8. Sınıf Fen Bilimleri 1. Dönem 1. Yazılı
20 soru · cevap anahtarı ve adım adım çözüm sayfanın altında
Kapsanan konular
| Baz | Eşleştiği baz |
|---|---|
| Adenin (A) | Timin (T) |
| Guanin (G) | ? |
Yukarıdaki tabloda soru işaretiyle gösterilen yere hangi baz gelmelidir?
- A Timin
- B Sitozin
- C Urasil
- D Adenin
İklim ile hava olayları arasındaki temel fark nedir?
- A İklim kısa süreli, hava olayları uzun sürelidir.
- B İklim uzun yıllara ait ortalamadır, hava olayları kısa sürelidir.
- C İkisi de aynı anlama gelir.
- D Hava olayları yalnızca yazın görülür.
Yukarıdaki gibi art arda mitoz geçiren bir hücreden 4. bölünme sonunda kaç hücre oluşur?
- A 8
- B 16
- C 24
- D 32
| A | a | |
|---|---|---|
| A | AA | Aa |
| a | Aa | aa |
Yukarıdaki tabloda Aa × Aa çaprazlaması gösterilmiştir. Buna göre çekinik fenotipli birey oluşma olasılığı kaçtır?
- A 1
- B 1/4
- C 1/2
- D 3/4
Şekilde bir DNA molekülünün iki zinciri ve bazlar arasındaki eşleşmeler verilmiştir. Bu şekle bakarak DNA ile ilgili yapılan yorumlardan hangisi yanlıştır?
- A Adenin daima timinin karşısında bulunur.
- B Guanin daima sitozinin karşısında bulunur.
- C İki zincir birbirinin tamamlayıcısıdır.
- D Molekülde adenin sayısı guanin sayısına daima eşittir.
Mevsimlerin oluşmasının temel sebebi aşağıdakilerden hangisidir?
- A Dünya'nın kendi ekseni etrafında dönmesi
- B Dünya'nın eksen eğikliği ile Güneş çevresinde dolanması
- C Dünya'nın Güneş'e olan uzaklığının değişmesi
- D Ay'ın Dünya çevresinde dolanması
Karttaki dört örnekten yalnızca biri mutasyona, diğer üçü modifikasyona örnektir. Mutasyona örnek olan ifade hangi numarayla verilmiştir?
- A I
- B II
- C III
- D IV
Aynı genlere sahip iki fide, biri gübreli biri gübresiz toprağa dikildi. Gübreli olan daha iri geliştiğine göre bu farkın nedeni nedir?
- A Kromozom sayısı
- B Mutasyon
- C Çevre koşulları
- D Gen değişimi
İnsanda cinsiyeti belirleyen kromozomlar hangileridir?
- A X ve Y
- B A ve B
- C X ve Z
- D A ve B
Yukarıdaki genlere sahip Aa genotipli bir bitkinin boyu nasıl olur?
- A Orta
- B Uzun
- C Kısa
- D Bilinemez
Melez uzun boylu bir bezelye ile kısa boylu bir bezelye çaprazlanmıştır. Şekilden yararlanarak oluşacak yavruların genotip oranı için ne söylenir?
- A 1 AA : 1 aa
- B 2 Aa : 2 aa
- C 3 Aa : 1 aa
- D Tamamı Aa
Güneş ışınlarının bir bölgeye dik gelmesi neye yol açar?
- A Birim yüzeye düşen enerji artar, sıcaklık yükselir.
- B Enerji geniş alana yayılır, sıcaklık düşer.
- C Sıcaklık değişmez.
- D Gece süresi uzar.
Dünya'nın eksen eğikliği ortadan kalksaydı aşağıdakilerden hangisi gerçekleşirdi?
- A Gece gündüz oluşmazdı.
- B Mevsimler oluşmazdı.
- C Dünya Güneş'e düşerdi.
- D Ekvator soğurdu.
Çekinik özelliğin ortaya çıkması için ne gerekir?
- A tek çekinik gen
- B iki çekinik gen
- C bir baskın bir çekinik
- D bir baskın bir çekinik
Şemada Güneş ışınlarının yeryüzüne ulaşması, yansıması ve bir bölümünün atmosferde tutulması gösterilmiştir. Bu tutulmayı artırarak küresel ısınmayı hızlandıran gaz hangisidir?
- A Azot
- B Karbon dioksit
- C Helyum
- D Argon
DNA hücrenin neresinde bulunur?
