8. Sınıf Fen Bilimleri 2. Dönem 2. Yazılı
20 soru · cevap anahtarı ve adım adım çözüm sayfanın altında
Kapsanan konular
Yüklü bir cismin toprakla bağlantı kurularak yükünün giderilmesine ne ad verilir?
- A Topraklama
- B İletim
- C Yalıtım
- D Nötrleşme
Bir ampulde elektrik enerjisi hangi enerjilere dönüşür?
- A Yalnızca ışık
- B Işık ve ısı
- C Yalnızca ısı
- D Hareket ve ses
Aynı pil kullanılarak kurulan iki devreye ait gözlemler tabloda verilmiştir. Bu iki devrenin toplam dirençleri hakkında ne söylenebilir?
- A L devresinin toplam direnci daha büyüktür; bu yüzden akım azalmış ve ampuller sönük yanmıştır.
- B K devresinin toplam direnci daha büyüktür.
- C İki devrenin toplam direnci birbirine eşittir.
- D Toplam direncin ampul sayısıyla bir ilgisi yoktur.
Şekildeki devrede iki ampul seri bağlanmıştır. Bu ampullerden biri duyundan sökülürse devrede ne gözlenir?
- A Devre tamamlanamadığı için diğer ampul de söner.
- B Diğer ampul eskisinden daha parlak yanmayı sürdürür.
- C Diğer ampul aynı parlaklıkta yanmaya devam eder.
- D Pilden geçen akım artar ve pil ısınır.
Tabloda bir elektrikli ısıtıcının gücü ve günlük çalışma süresi verilmiştir. Bu ısıtıcı bir günde kaç kilovatsaat elektrik enerjisi harcar?
- A 6 kWh
- B 600 kWh
- C 0,6 kWh
- D 60 kWh
Şekilde cam çubuk ipek kumaşa sürtülmekte ve çubuğun elektron verdiği belirtilmektedir. Bu işlemin sonunda cam çubuk ile ipek kumaş hangi yüklerle yüklenir?
- A Cam çubuk negatif, ipek kumaş pozitif yüklenir.
- B Cam çubuk pozitif, ipek kumaş negatif yüklenir.
- C İkisi de pozitif yüklenir.
- D İkisi de yüksüz kalır.
Nötr bir elektroskoba (−) yüklü çubuk dokundurulursa elektroskop nasıl yüklenir?
- A (+) yüklenir
- B (−) yüklenir
- C Nötr kalır
- D Önce (+) sonra (−) yüklenir
Açık uçlu bir devrenin uçları arasına sırayla dört farklı madde bağlanmış ve ampulün durumu kaydedilmiştir. Tabloya göre bu maddelerden hangileri elektriği iletir?
- A Plastik cetvel ve cam çubuk
- B Bakır tel ve alüminyum kaşık
- C Yalnızca bakır tel
- D Dört maddenin hepsi
Yaprakları kapalı bir elektroskobun topuzuna yüklü bir çubuk dokundurulduğunda yapraklar şekildeki gibi açılmıştır. Bu gözlemin açıklaması hangisidir?
- A Elektroskop yüksüz kalmış, yapraklar hava akımıyla açılmıştır.
- B Yapraklar çubuğun ağırlığı nedeniyle aşağı doğru sarkmıştır.
- C Çubuktan elektroskoba yük geçmiş; aynı yükle yüklenen yapraklar birbirini itmiştir.
- D Yapraklar zıt yüklerle yüklenip birbirini çekmiştir.
Şekilde bir binanın çatısına yerleştirilen paratoner ile bunu yere bağlayan toprak hattı gösterilmiştir. Paratonerin bu düzenekteki görevi nedir?
- A Yıldırım olayının oluşmasını tümüyle engellemek
- B Bulutlardaki yük miktarını artırmak
- C Yıldırımı üzerine çekip yükleri güvenli biçimde toprağa aktarmak
- D Binayı yağmur ve rüzgârdan korumak
Sürtünmeyle elektriklenen iki cisim için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A İkisi de aynı cins yükle yüklenir.
- B Zıt cins ve eşit miktarda yükle yüklenirler.
- C Yalnızca biri yüklenir.
- D İkisi de nötr kalır.
Grafikte aynı miktarda ışık veren dört ampul türünün çektiği güçler karşılaştırılmıştır. Elektrik tasarrufu için hangi ampul türü tercih edilmelidir?
