7. Sınıf Fen Bilimleri 1. Dönem 1. Yazılı
20 soru · cevap anahtarı ve adım adım çözüm sayfanın altında
Kapsanan konular
Kartlarda tozlaşmayı sağlayan etkenler verilmiştir. Arıların bu süreçteki rolünün azalması durumunda beklenen sonuç hangisidir?
- A Tüm bitkilerin yok olması
- B Böcekle tozlaşan bitkilerin ürün veriminin düşmesi
- C Rüzgârla tozlaşmanın durması
- D Bitkilerin daha hızlı büyümesi
Bir çıkarım üzerine
Bir öğrenci "Mitozla oluşan hücreler farklı kalıtsal bilgi taşır." demiştir.
Yukarıdaki çıkarımda yapılan hata hangisidir?
- A Kromozomu görmemek
- B Hücre sayısını yanlış saymak
- C Bölünmeyi tanımamak
- D Mitozun kalıtsal bilgiyi aynen aktardığını göz ardı etmek
Bir deney üzerine
Bir ışın düz aynaya, yüzeyin dikmesiyle 30 derecelik açı yapacak biçimde gönderilmiştir.
Yukarıdaki durumda yansıyan ışının yüzeyin dikmesiyle yaptığı açı kaç derecedir?
- A 15
- B 60
- C 30
- D 90
| Kavram | Anlamı |
|---|---|
| Büyüme | Vücut ölçülerinin artması |
| Gelişme | ? |
Tabloda kavramlar tanımlanmış, biri boş bırakılmıştır. Tablodaki boşluk nasıl doldurulmalıdır?
- A Vücut ölçülerinin artması
- B Organların görevlerini yapabilir duruma gelmesi
- C Kilonun azalması
- D Boyun kısalması
Kartlarda canlılarda gerçekleşen olaylar verilmiştir. Bu olayların ortak temeli hangisidir?
- A Solunum
- B Mayoz bölünme
- C Döllenme
- D Mitoz bölünme
| Canlı | Vücut hücresindeki kromozom sayısı |
|---|---|
| X canlısı | 24 |
Tabloda bir canlının vücut hücresindeki kromozom sayısı verilmiştir. Bu canlının üreme hücresinde kaç kromozom bulunur?
- A 6
- B 24
- C 48
- D 12
| Mercek türü | Işınlara etkisi |
|---|---|
| İnce kenarlı mercek | Işınları toplar |
| Kalın kenarlı mercek | ? |
Tabloda mercek türleri ve etkileri eşleştirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tablodaki boşluk nasıl doldurulur?
- A Işınları soğurur
- B Işınları toplar
- C Işınları dağıtır
- D Işınları yansıtır
| Ortam | Işığın hızı |
|---|---|
| Hava | En yüksek |
| Su | Daha düşük |
| Cam | En düşük |
Tabloda ışığın farklı ortamlardaki hızı sıralanmıştır. Bu tabloya göre yapılabilecek en uygun çıkarım hangisidir?
- A Ortam yoğunlaştıkça ışığın hızı azalır.
- B Ortam yoğunlaştıkça ışığın hızı artar.
- C Işığın hızı ortamdan bağımsızdır.
- D Işık camda hiç ilerlemez.
| Cisim | Beyaz ışıkta görünen renk |
|---|---|
| Kırmızı top | Kırmızı |
Tabloda bir cismin beyaz ışıkta görünen rengi verilmiştir. Bu topun kırmızı görünmesinin nedeni hangisidir?
- A Kırmızı ışığı yansıtıp diğer renkleri soğurması
- B Yalnızca kırmızı ışığı soğurması
- C Hiçbir ışığı yansıtmaması
- D Kendi ışığını üretmesi
Bir model üzerine
Bir öğrenci çiçek modelinde yalnızca taç yaprakları göstermiştir.
Yukarıdaki modelin sınırlılığı hangisidir?
- A Yaprak sayısının fazlalığı
- B Renklerin yanlış olması
- C Modelin küçük olması
- D Üremeyi sağlayan erkek ve dişi organları göstermemesi
| Yapı | Bitki hücresi | Hayvan hücresi |
|---|---|---|
| Hücre duvarı | Var | Yok |
| Kloroplast | Var | ? |
Tabloda iki hücre türü karşılaştırılmış, bir bölüm boş bırakılmıştır. Tabloya göre eksik bilgi hangi seçenektedir?