- A çekirdekte
- B ribozomda
- C hücre zarında
- D sitoplazmada
Aşağıdakilerden hangisi iklim değişikliğinin sonuçlarından biri değildir?
- A Buzulların erimesi
- B Deniz seviyesinin yükselmesi
- C Kuraklığın artması
- D Dünya'nın dönme hızının artması
Grafikte dört ilin yıllık toplam yağış miktarları verilmiştir. Verilere göre en nemli iklime sahip olduğu söylenebilecek il hangisidir?
- A Rize
- B Konya
- C Antalya
- D Erzurum
Grafikte Kuzey Yarım Küre'deki bir şehirde ölçülen aylık ortalama gündüz süreleri verilmiştir. Grafiğe göre gece ile gündüz süresinin birbirine eşitlendiği aylar hangi seçenekte verilmiştir?
- A Ocak ve Şubat
- B Mart ve Eylül
- C Haziran ve Temmuz
- D Kasım ve Aralık
Yukarıdaki DNA molekülünde guanin oranı yüzde kaçtır?
- A %70
- B %20
- C %30
- D %40
🔑 Cevap anahtarı ve çözümler — önce kendin çöz
1. sorunun çözümü
DNA’da bazlar belirli çiftler kurar: guanin daima sitozinle eşleşir.
- Tablonun kurgusu şu: solda bir baz, sağda onun eşleştiği baz.
- Dolu satır: adenin (A) → timin (T). Demek ki eşleşme rastgele değil, her bazın belirli bir karşılığı var.
- Geriye kalan iki baz guanin ile sitozindir ve bunlar birbiriyle eşleşir. Öyleyse guaninin karşısına sitozin gelir.
- Denetleyelim: urasil DNA’da bulunmaz ✓ — o RNA’ya ait bir bazdır.
Sık yapılan hata: Timin demek. Timin, ÜST SATIRDA adeninin eşi olarak zaten yazılmış; guanin ise sitozinle eşleşir.
2. sorunun çözümü
İklim uzun yılların ortalamasıdır; hava olayları ise kısa süreli, anlık durumlardır.
- Hava olayı, belli bir yerde ve belli bir anda görülen atmosfer durumudur: yağmur, kar, sis gibi. Saatler içinde değişebilir.
- İklim ise aynı bölgede uzun yıllar boyunca yapılan gözlemlerin ortalamasıdır; genellikle 30-35 yıllık veriler kullanılır.
- Öyleyse aradaki temel fark SÜREDİR: biri anlık, öteki uzun döneme ait ortalama.
- Denetleyelim: “Bugün İzmir’de yağmur yağıyor.” bir hava olayı bildirir; “İzmir’de Akdeniz iklimi görülür.” ise yılların ortalamasını anlatır ✓ iki cümle aynı şeyi söylemiyor.
Sık yapılan hata: “İklim kısa süreli, hava olayları uzun sürelidir.” seçeneği. Tanımlar yer değiştirmiş: kısa süreli olan hava olayı, uzun yılların ortalaması olan ise iklimdir.
3. sorunun çözümü
Her mitozda hücre sayısı ikiye katlandığı için 4. bölünme sonunda 16 hücre olur.
- Kartlardaki sırayı okuyalım: 1 hücre, 2 hücre, 4 hücre. Her adımda sayı ikiye katlanıyor.
- Diziyi sürdürelim: 1 → 2 → 4 → 8 → 16. Birinci bölünmede 2, ikincide 4, üçüncüde 8, dördüncüde 16 hücre oluşur.
- Öyleyse 4. bölünmenin sonunda 16 hücre bulunur.
- Denetleyelim: kuralı üslü yazabiliriz ✓ — n. bölünme sonunda 2ⁿ hücre; 2⁴ = 16.
Sık yapılan hata: 8 demek. 8, ÜÇÜNCÜ bölünmenin sonucudur; dördüncü bölünmede bu sayı bir kez daha ikiye katlanır.
4. sorunun çözümü
Dört olasılıktan yalnız biri aa olduğu için çekinik fenotip olasılığı 1/4’tür.
- Tablodaki dört gözü okuyalım: AA, Aa, Aa, aa. Bunlar Aa × Aa çaprazlamasının eşit olasılıklı dört sonucudur.
- Çekinik fenotip yalnız hiç baskın gen bulunmadığında görünür; yani yalnız aa genotipinde.
- Dört gözden yalnız biri aa olduğuna göre olasılık 1/4’tür.
