitim hakkımız varsa derse düzenli gelme sorumluluğumuz da vardır.
- Temiz bir çevrede yaşama hakkımız varsa çöpümüzü yere atmama sorumluluğumuz vardır.
- Denetleyelim: herkes yalnız hakkını isteseydi, o hakları yaşatacak kimse kalmazdı ✓.
Sık yapılan hata: "Sorumluluklar yalnız yetişkinlere aittir" demek. Çocukların da sorumlulukları vardır: derse hazırlanmak, nöbetini tutmak, kurallara uymak gibi.
6. sorunun çözümü
Sorumluluk, üstlenilen bir görevi yerine getirme bilincidir.
- Sorumluluk yalnızca ev veya okulla sınırlı değildir.
- Bir görevi üstlenip onu bilerek yerine getirmektir.
- Bu yüzden en doğru tanım budur.
7. sorunun çözümü
Kurallar ortak yaşamı düzenler; uyulmadığında düzen bozulur ve birlikte yaşamak zorlaşır.
- Olayı adım adım izleyelim. Kural sınıfın kendi ortak kararıyla konulmuş: söz isteyen parmak kaldıracak.
- Birkaç öğrenci kurala uymamış ve parmak kaldırmadan konuşmuş.
- Sonuç: ders anlaşılmaz hâle gelmiş, kimse kimseyi duyamamış. Yani kurala uyulmayınca ortak yaşam zorlaşmış.
- Denetleyelim: kurala uymayanlar birkaç kişi ama etkilenen HERKES ✓ — kuralların ortak olmasının nedeni bu.
Sık yapılan hata: "Sınıfta kural belirlemek gereksizdir" demek. Olay tam tersini kanıtlıyor; kurala uyulmadığında ders yürümüyor, yani kural gerekli olduğu için sorun çıkıyor.
8. sorunun çözümü
Vergi vermek anayasanın vatandaşlara yüklediği yasal bir sorumluluktur.
- Sorumluluk, yerine getirilmesi gereken görevdir; kişisel tercih değildir.
- Tatile çıkmak, spor yapmak ve kitap okumak kişinin kendi seçimidir; yapmayan kimse yasaya aykırı davranmış olmaz.
- Vergi vermek ise anayasal bir görevdir. Devletin okul, hastane ve yol yapabilmesi bu gelirle olur.
- Denetleyelim: sorumluluğu ayırt etmek için "yapmasam olur mu?" diye sormak yeter ✓ — vergide yanıt hayır.
Sık yapılan hata: "Kitap okumak" demek. Kitap okumak çok yararlı bir alışkanlıktır ama yasal bir zorunluluk değildir; sorumluluk yapmakla YÜKÜMLÜ olunan görevdir.
9. sorunun çözümü
Tanımadan ve bilgi edinmeden verilen olumsuz karara önyargı denir.
- Kişinin durumunu adım adım inceleyelim. Yeni komşularını hiç tanımıyor.
- Onlarla konuşmamış, haklarında hiçbir bilgi edinmemiş.
- Buna rağmen olumsuz bir karara varmış: "Bunlar buraya uyum sağlayamaz." Bilgiye dayanmayan bu olumsuz yargının adı önyargıdır.
- Denetleyelim: kişi komşularını tanıdıktan sonra farklı düşünebilir ✓ — önyargının yanlışlığı da buradan anlaşılır.
Sık yapılan hata: Hoşgörü demek. Hoşgörü farklılıkları anlayışla karşılamaktır; buradaki kişi ise tam tersini yapıp tanımadan olumsuz karar vermiş.
10. sorunun çözümü
Çocuk Haklarına Dair Sözleşme 1989'da Birleşmiş Milletler tarafından kabul edilmiştir.
- Belge dünya çapında geçerli olduğuna göre uluslararası bir kuruluş gerekir.
- Kızılay, belediye ve bakanlık ülke içinde çalışır.
- Sözleşmeyi kabul eden kuruluş Birleşmiş Milletler'dir.
11. sorunun çözümü
Kişinin bulunduğu gruba göre üstlendiği göreve rol denir; her rolün kendi sorumlulukları vardır.
- Deniz evde, okulda ve takımda farklı görevler üstleniyor.
- Bu görevler bulunduğu ortama göre değişiyor.
- Bir gruba göre üstlenilen göreve rol denir.
12. sorunun çözümü
Fikrini özgürce söylemek düşünceyi ifade hakkının bir örneğidir.
- Öğrenci parmak kaldırıp fikrini söylüyor.
- Bu, görüşünü özgürce paylaşma davranışıdır.
- Bu davranış düşünceyi ifade hakkını kullanmaktır.
13. sorunun çözümü
Okula gidip öğrenim görebilmek doğrudan eğitim hakkının kapsamındadır.
- Hakları konularına göre ayırırız: sağlık hakkı tedavi olmayı, mülkiyet hakkı mal edinmeyi kapsar.
- Okula gitmek öğrenmeyle ilgilidir; öyleyse eğitimle ilgili bir hak aranmalı.
- Her çocuğun okula gidebilmesi eğitim hakkıdır ve bu hak anayasayla korunur.
- Denetleyelim: devletin okul açma ve zorunlu eğitim getirme nedeni de bu hak ✓.
Sık yapılan hata: "Sağlık hakkı" demek. Sağlık hakkı hastalanınca tedavi olabilmeyi güvence altına alır; okula gitmekle ilgili olan hak eğitim hakkıdır.