- A Var
- B Yok
- C Bazen var
- D Ölçülemez
Bir gözlem
Bir cismin arkasında hiç ışık ulaşmayan koyu bölge ile kısmen ışık ulaşan açık bölge oluşmuştur.
Yukarıdaki gözlemde koyu bölge hangi adla anılır?
- A Tam gölge
- B Yarı gölge
- C Yansıma
- D Kırılma
Kartlarda ergenlik döneminde önem taşıyan alışkanlıklar verilmiştir. Bu alışkanlıkların ortak amacı hangisidir?
- A Hareketi engellemek
- B Boyu kısaltmak
- C Uykuyu azaltmak
- D Bedensel ve ruhsal gelişimi desteklemek
Bir gözlem
Aynı anne babanın çocukları birbirine benzer ama tıpatıp aynı değildir.
Yukarıdaki gözlemin temel nedeni hangisidir?
- A Çocukların farklı beslenmesi
- B Mitozun çeşitlilik yaratması
- C Mayoz ve döllenmenin kalıtsal çeşitlilik yaratması
- D Kromozom sayısının değişmesi
Kartlarda bu ünitede işlenen üç temel düşünce verilmiştir. Kartlar birlikte değerlendirildiğinde ulaşılabilecek en kapsayıcı sonuç hangisidir?
- A Hücrenin canlılıkla ilgisi yoktur.
- B Canlılık hücre düzeyinde başlar; büyüme ve üreme farklı bölünmelerle sağlanır.
- C Mitoz ve mayoz aynı şeydir.
- D Bölünme olmadan büyüme olur.
| Süreç | Hücrelerde olan |
|---|---|
| Büyüme | Hücre sayısı artar |
| Onarım | ? |
Tabloda süreçler ve hücre düzeyindeki karşılıkları verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan bilgi hangisidir?
- A Hücre sayısı azalır
- B Zarar gören hücrelerin yerine yenileri oluşur
- C Kromozom sayısı yarıya iner
- D Hücreler küçülür
Bir çıkarım üzerine
Bir öğrenci "Cisimleri görebilmemiz için gözümüzden ışık çıkması gerekir." demiştir.
Yukarıdaki çıkarımda yapılan hata hangisidir?
- A Cismi bulamamak
- B Gözü tanımamak
- C Işığı ölçememek
- D Görmenin, cisimden göze gelen ışıkla gerçekleştiğini göz ardı etmek
| Işık kaynağının cisme uzaklığı | Gölge boyu |
|---|---|
| Yakın | Büyük |
| Uzak | ? |
Tabloda ışık kaynağının uzaklığı ile gölge boyu ilişkilendirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Eksik bırakılan bölüm hangi seçenektedir?
- A Sıfır
- B Büyük
- C Değişmez
- D Küçük
| Yaş | Ortalama boy artışı (yıllık) |
|---|---|
| 8 | 5 cm |
| 13 | 9 cm |
| 18 | 1 cm |
Tabloda yaşa göre yıllık boy artışı verilmiştir. Bu tabloya göre yapılabilecek en uygun çıkarım hangisidir?
- A Boy artışı ergenlik döneminde hızlanır, sonra yavaşlar.
- B Boy artışı sürekli artar.
- C Boy artışı sürekli azalır.
- D Boy artışı yaşla ilgisizdir.
Şemada bir bölünme türünün sonucu verilmiştir. Şemaya göre bu bölünmenin adı hangisidir?
- A Döllenme
- B Mayoz
- C Mitoz
- D Fotosentez
🔑 Cevap anahtarı ve çözümler — önce kendin çöz
1. sorunun çözümü
Arı sayısı azalınca böcekle tozlaşan bitkilerde polen taşınması ve döllenme azalır, ürün verimi düşer.
- Kartlar tozlaşmayı sağlayan etkenleri veriyor: arılar, rüzgâr, su ve kuşlar. Demek ki polen taşıma işini tek bir etken yapmıyor.
- Arıların rolü azalırsa bundan yalnız arıya bağımlı bitkiler etkilenir. Bu bitkilerde polen dişicik tepesine daha az ulaşır, döllenen çiçek sayısı azalır.
- Döllenme azalınca oluşan meyve ve tohum sayısı da azalır; beklenen sonuç ürün veriminin düşmesidir.