- Denetleyelim: kalan üç gözde en az bir A var ✓ — üçünde de baskın fenotip görünür, yani 3/4.
Sık yapılan hata: 1/2 demek. 1/2, dört gözden İKİSİNİN payıdır ve Aa genotipine karşılık gelir; çekinik fenotip yalnız tek bir gözde (aa) görünür.
5. sorunun çözümü
Adenin timine, guanin sitozine eşittir; ancak adenin ile guanin sayılarının eşit olması gerekmez. Şekilde 3 adenin, 1 guanin vardır.
- Şekilde eşleşmeler A-T, T-A, G-C, C-G ve A-T biçimindedir.
- Adenin sayısı timine, guanin sayısı sitozine eşittir.
- Şekilde adenin 3, guanin ise 1 kez geçmektedir.
- Bu nedenle "adenin sayısı guanine daima eşittir" yorumu yanlıştır.
6. sorunun çözümü
Mevsimler, Dünya’nın 23°27’lik eksen eğikliğiyle Güneş çevresinde dolanmasından doğar.
- Dünya’nın dönme ekseni, yörünge düzleminin dikine göre 23°27’ eğiktir ve bu eğiklik yıl boyunca hep aynı yöne bakar.
- Dünya Güneş çevresinde dolanırken bu eğiklik yüzünden bir yarım küre Güneş’e daha dönük, öteki daha uzak kalır.
- Güneş ışınlarının geliş açısı ve gündüz süresi böylece yıl içinde değişir; dik gelen ışın yüzeyi daha çok, eğik gelen daha az ısıtır. Mevsimler bu farktan doğar.
- Denetleyelim: eksen eğik olmasaydı ışınlar her ay aynı açıyla gelir ve ısınma değişmezdi ✓ demek ki mevsimler için eğiklik ile yıllık hareketin birlikte bulunması gerekiyor.
Sık yapılan hata: “Dünya’nın Güneş’e olan uzaklığının değişmesi” seçeneği. Dünya, Kuzey Yarım Küre kış yaşarken Güneş’e en yakın konumundadır; uzaklık belirleyici olsaydı o dönemde yaz yaşanması gerekirdi.
7. sorunun çözümü
Mutasyon DNA dizilimindeki kalıtsal değişimdir; diğer üç örnek çevre etkisiyle oluşan ve kalıtsal olmayan modifikasyonlardır.
- Mutasyon DNA'nın yapısında meydana gelen değişimdir ve kalıtsaldır.
- Modifikasyon çevre etkisiyle görünüşte oluşur, DNA değişmez.
- II, III ve IV'te ışık, güneş ve çalışma yalnızca görünüşü değiştirir.
- I'de doğrudan DNA dizilimi değiştiği için bu bir mutasyondur.
8. sorunun çözümü
Genler aynı olduğuna göre iki fide arasındaki farkı çevre koşulları yaratmıştır.
- Deneyin kurulumuna bakalım: iki fidenin genleri aynı, biri gübreli biri gübresiz toprakta.
- Genler aynı olduğu için gen kaynaklı bir açıklama elenir; mutasyon ya da kromozom farkı söz konusu olamaz.
- Geriye tek değişken kalıyor: toprak. Farkın nedeni çevre koşullarıdır.
- Denetleyelim: bu fark tohuma geçmez ✓ — DNA değişmediği için kalıtsal değil, yani bir modifikasyon.
Sık yapılan hata: Mutasyon demek. Mutasyon DNA’da bir değişiklik gerektirir; oysa soruda iki fidenin genlerinin AYNI olduğu açıkça söyleniyor.
9. sorunun çözümü
İnsanda cinsiyeti 23. kromozom çiftindeki X ve Y kromozomları belirler.
- İnsandaki 23 kromozom çiftinin 22’si vücut özelliklerini taşır; sonuncusu cinsiyeti belirler.
- Bu çift iki biçimde bulunabilir: XX ya da XY.
- XX olan birey kız, XY olan birey erkektir. Öyleyse cinsiyeti belirleyen kromozomlar X ve Y’dir.
- Denetleyelim: anne yalnız X verebiliyor ✓ — kendisi XX olduğu için belirleyici olan babadan gelen kromozom.
Sık yapılan hata: "X ve Z" demek. Z kromozomu insanda BULUNMAZ (bazı hayvan gruplarında görülür); insanda cinsiyet X ve Y ile belirlenir.
10. sorunun çözümü
Genotipte baskın gen bulunduğu için bitkinin boyu uzun olur.