- A Akkor ampul
- B Halojen ampul
- C Floresan ampul
- D LED ampul
Şekildeki devrede K ve L ampulleri paralel bağlanmıştır. K ampulü duyundan çıkarıldığında L ampulünün durumu ne olur?
- A L ampulü de hemen söner.
- B L ampulü önce söner, sonra kendiliğinden yanar.
- C L ampulünün parlaklığı yarıya iner ve zamanla söner.
- D L ampulü yanmayı sürdürür, çünkü kendi kolundan akım geçmektedir.
Paralel bağlı ampullerin avantajı nedir?
- A Daha az elektrik harcarlar.
- B Biri sönse diğerleri yanmaya devam eder.
- C Hiç ısınmazlar.
- D Pil daha uzun dayanır.
Aşağıdakilerden hangisi iletken bir maddedir?
- A Cam
- B Plastik
- C Bakır
- D Tahta
Kartlarda elektrik enerjisini başka enerji türlerine çeviren dört araç verilmiştir. Bunlardan hangisinde elektrik enerjisi ağırlıklı olarak hareket enerjisine dönüşür?
- A I
- B II
- C III
- D IV
Karttaki iki bilgi de yanlıştır. Bu iki yanlışı birlikte düzelten seçenek hangisidir?
- A Seri bağlı ampul sayısı artınca parlaklık artar; sürtünen cisimler zıt yüklerle yüklenir.
- B Seri bağlı ampul sayısı artınca parlaklık azalır; sürtünen cisimler aynı yükle yüklenir.
- C Seri bağlı ampul sayısı artınca toplam direnç büyür ve parlaklık azalır; sürtünen iki cisim zıt yüklerle yüklenir.
- D Karttaki iki bilgi de doğrudur, düzeltmeye gerek yoktur.
Devredeki pil sayısı artırılırsa (seri) ampulün parlaklığı nasıl değişir?
- A Artar
- B Azalır
- C Değişmez
- D Ampul söner
Elektroskopun yaprakları açıldığında ne anlaşılır?
- A Cisim yüksüzdür.
- B Cisim yüklüdür.
- C Cisim yalıtkandır.
- D Cisim ısınmıştır.
Paratonerin görevi nedir?
- A Binayı ısıtmak
- B Yıldırımı toprağa güvenle iletmek
- C Elektrik üretmek
- D Rüzgârı engellemek
🔑 Cevap anahtarı ve çözümler — önce kendin çöz
1. sorunun çözümü
Yüklü bir cismin toprakla bağlantı kurularak yükünün giderilmesine topraklama denir.
- Toprak çok büyük bir iletkendir; aldığı ya da verdiği yükle kendi durumu neredeyse hiç değişmez.
- Yüklü bir cisim iletken bir yolla toprağa bağlanırsa fazla elektronlar toprağa akar ya da topraktan elektron gelerek eksik tamamlanır.
- Sonuçta cisim yüksüz duruma gelir. Bu işleme topraklama denir; evlerdeki prizlerin topraklama hattı ve binaların paratoneri aynı ilkeyle çalışır.
- Denetleyelim: işlemden sonra cisim elektroskoba dokundurulsa yapraklar açılmazdı ✓ — aktarılacak yük kalmamıştır.
Sık yapılan hata: "Nötrleşme" demek. Nötrleşme yüklerin dengelenmesini genel olarak anlatır; sorudaki gibi yükün ÖZELLİKLE TOPRAĞA aktarılarak giderilmesinin adı topraklamadır.
2. sorunun çözümü
Ampulde elektrik enerjisi hem ışık hem de ısı enerjisine dönüşür.
- Ampulün içindeki ince tel akıma karşı direnç gösterir; akım bu telden geçerken tel ısınır.
- Tel çok yüksek sıcaklığa çıkınca akkor hâle gelir ve ışık yaymaya başlar. Yani ışığın kaynağı telin ısınmasıdır.
- Bu yüzden bir süre yanan ampulün camı elle tutulamayacak kadar sıcak olur: enerjinin bir bölümü ışığa, önemli bir bölümü ise ısıya gitmiştir.
- Denetleyelim: enerji yok olmaz, biçim değiştirir ✓ — çıkan ışık ile ısının toplamı harcanan elektrik enerjisine eşittir.
Sık yapılan hata: "Yalnızca ışık" demek. Ampul yalnız ışık verseydi hiç ısınmaması gerekirdi; oysa yanan ampulün sıcaklığı enerjinin bir bölümünün ısıya dönüştüğünü gösterir.
3. sorunun çözümü
Seri bağlı ampullerin dirençleri toplanır; üç ampullü L devresinin direnci büyüktür, akım küçülür ve parlaklık düşer.