- Denetleyelim: rüzgârla tozlaşan buğday gibi bitkiler bu düşüşten etkilenmez ✓ — sonuç bütün bitkileri değil, böcekle tozlaşanları kapsıyor.
Sık yapılan hata: "Tüm bitkilerin yok olması" demek. Kartların kendisi rüzgâr, su ve kuşları da sayıyor; arıya bağlı olmayan bitkiler tozlaşmayı sürdüreceği için sonuç bu kadar geniş olamaz.
2. sorunun çözümü
Öğrencinin hatası, mitozun kalıtsal bilgiyi aynen aktardığını göz ardı etmesidir.
- Öğrencinin cümlesini inceleyelim: "Mitozla oluşan hücreler farklı kalıtsal bilgi taşır."
- Mitozdan önce DNA kendini eşler, sonra kromozomlar iki yeni hücreye eşit olarak dağıtılır. Bu yüzden oluşan hücreler ana hücreyle aynı kromozomları taşır.
- Kalıtsal çeşitlilik mitozda değil mayozda ortaya çıkar. Öğrenci mitoza mayozun özelliğini yüklemiştir.
- Denetleyelim: kesilen derinin yerine yine aynı deri hücreleri geliyor ✓ — farklı bilgi taşısalardı onarım olanaksız olurdu.
Sık yapılan hata: "Bölünmeyi tanımamak" demek. Öğrenci bölünmenin adını doğru kullanmıştır; yanlış bildiği şey bölünmenin ne olduğu değil SONUCUDUR, çünkü mitozda kalıtsal bilgi aynen aktarılır.
3. sorunun çözümü
Yansıma kanununa göre yansıma açısı gelme açısına eşit olduğundan yansıyan ışın da dikmeyle 30 derecelik açı yapar.
- Açıların nereden ölçüldüğüne dikkat edelim: gelme ve yansıma açıları yüzeyin kendisinden değil, yüzeye çizilen dikmeden ölçülür. Soruda verilen 30 derece de dikmeyle ölçülmüş.
- Yansıma kanunu iki şey söyler: gelen ışın, yansıyan ışın ve dikme aynı düzlemdedir; yansıma açısı gelme açısına eşittir.
- Gelme açısı 30 derece olduğuna göre yansıma açısı da 30 derecedir.
- Denetleyelim: gelen ve yansıyan ışın arasındaki açı 30 + 30 = 60 derece, ışının yüzeyle yaptığı açı ise 90 − 30 = 60 derece olur ✓ — sorulan dikmeyle yapılan açı, o da 30 derece.
Sık yapılan hata: "60" demek. 60 derece, ışının YÜZEYLE yaptığı açıdır; soru ise dikmeyle yapılan açıyı istiyor ve o açı 30 derecedir.
4. sorunun çözümü
Büyüme vücut ölçülerinin artması, gelişme ise organların görevlerini yapabilir duruma gelmesidir.
- Tablonun kurgusu şu: solda kavram, sağda o kavramın anlamı.
- Dolu satır büyümeyi veriyor: vücut ölçülerinin artması. Büyüme sayıyla ölçülebilen bir değişimdir; boy uzar, kütle ve organ hacmi artar.
- Gelişme ise ölçüyle değil işlevle ilgilidir: hücreler ve organlar yapılarını tamamlar, görevlerini yerine getirebilecek olgunluğa ulaşır. Bu yüzden iki kavram birbirinin yerine kullanılamaz.
- Denetleyelim: bir bebeğin boyu uzarken sindirim sisteminin katı besinleri işleyebilir duruma gelmesi ✓ — birincisi büyüme, ikincisi gelişmedir.
Sık yapılan hata: "Vücut ölçülerinin artması" demek. Bu, tablonun ÜST satırında büyüme için zaten yazılmış; iki kavrama aynı tanımı vermek tabloyu anlamsız kılardı.
5. sorunun çözümü
Büyüme, yaraların onarılması ve yıpranan hücrelerin yenilenmesi mitoz bölünmeyle gerçekleşir.
- Üç kartın ortak yanını bulalım: üçünde de vücutta yeni hücre yapılması gerekiyor.
- Yeni oluşan hücreler eskisinin işini yapacaksa aynı kalıtsal bilgiyi taşımalıdır; kesilen parmakta oluşan yeni hücreler yine deri hücresi olur.