- Genotipi okuyalım: Aa. Biri baskın (A), biri çekinik (a) olmak üzere iki gen var.
- Baskın genin tanımı gereği: yanında çekinik gen bulunsa bile özelliği o belirler.
- Öyleyse çekinik boy geni taşınıyor ama görünmüyor; bitkinin boyu uzun olur.
- Denetleyelim: "orta" diye bir sonuç çıkmaz ✓ — baskınlık ortalama almaz, örter.
Sık yapılan hata: Orta demek. Baskın gen çekiniği ÖRTER, onunla ortalanmaz; Aa genotipli bitki tıpkı AA gibi uzun görünür.
11. sorunun çözümü
Aa × aa çaprazlamasında kareler Aa, Aa, aa, aa olur; oran 2 Aa'ya 2 aa, yani yarı yarıyadır.
- Melez uzun boylunun gametleri A ve a'dır.
- Kısa boylunun her iki gameti de a'dır.
- Kareler doldurulunca Aa, Aa, aa, aa çıkar.
- Genotip oranı 2 Aa : 2 aa biçimindedir.
12. sorunun çözümü
Dik gelen ışınlar daha küçük bir yüzeye düştüğü için birim alana düşen enerji artar ve sıcaklık yükselir.
- Işık demetinin taşıdığı enerji sabitken düştüğü yüzeyin genişliği geliş açısına bağlıdır.
- Işın dik geldiğinde aydınlattığı alan en küçüktür; eğik geldiğinde aynı demet çok daha geniş bir alana yayılır.
- Aynı enerji küçük bir alana düşünce birim alandaki enerji artar ve o yüzey daha çok ısınır.
- Denetleyelim: aynı el fenerini önce dik, sonra eğik tutalım; dik tutunca ışık lekesi küçük ve parlak, eğik tutunca geniş ve soluk olur ✓ enerji seyrelmiş demektir.
Sık yapılan hata: “Enerji geniş alana yayılır, sıcaklık düşer.” seçeneği. Bu, EĞİK gelen ışının sonucudur; dik gelen ışın tam tersine enerjiyi dar bir alanda yoğunlaştırır.
13. sorunun çözümü
Eksen eğikliği olmasaydı ışınların geliş açısı yıl boyu değişmez ve mevsimler oluşmazdı.
- Mevsimleri yaratan şey, Dünya dolanırken ışınların geliş açısının ve gündüz süresinin değişmesidir.
- Bu değişim yalnızca eksenin eğik olmasından doğar; eksen dik olsaydı her yer yıl boyunca aynı açıyla ışık alırdı.
- O durumda her bölgenin sıcaklığı yıl boyu hemen hemen sabit kalır, mevsim geçişleri yaşanmazdı.
- Denetleyelim: gece ile gündüz, Dünya’nın kendi ekseni etrafındaki günlük dönüşünden doğuyor ✓ eğiklik kalksa bile bu dönüş sürer, yani gece-gündüz yine olurdu.
Sık yapılan hata: “Gece gündüz oluşmazdı.” seçeneği. Gece ile gündüzün nedeni eksen eğikliği değil, Dünya’nın kendi ekseni etrafında dönmesidir; eğiklik yalnız sürelerini değiştirir.
14. sorunun çözümü
Çekinik özelliğin görünmesi için genotipte hiç baskın gen bulunmamalıdır.
- Baskın genin ne yaptığını anımsayalım: yanında çekinik gen olsa bile özelliği o belirler.
- Öyleyse çekinik özelliğin görünebilmesi için baskın genin hiç bulunmaması gerekir.
- Bir özellik iki genle taşındığına göre ikisi de çekinik olmalıdır; genotip aa olur.
- Denetleyelim: Aa genotipinde baskın özellik görünüyordu ✓ — tek çekinik gen yetmiyor.
Sık yapılan hata: "Bir baskın bir çekinik" demek. Bu Aa genotipidir ve baskın gen bulunduğu için BASKIN özellik görünür; çekinik özellik ancak aa’da ortaya çıkar.
15. sorunun çözümü
Şemadaki ısı tutulmasını artırarak küresel ısınmayı hızlandıran başlıca gaz karbon dioksittir.
- Şemada gelen Güneş ışını yeryüzüne ulaşıp orayı ısıtıyor; ısınan yeryüzü de uzaya doğru ısı yayıyor.
- Bu ısının bir bölümü atmosferdeki bazı gazlarca tutulup yeniden yeryüzüne gönderiliyor. Bu gazlara sera gazı denir.