- İki devrede de aynı pil kullanılmıştır.
- Seri bağlamada ampullerin dirençleri toplanır.
- L devresinde üç ampul olduğu için toplam direnç daha büyüktür.
- Direnç büyüdükçe akım azalır; bu yüzden L'deki ampuller sönük yanar.
4. sorunun çözümü
Seri bağlı devrede akım tek bir yol izler; bu yol kesilirse akım geçemez ve diğer ampul de söner.
- Seri bağlamada akımın izleyebileceği tek bir yol vardır.
- Bir ampul söküldüğünde bu yolda boşluk oluşur.
- Devre açık devre hâline gelir ve akım geçemez.
- Bu nedenle geriye kalan ampul de yanmaz.
5. sorunun çözümü
2000 W = 2 kW'tır; 2 kW × 3 saat = 6 kWh enerji harcanır.
- Harcanan enerji, güç ile sürenin çarpımıdır.
- Güç watt biriminden kilovata çevrilir: 2000 ÷ 1000 = 2 kW.
- Çalışma süresi 3 saattir.
- 2 × 3 = 6 kilovatsaat enerji harcanır.
6. sorunun çözümü
Elektron veren cam çubuk pozitif, elektron alan ipek kumaş negatif yüklenir.
- Şekildeki bilgiyi okuyalım: sürtünme sonunda cam çubuk elektron VERMİŞTİR, yani elektronlar çubuktan kumaşa geçmiştir.
- Elektron kaybeden cisimde proton sayısı elektron sayısından çok kalır; bu yüzden cam çubuk pozitif yüklenir.
- Aynı elektronları kazanan ipek kumaşta ise elektron sayısı proton sayısını aşar ve kumaş negatif yüklenir.
- Denetleyelim: sürtünmede yükler zıt cins ve eşit miktarda olmalıydı ✓ — biri pozitif, öteki negatif çıktı.
Sık yapılan hata: "Cam çubuk negatif, ipek kumaş pozitif yüklenir." demek. Bu, yönü ters okumaktır; negatif yüklenmek elektron ALMAK demektir, oysa şekilde çubuk elektron vermiştir.
7. sorunun çözümü
Dokunmayla elektriklenmede cisimler aynı cins yükle yüklenir; nötr elektroskop negatif yüklenir.
- Negatif yüklü çubukta fazladan elektron bulunur ve bu elektronlar birbirini iter.
- Çubuk elektroskobun topuzuna dokundurulduğunda fazla elektronların bir bölümü iletken yolla elektroskoba geçer.
- Elektron kazanan elektroskop negatif yüklenir; yaprakların ikisi de aynı cins yükle yüklendiği için birbirini iter ve açılır.
- Denetleyelim: dokunmayla elektriklenmede yükün cinsi değişmez ✓ — negatif yüklü bir çubukla pozitif yüklü elektroskop elde edilemez.
Sık yapılan hata: "(+) yüklenir" demek. Pozitif yüklenmesi için elektroskobun elektron KAYBETMESİ gerekirdi; oysa negatif yüklü çubuk elektroskoba elektron vermiştir.
8. sorunun çözümü
Ampulün yandığı maddeler devreyi tamamlamıştır; tabloya göre bakır tel ile alüminyum kaşık elektriği iletir.
- Deneyin mantığını kuralım: açık uçlar arasına bağlanan madde iletkense devre kapanır ve ampul yanar; yalıtkansa akım geçemez, ampul yanmaz.
- Tabloyu okuyalım: bakır telde ampul yanmış, alüminyum kaşıkta yanmış; plastik cetvel ve cam çubukta yanmamıştır.
- Öyleyse elektriği ileten maddeler bakır tel ile alüminyum kaşıktır. İkisi de metaldir ve metallerde serbest elektron bulunur.
- Denetleyelim: yalıtkan çıkan iki madde plastik ve cam ✓ — kabloların dışının plastikle kaplanması da bunu doğruluyor.
Sık yapılan hata: "Dört maddenin hepsi" demek. Tabloda plastik cetvel ve cam çubuk bağlandığında ampul YANMAMIŞTIR; ampulü yakmayan madde devreyi tamamlamamış, yani akımı iletmemiştir.
9. sorunun çözümü
Dokunma ile elektriklenmede yük elektroskobun her yerine yayılır; aynı yükü taşıyan iki yaprak birbirini iterek açılır.