- Kromozom sayısını koruyan ve ana hücrenin aynısı hücreler veren bölünme mitozdur. Mayoz ise yalnızca üreme hücrelerinin oluşumunda görülür.
- Denetleyelim: solunum ve döllenme hücre çoğaltmıyor ✓ — biri enerji üretimi, öteki iki üreme hücresinin birleşmesidir.
Sık yapılan hata: "Mayoz bölünme" demek. Mayoz yalnız üreme ana hücrelerinde görülür ve kromozom sayısını yarıya indirir; büyüme ya da yara onarımı böyle hücrelerle sağlanmaz.
6. sorunun çözümü
Üreme hücreleri mayozla oluştuğu için kromozom sayısı yarıya iner: 24 ÷ 2 = 12.
- Tablodaki veriyi yazalım: X canlısının VÜCUT hücresinde 24 kromozom bulunuyor.
- Üreme hücreleri mayoz bölünmeyle oluşur ve mayozda kromozom sayısı yarıya iner.
- İşlemi yapalım: 24 ÷ 2 = 12. Öyleyse üreme hücresinde 12 kromozom bulunur.
- Denetleyelim: döllenmede iki üreme hücresi birleşiyor, 12 + 12 = 24 ✓ — tür kromozom sayısı geri geliyor.
Sık yapılan hata: "48" demek. 48 sayısı 24’ün yarısı değil iki katıdır; mayozda kromozom sayısı artmaz, yarıya iner.
7. sorunun çözümü
Kalın kenarlı mercek üzerine gelen paralel ışınları birbirinden uzaklaştırarak dağıtır.
- Tablonun kurgusu şu: solda mercek türü, sağda ışınlara etkisi.
- Dolu satır ince kenarlı merceği veriyor: ışınları toplar. Bu mercek ortası kalın, kenarı ince olduğundan ışınlar mercekten geçtikten sonra odak noktasında birleşir.
- Kalın kenarlı mercek ortası ince, kenarı kalın olacak biçimde bunun tersidir. Işınlar mercekten geçerken eksenden uzaklaşacak biçimde saptığı için birleşmez, dağılır.
- Denetleyelim: dağılan ışınlar gerçek bir noktada kesişmez, yalnız uzantıları kesişir ✓ — bu yüzden kalın kenarlı merceğin odağı sanaldır.
Sık yapılan hata: "Işınları toplar" demek. Bu, tablonun ÜST satırında ince kenarlı mercek için zaten yazılmış; kalın kenarlı mercek ışınları toplamaz, dağıtır.
8. sorunun çözümü
Hava, su ve camdaki hız sıralaması, ortam yoğunlaştıkça ışığın yavaşladığını gösterir.
- Tablodaki sıralamayı okuyalım: hava en yüksek, su daha düşük, cam en düşük hız.
- Şimdi bu üç ortamı yoğunluklarına göre sıralayalım: hava en seyrek, su daha yoğun, cam en yoğun. İki sıralama tam ters yönde ilerliyor.
- Ters ilerlemeleri, yoğunluk arttıkça hızın azaldığını söyler. Işık daha yoğun bir ortamda ilerlerken maddenin tanecikleriyle daha çok etkileştiği için yavaşlar.
- Denetleyelim: kırılmanın sebebi de bu hız farkıdır ✓ — hızın değişmediği bir geçişte ışığın doğrultusu da değişmezdi.
Sık yapılan hata: "Işığın hızı ortamdan bağımsızdır" demek. Tablo üç ortam için üç FARKLI hız veriyor; hız ortamdan bağımsız olsaydı üçünün de eşit yazılması gerekirdi.
9. sorunun çözümü
Bir cisim yansıttığı ışığın renginde görünür; kırmızı top kırmızıyı yansıtıp öteki renkleri soğurduğu için kırmızıdır.
- Beyaz ışığın ne olduğunu hatırlayalım: kırmızıdan mora bütün renklerin karışımıdır. Prizmadan geçirildiğinde bu renklere ayrılır.
- Top beyaz ışıkla aydınlatılıyor, yani üzerine bütün renkler birden düşüyor. Gözümüze yalnız kırmızı ulaşıyorsa geri dönen ışık kırmızıdır.
- Geri dönmeyen renkler cisim tarafından soğurulmuştur; soğurulan ışığın enerjisi cismi ısıtır. Öyleyse top kırmızıyı yansıtıp mavi, yeşil ve ötekileri soğuruyor.