- Sanayide, ulaşımda ve ısınmada kullanılan fosil yakıtların yanmasıyla atmosfere en çok salınan sera gazı karbon dioksittir; miktarı arttıkça tutulan ısı da artar.
- Denetleyelim: seçeneklerdeki azot, helyum ve argon bu ısıyı tutmaz — azot atmosferin yaklaşık dörtte üçünü oluşturduğu hâlde sera etkisi göstermiyor ✓ aranan gaz karbon dioksit.
Sık yapılan hata: “Azot” seçeneği. Azot atmosferde en çok bulunan gazdır, ama yeryüzünden yayılan ısıyı tutmadığı için sera gazı değildir; bir gazın bol olması sera etkisi yaptığı anlamına gelmez.
16. sorunun çözümü
Kalıtım maddesi DNA, hücrede zarla çevrili çekirdeğin içinde bulunur.
- Seçenekleri görevlerine göre eleyelim. Ribozom protein üretir, hücre zarı madde giriş çıkışını denetler, sitoplazma ise organellerin içinde bulunduğu sıvı ortamdır.
- Hiçbirinin görevi kalıtsal bilgiyi saklamak değil. Oysa DNA hücrenin bütün yönergelerini taşır ve korunması gerekir.
- Bu yüzden DNA, zarla çevrili çekirdekte tutulur.
- Denetleyelim: çekirdek DNA’yı hem koruyor hem bir arada tutuyor ✓ — bölünme sırasında kromozom hâlinde paketliyor.
Sık yapılan hata: Ribozomda demek. Ribozom, DNA’daki yönergeye göre PROTEİN üreten organeldir; bilgiyi saklamaz, kullanır.
17. sorunun çözümü
Dünya’nın dönme hızının artması iklim değişikliğinin bir sonucu değildir; öteki seçenekler ısınmanın bilinen sonuçlarıdır.
- Ortalama sıcaklık yükselince kara ve deniz buzulları erir; bu, ısınmanın doğrudan bir sonucudur.
- Eriyen buzulların suyu denizlere karışır ve ısınan su genleşir; ikisi birden deniz seviyesini yükseltir.
- Isınma yağış düzenini de bozar; kimi bölgelerde yağış azalır ve kuraklık şiddetlenir.
- Denetleyelim: Dünya’nın dönme hızı kendi hareketine ve kütle dağılımına bağlıdır, atmosferin sıcaklığına değil ✓ dışarıda kalan seçenek bu.
Sık yapılan hata: “Buzulların erimesi” seçeneği. Bu, iklim değişikliğinin en görünür sonuçlarındandır; kutup ve dağ buzullarının küçülmesi ölçümlerle belgelenmiştir, dolayısıyla “değildir” sorusunun yanıtı olamaz.
18. sorunun çözümü
Grafikteki en yüksek sütun 2200 mm ile Rize'ye aittir; yağış arttıkça nem de artar.
- Grafikte dört sütunun yükseklikleri karşılaştırılır.
- Değerler 2200, 320, 1050 ve 560 mm'dir.
- En büyük değer 2200 mm'dir.
- Bu değer Rize'ye ait olduğundan en nemli iklim Rize'dedir.
19. sorunun çözümü
Gündüz süresi 12 saat okunan aylar Mart ve Eylül'dür; bu aylarda gece de 12 saattir.
- Bir günde gece ile gündüzün toplamı 24 saattir.
- İkisinin eşit olması için gündüzün 12 saat olması gerekir.
- Grafikte 12 saat değeri Mart ve Eylül noktalarında okunur.
- Bu aylar ekinoks tarihlerinin bulunduğu aylardır.
20. sorunun çözümü
A = T ve G = S eşitliğinden guanin oranı %20 bulunur.
- Eşleşme kuralını orana uygulayalım: adenin timinle eşleştiği için oranları da eşittir. Adenin %30 ise timin de %30’dur.
- İkisinin toplamı %60 eder. Toplam %100 olduğuna göre guanin ile sitozine kalan pay %40’tır.
- Guanin ile sitozin de birbirine eşit olduğundan bu pay ikiye bölünür: %40 ÷ 2 = %20.
- Denetleyelim: dört oranı toplayalım ✓ — 30 + 30 + 20 + 20 = %100.
Sık yapılan hata: %40 demek. %40, guanin ile sitozinin TOPLAM payıdır; ikisi eşit olduğu için guaninin payı bunun yarısı, yani %20’dir.