- Yüklü çubuk topuza değdiğinde yükün bir bölümü elektroskoba geçer.
- Yük iletken gövde üzerinden yapraklara ulaşır.
- İki yaprak da aynı türden yükle yüklenir.
- Aynı yükler birbirini ittiği için yapraklar açılır.
10. sorunun çözümü
Sivri uçlu paratoner yükleri kendine çeker; iletken hat bu yükleri binaya zarar vermeden toprağa iletir.
- Yıldırım, bulut ile yer arasındaki ani yük boşalmasıdır.
- Paratoner binanın en yüksek ve sivri noktasıdır.
- Boşalma önce paratoner üzerinden gerçekleşir.
- Toprak hattı yükü doğrudan yere aktarır ve bina zarar görmez.
11. sorunun çözümü
Sürtünmeyle elektriklenen iki cisim zıt cins ve eşit miktarda yükle yüklenir.
- Sürtünme sırasında yalnız elektronlar yer değiştirir; protonlar çekirdekte bulunduğu için yerinden oynamaz.
- Elektron veren cisimde proton sayısı elektron sayısından fazla kalır ve cisim pozitif yüklenir; elektronu alan cisimde ise elektron sayısı üstün gelir ve cisim negatif yüklenir.
- Aktarılan elektron sayısı ikisi için de aynı olduğundan yük miktarları eşit, işaretleri zıttır.
- Denetleyelim: iki cismin toplam yükü sürtünmeden önce sıfırdı, sonra da (+q) + (−q) = 0 ✓ — yük korunuyor.
Sık yapılan hata: "İkisi de aynı cins yükle yüklenir." demek. Elektron bir cisimden ötekine geçtiği için biri eksilirken öteki fazlalaşır; ikisinin birden aynı cins yük kazanması olanaksızdır.
12. sorunun çözümü
Aynı ışık için en az gücü çeken ampul en az enerji harcar; grafikte bu 12 W ile LED ampuldür.
- Dört ampul de aynı miktarda ışık vermektedir.
- Grafikte çekilen güçler 100, 70, 25 ve 12 watt'tır.
- En düşük değer 12 watt'tır.
- Bu değer LED ampule aittir; en az enerji harcayan odur.
13. sorunun çözümü
Paralel bağlamada her ampulün ayrı bir akım yolu vardır; bir kol kesilse de diğer koldan akım geçmeye devam eder.
- Şekilde iki ampul ayrı kollar üzerinde çizilmiştir.
- Akım pilden çıkıp iki kola bölünür.
- K sökülünce yalnızca o koldaki akım kesilir.
- L'nin kolu kapalı kaldığı için L yanmaya devam eder.
14. sorunun çözümü
Paralel bağlamada her ampulün kendi kolu olduğu için biri sönse de ötekiler yanmaya devam eder.
- Paralel bağlamada ampuller ayrı kollara yerleştirilir ve her kol kaynağa kendi başına bağlanır.
- Bir kolda tel koparsa yalnız o kolun akımı kesilir; öteki kollar kaynağa bağlı kaldığı için akım geçmeyi sürdürür.
- Bu yüzden evlerdeki lambalar ve prizler paralel bağlanır: salondaki ampul patladığında mutfaktaki yanmayı sürdürür.
- Denetleyelim: paralel bağlamada her kol kaynağın gerilimini alır ✓ — sönen kol ötekilerin gerilimini değiştirmez.
Sık yapılan hata: "Daha az elektrik harcarlar." demek. Paralel bağlı ampullerin her biri tam parlaklıkta yandığı için toplam harcanan enerji azalmaz, tersine artar; üstünlük kolların birbirinden bağımsız olmasıdır.
15. sorunun çözümü
Bakır bir metaldir ve yapısında serbest elektron bulundurduğu için elektriği iletir.
- İletken ile yalıtkanı ayıran şey elektronların hareket serbestliğidir: iletkende elektronlar atomlar arasında kolayca dolaşır, yalıtkanda atoma sıkıca bağlıdır.
- Şıkları tarayalım: cam, plastik ve kuru tahta yalıtkandır. Elektrik kablolarının dışının plastikle kaplanması tam da bu yüzdendir.
- Bakır ise metaldir ve bol serbest elektronu vardır; kabloların içindeki telin bakırdan yapılması buradan gelir.
- Denetleyelim: pil, ampul ve bakır telle kurulan devrede ampul yanar ✓ — aynı devrede bakır yerine plastik cetvel bağlanırsa yanmaz.