- Denetleyelim: aynı topu yalnız yeşil ışıkla aydınlatsaydık siyah görünürdü ✓ — yansıtabileceği kırmızı ışık ortamda bulunmazdı.
Sık yapılan hata: "Yalnızca kırmızı ışığı soğurması" demek. Soğurulan ışık göze gelmez, dolayısıyla o rengi göremeyiz; bir cismin rengi soğurduğu değil, YANSITTIĞI ışığın rengidir.
10. sorunun çözümü
Çiçekte üremeyi erkek organ ile dişi organ sağlar; yalnız taç yaprakları gösteren model bu işlevi anlatamaz.
- Çiçeğin bölümlerini görevlerine göre ayıralım: taç yaprak ile çanak yaprak koruma ve böcek çekme görevindedir; erkek organ ile dişi organ ise üremeyi sağlar.
- Modelde yalnız taç yapraklar var. Böyle bir modele bakan biri polenin nerede üretildiğini ve nereye ulaşması gerektiğini göremez.
- Bir model, anlatmak istediği olayın temel yapılarını içermelidir. Üreme anlatılacaksa polenin üretildiği başçık ile poleni alan dişicik tepesi eksik bırakılamaz; modelin sınırlılığı budur.
- Denetleyelim: taç yaprakların gereksiz olduğu söylenmiyor ✓ — böcekleri çekerek tozlaşmaya dolaylı katkı verirler, ama üremeyi tek başlarına sağlamazlar.
Sık yapılan hata: "Modelin küçük olması" demek. Bir modelin boyutu doğruluğunu etkilemez; buradaki sorun ölçüde değil, üreme organlarının hiç gösterilmemiş olmasındadır.
11. sorunun çözümü
Kloroplast yalnız fotosentez yapabilen bitki hücrelerinde bulunur; hayvan hücresinde yoktur.
- Tabloda bitki ve hayvan hücresi karşılaştırılıyor. İlk satır hücre duvarının bitkide var, hayvanda yok olduğunu söylüyor.
- Boş bırakılan yer kloroplastın hayvan hücresindeki durumu. Kloroplast, içindeki klorofille ışık enerjisini kullanarak besin üreten organeldir.
- Hayvanlar besinlerini dışarıdan hazır alır, fotosentez yapmaz. Bu yüzden hayvan hücresinde kloroplast bulunmaz.
- Denetleyelim: yeşil renk yalnız bitkilerde görülüyor ✓ — yaprağın yeşilliği kloroplasttaki klorofilden geliyor, hiçbir hayvanda böyle bir yapı yok.
Sık yapılan hata: "Var" demek. Kloroplast bulunsaydı hayvanların da ışıkta kendi besinini üretebilmesi gerekirdi; oysa hayvanlar besinlerini hazır almak zorundadır.
12. sorunun çözümü
Işığın hiç ulaşamadığı koyu bölgeye tam gölge, kısmen ulaştığı açık bölgeye yarı gölge denir.
- Gözlemde iki ayrı bölge var: hiç ışık almayan koyu bölge ve bir miktar ışık alan açık bölge. Adlandırmayı bu farka göre yapacağız.
- Kaynağın her noktasından çıkan ışınların tamamı cisim tarafından engelleniyorsa perdenin o bölgesine hiç ışık düşmez; burası en koyu yerdir ve tam gölge adını alır.
- Kaynağın yalnız bir bölümünden gelen ışınların engellendiği bölgeye ise bir miktar ışık ulaşır; daha açık görünen bu kuşak yarı gölgedir. Soruda adı sorulan koyu bölge olduğuna göre yanıt tam gölgedir.
- Denetleyelim: yarı gölgenin oluşması için kaynağın noktasal değil yaygın olması gerekir ✓ — gözlemde iki bölgenin birlikte görülmesi bunu doğruluyor.
Sık yapılan hata: "Yarı gölge" demek. Yarı gölge ışığın KISMEN ulaştığı açık bölgedir; soruda adı istenen bölge ise hiç ışık almayan koyu bölgedir.
13. sorunun çözümü
Dengeli beslenme, düzenli uyku, hareket ve temizlik ergenlikteki hızlı bedensel ve ruhsal gelişimi destekler.
- Kartlardaki dört alışkanlığı okuyalım: dengeli beslenme, düzenli uyku, hareket, temizlik.