14. sorunun çözümü
Kardeşine kahvaltı hazırlamak abla rolünün, antrenmana gitmek sporcu rolünün gereğidir.
- Rol, kişinin bulunduğu yere göre üstlendiği görevdir. Bir kişi gün içinde birden çok rol taşır.
- Şeritte 07.30’da Elif kardeşine kahvaltı hazırlamış. Bu davranış ABLA rolüyle ilgilidir.
- 16.00’da voleybol antrenmanına gitmiş. Bu da takım oyuncusu, yani SPORCU rolüyle ilgilidir.
- Denetleyelim: soru yalnız bu iki saati istiyor ✓ — 08.30’daki derse katılma öğrenci rolüne, 19.00’daki ödev de yine öğrenci rolüne girer.
Sık yapılan hata: "Seçmen ve tüketici rolünün" demek. Elif 5. sınıf öğrencisi; seçmen rolü 18 yaşında başlar ve şeritte alışverişle ilgili bir kesit de yok.
15. sorunun çözümü
Çocukların gelişimini engelleyen işlerde çalıştırılmaması korunma hakkının kapsamındadır.
- Çocuklar yetişkinlere göre daha korunmasızdır; bu yüzden onlara özel haklar tanınmıştır.
- Korunma hakkı, çocuğu zarar görebileceği her durumdan uzak tutmayı amaçlar.
- Çocuk işçiliği hem sağlığını hem eğitimini hem de oyun zamanını elinden alır. Bu yüzden çalıştırılmaları yasaktır ve bu, korunma hakkının gereğidir.
- Denetleyelim: aynı hak ihmal, istismar ve kötü muameleye karşı da koruma sağlar ✓.
Sık yapılan hata: "Mülkiyet hakkı" demek. Mülkiyet hakkı mal ve eşya sahibi olmakla ilgilidir; çocuğun çalıştırılmaması ise onu zarardan koruma amacı taşır.
16. sorunun çözümü
Sıra numarası fikri henüz denenmemiş bir öneri olduğu için kurul çözüm önerileri üretme basamağındadır.
- Şemadaki dört basamağı sırayla okuyalım: sorunu fark et → nedenlerini araştır → çözüm önerileri üret → uygula ve değerlendir.
- Sorun zaten fark edilmiş: kantin önündeki izdiham. Nedenler de araştırılmış olmalı ki toplantıya geçilmiş.
- Toplantıda ortaya atılan "sıra numarası veren düzenek kuralım" fikri henüz uygulanmamış bir ÖNERİDİR. Öyleyse kurul üçüncü basamakta.
- Denetleyelim: düzenek kurulup sonuç ölçülseydi dördüncü basamağa geçilmiş olurdu ✓.
Sık yapılan hata: "Uygulama ve değerlendirme basamağında" demek. Fikir henüz söylenmiş durumda; düzenek kurulmadığı ve sonucu ölçülmediği için uygulama başlamamış.
17. sorunun çözümü
Kişinin kendi duygusunu anlatarak, suçlamadan konuşmasına ben dili denir.
- Deniz’in cümlesine bakalım: "Sıram dağıtılınca üzülüyorum ve derse hazırlanamıyorum."
- Bu cümlede karşı tarafı suçlayan bir ifade yok. Deniz "sen dağıttın, sen suçlusun" dememiş.
- Bunun yerine kendi duygusunu ("üzülüyorum") ve yaşadığı sonucu ("hazırlanamıyorum") anlatmış. Bu anlatım biçimine ben dili denir.
- Denetleyelim: Kaan savunmaya geçmemiş, yardım etmeyi önermiş ✓ — ben dilinin amacı da bu, çatışmayı büyütmeden çözüme gitmek.
Sık yapılan hata: "Sen dili" demek. Sen dili karşı tarafı suçlar ("sen hep dağıtıyorsun") ve savunmaya iter; Deniz ise kendi duygusunu anlatmış.
18. sorunun çözümü
4 numaralı top sembolü oyun hakkını temsil eder.
- 1 numara kitap, eğitim hakkını temsil eder.
- 2 numara ev, 3 numara kalp; barınma ve sağlık hakkını gösterir.
- 4 numaralı top ise oyun ve dinlenme hakkını temsil eder.
19. sorunun çözümü
Kişinin düşüncesini başkalarına serbestçe aktarabilmesi düşünceyi ifade etme hakkıdır.
- Sınıfta fikrini söylemek, düşünceni başkalarına aktarmak demektir.
- Bunu güvence altına alan hakka düşünceyi ifade etme özgürlüğü denir.
- Bu hak yalnız sınıfta değil, her ortamda geçerlidir; kişinin görüşünü söylemesi engellenemez.
- Denetleyelim: bu hakkın da bir sorumluluğu var ✓ — başkasını incitmeden, sırası gelince konuşmak.
Sık yapılan hata: "Dinlenme hakkı" demek. Dinlenme hakkı boş zaman ve oyun için gereken süreyi güvence altına alır; fikir söylemekle ilgili olan hak ifade özgürlüğüdür.
20. sorunun çözümü
Devletin ücretsiz sunduğu okula gitme imkânı eğitim hakkıdır.
- Mehmet okula gidip ders görüyor.
- Bu hizmeti devlet tüm çocuklara ücretsiz sağlıyor.
- Bu durum eğitim hakkının bir örneğidir.