Sık yapılan hata: "Cam" demek. Cam elektriği iletmez; yalıtkan olduğu için elektrik direklerinde teli tutan izolatörler bile camdan ya da porselenden yapılır.
16. sorunun çözümü
Elektrik motorunda elektrik enerjisi ağırlıklı olarak hareket enerjisine dönüşür.
- Kartlardaki araçları çıkardıkları enerji türüne göre ayıralım.
- Elektrikli ısıtıcı ve ütüde akım dirençli telden geçer ve enerji ısıya dönüşür; ikisinin de amacı zaten ısıtmaktır.
- Ampulde enerjinin istenen bölümü ışığa dönüşür. Elektrik motorunda ise mil döner: çamaşır makinesinin tamburunu ve vantilatörün pervanesini döndüren bu harekettir.
- Denetleyelim: dönen ya da yer değiştiren parçası olan tek araç motor ✓ — öteki üçünde hareket üretilmiyor.
Sık yapılan hata: "I" demek, yani elektrikli ısıtıcı. Isıtıcıda enerjinin neredeyse tamamı ISI enerjisine dönüşür; hareketli bir parçası olmadığı için hareket enerjisi üretmez.
17. sorunun çözümü
Seri ampul sayısı arttıkça direnç büyür, akım azalır ve parlaklık düşer. Sürtünmede biri elektron verirken diğeri alır; yükleri zıttır.
- Seri bağlı ampuller devrenin toplam direncini artırır.
- Direnç arttıkça devreden geçen akım azalır ve ampuller sönükleşir.
- Sürtünmede elektronlar bir cisimden diğerine geçer.
- Elektron veren pozitif, alan negatif yüklenir; yükler zıttır.
18. sorunun çözümü
Seri bağlanan pillerin gerilimleri toplandığı için devreden geçen akım büyür ve ampul daha parlak yanar.
- Seri bağlı pillerde gerilimler toplanır: 1,5 V’luk iki pil 3 V, üç pil 4,5 V verir.
- Devredeki direnç (ampul) aynı kaldığına göre gerilim büyüdükçe devreden geçen akım da büyür.
- Ampulün parlaklığı üzerinden geçen akıma bağlıdır; akım arttığı için ampul daha parlak yanar.
- Denetleyelim: el fenerine ikinci pil takıldığında ışığın güçlenmesi ✓ — gözlem çıkarımla uyuşuyor.
Sık yapılan hata: "Değişmez" demek. Parlaklığın değişmemesi için devredeki akımın sabit kalması gerekirdi; oysa seri eklenen pil gerilimi büyüttüğü için akım da büyür.
19. sorunun çözümü
Elektroskobun yaprakları açıldıysa yapraklara aynı cins yük ulaşmıştır; incelenen cisim yüklüdür.
- Elektroskop, topuzu ile ona iletken bir çubukla bağlı iki ince metal yapraktan oluşur.
- Yüklü bir cisim topuza dokundurulduğunda yük çubuk boyunca iletilir ve her iki yaprağa da aynı cins yük ulaşır.
- Aynı cins yükler birbirini ittiği için yapraklar birbirinden uzaklaşır, yani açılır. Açılma miktarı yükün büyüklüğü hakkında da fikir verir.
- Denetleyelim: yüksüz bir cisimde aktarılacak fazla yük bulunmadığından yapraklar kapalı kalırdı ✓ — açılma yükün kanıtıdır.
Sık yapılan hata: "Cisim yüksüzdür." demek. Yüksüz bir cisim elektroskoba yük aktaramaz; yaprakların açılması tam tersine cismin yüklü olduğunu gösterir.
20. sorunun çözümü
Paratoner, yıldırımı iletken bir yolla toprağa güvenle aktararak binayı korur.
- Yıldırım, yüklü bulut ile yer arasındaki büyük bir yük boşalmasıdır ve boşalma en kısa iletken yolu izler.
- Paratoner, binanın en yüksek noktasına yerleştirilmiş sivri uçlu bir metaldir; boşalma büyük olasılıkla ona yönelir.
- Uca bağlı kalın iletken tel yükü bina içinden geçirmeden doğrudan toprağa indirir. Böylece bina ve içindekiler zarar görmez.
- Denetleyelim: paratoner yıldırımın oluşmasını engellemez ✓ — yalnızca izleyeceği yolu güvenli olanla değiştirir.
Sık yapılan hata: "Elektrik üretmek" demek. Paratonerin ürettiği bir enerji yoktur; görevi, hazır bir yük boşalmasını zararsız biçimde toprağa iletmektir.