- Ergenlik döneminin ne gerektirdiğini düşünelim. Bu dönemde büyüme hızlanır; kemik ve kas gelişimi için düzenli ve yeterli besin, onarım için yeterli uyku gerekir. Hareket kas ile dolaşımı güçlendirir, temizlik ise artan ter salgısına karşı sağlığı korur.
- Dördü de aynı yere çıkıyor: bedeni bu hızlı değişime hazırlamak. Düzenli uyku ve hareketin ruh hâline iyi gelmesiyle birlikte ortak amaç bedensel ve ruhsal gelişimi desteklemektir.
- Denetleyelim: kartların hiçbiri bu amacın dışında kalmıyor ✓ — ortak amaç dördünü birden kapsamalı.
Sık yapılan hata: "Uykuyu azaltmak" demek. Kartlarda yazan şey DÜZENLİ uykudur; ergenlikte uykunun azaltılması değil, düzene sokulup yeterli tutulması gerekir.
14. sorunun çözümü
Kardeşlerin benzemesi ama tıpatıp aynı olmaması, mayoz ile döllenmenin yarattığı kalıtsal çeşitlilikten kaynaklanır.
- Çocuğun kalıtsal bilgisi anneden ve babadan gelen üreme hücreleriyle taşınır; kardeşler arasındaki benzerlik buradan gelir.
- Üreme hücreleri mayozla oluşur. Mayozda kromozomlar parça değiştirir ve hücrelere rastgele dağılır; bu yüzden aynı kişinin ürettiği iki üreme hücresi bile birbirinin aynısı değildir.
- Döllenmede hangi yumurta ile hangi spermin birleşeceği de rastgeledir. İki rastgelelik üst üste gelince her çocuk başka bir kalıtsal bileşim alır.
- Denetleyelim: benzerlik de farklılık da aynı yoldan geliyor ✓ — bilgi hep aynı iki kişiden, bileşim her seferinde başka.
Sık yapılan hata: "Mitozun çeşitlilik yaratması" demek. Mitoz kalıtsal bilgiyi aynen kopyalar ve çeşitlilik yaratmaz; kardeşler arasındaki farkın kaynağı mayoz ile döllenmedir.
15. sorunun çözümü
Üç kart birlikte şunu gösterir: canlılık hücre düzeyinde başlar; büyüme ve üreme farklı bölünmelerle sağlanır.
- Kartları tek tek okuyalım: hücre temel birimdir, mitoz büyütür, mayoz çeşitlilik verir.
- İlk kart canlılığın başladığı düzeyi veriyor: bütün canlılar hücrelerden oluşur ve yaşamsal olaylar hücrede yürür.
- İkinci ve üçüncü kart iki ayrı bölünmeyi ve iki ayrı sonucu veriyor: mitoz büyüme ile onarımı, mayoz ise üreme hücrelerini ve çeşitliliği sağlar.
- Denetleyelim: seçilen sonuç üç kartın da bilgisini içeriyor ✓ — yalnız birini anlatan bir seçenek kapsayıcı olamazdı.
Sık yapılan hata: "Mitoz ve mayoz aynı şeydir." demek. Kartların kendisi bunun tersini söylüyor: biri büyümeyi sağlıyor, öteki çeşitlilik veriyor; sonuçları farklı olduğu için iki bölünme aynı sayılamaz.
16. sorunun çözümü
Onarımda zarar gören hücrelerin yerini mitozla oluşan yeni hücreler alır.
- Tabloda süreçler ile hücre düzeyindeki karşılıkları eşleştiriliyor. Dolu satır büyümeyi veriyor: hücre sayısı artar.
- Boş satır onarıma ait. Onarım, yaralanma ya da zedelenme sonucu bozulan bir bölgenin eski durumuna dönmesidir.
- Bunun hücre düzeyindeki karşılığı şudur: zarar gören hücrelerin yerine mitoz bölünmeyle yenileri oluşur. Kesilen bir parmağın kapanması böyle gerçekleşir.
- Denetleyelim: kromozom sayısının yarıya inmesi mayoza ait ✓ — vücut hücrelerinin onarımında böyle bir değişim olmaz.
Sık yapılan hata: "Hücre sayısı azalır" demek. Onarımda hücre sayısı azalmaz; eksilen hücrelerin yerine yenileri yapıldığı için artar ve doku eski durumuna döner.
17. sorunun çözümü
Görme, cisimden yansıyan ışığın göze ulaşmasıyla gerçekleşir; gözden ışık çıkmaz.
- Öğrencinin savını sınayalım: gözden ışık çıksaydı karanlık bir odada da cisimleri görebilmemiz gerekirdi.
- Oysa ışıksız bir odada hiçbir şey görülmez. Demek ki görmeyi başlatan şey gözde değil, ortamdaki ışıkta.
- Doğru sıra şudur: kaynaktan çıkan ışık cisme düşer, cisimden yansıyan ışık göze gelir, retinada görüntü oluşur. Öğrencinin hatası ışığın bu yönünü ters çevirmesidir.
- Denetleyelim: kendi ışığını üreten bir lambayı karanlıkta görebiliriz ✓ — orada da göze GELEN ışık vardır, çıkan değil.
Sık yapılan hata: "Işığı ölçememek" demek. Öğrencinin sorunu bir ölçme eksikliği değil; ışığın hangi yönde ilerlediğini yanlış kurmasıdır.
18. sorunun çözümü
Işık kaynağı uzaklaştıkça cisme gelen ışınlar paralelleştiği için gölge küçülür.
- Tablonun kurgusu şu: solda ışık kaynağının cisme uzaklığı, sağda oluşan gölgenin boyu.
- Dolu satır yakın durumu veriyor: gölge büyük. Kaynak yakınken ışınlar cisme geniş açıyla yayılarak gelir ve cismin kenarından geçen ışınlar perdede çok geniş bir bölge sınırlar.
- Kaynak uzaklaştıkça aynı ışınlar birbirine daha paralel gelir. Cismin kenarından geçen ışınlar arasındaki açıklık azalır, gölgenin sınırı cismin boyuna yaklaşır; gölge küçülür.
- Denetleyelim: el feneri duvara yaklaştırıldığında elin gölgesi büyür, uzaklaştırıldığında küçülür ✓ — gözlem tabloyla uyuşuyor.
Sık yapılan hata: "Değişmez" demek. Tablonun ilk satırı yakın kaynakta gölgenin BÜYÜK olduğunu zaten söylüyor; gölge boyu kaynağın uzaklığıyla değiştiği için sabit kalamaz.
19. sorunun çözümü
Yıllık boy artışı 13 yaşında en yüksek değere çıkıp 18 yaşında düştüğüne göre büyüme ergenlikte hızlanır, sonra yavaşlar.
- Tablonun kurgusu şu: solda yaş, sağda o yaştaki ortalama yıllık boy artışı.
- Sayıları sırayla okuyalım: 8 yaşında 5 cm, 13 yaşında 9 cm, 18 yaşında 1 cm. Artış önce yükseliyor, sonra hızla düşüyor.
- En yüksek değer 13 yaşta, yani ergenlik döneminde. 18 yaşta 1 cm’ye inmesi büyümenin büyük ölçüde tamamlandığını gösterir. Öyleyse boy artışı ergenlikte hızlanır, sonrasında yavaşlar.
- Denetleyelim: 1 cm de bir artıştır ✓ — büyüme durmuş değil, yavaşlamıştır.
Sık yapılan hata: "Boy artışı sürekli artar" demek. Tabloda 13 yaştaki 9 cm’den sonra 18 yaşta 1 cm’ye DÜŞÜŞ var; değer azaldığı için sürekli artıştan söz edilemez.
20. sorunun çözümü
Bir hücreden kromozom sayısı değişmeden iki hücre oluşuyorsa bu bölünme mitozdur.
- Şemadaki iki ölçütü çıkaralım: oluşan hücre sayısı iki, kromozom sayısı değişmiyor.
- Mayozda bir hücreden dört hücre oluşur ve kromozom sayısı yarıya iner; iki ölçüt de tutmadığına göre bölünme mayoz değildir.
- Döllenme bir bölünme değil birleşmedir, fotosentez ise bölünmeyle hiç ilgisi olmayan bir besin üretme olayıdır. Geriye mitoz kalıyor.
- Denetleyelim: mitozla oluşan hücreler ana hücrenin aynısıdır ✓ — kromozom sayısının değişmemesi bunun gereğidir.
Sık yapılan hata: "Mayoz" demek. Mayozda oluşan hücre sayısı dörttür ve kromozom sayısı yarıya iner; şemada ise iki hücre ve değişmeyen kromozom sayısı yazıyor.