9. Sınıf Biyoloji 2. Dönem 2. Yazılı
20 soru · cevap anahtarı ve adım adım çözüm sayfanın altında
Salgı maddelerinin paketlenerek hücre dışına gönderilmek üzere hazırlandığı organel aşağıdakilerden hangisidir?
- A Ribozom
- B Mitokondri
- C Lizozom
- D Golgi aygıtı
- E Sentrozom
Bir grafikte gübre arttıkça boy artışının önce hızlı, sonra giderek yavaş yükseldiği görülmektedir. Bu eğilimin en olası açıklaması nedir?
- A Ölçüm hatası
- B Bitkinin gereksinimi karşılandıktan sonra ek gübrenin katkısının azalması
- C Gübrenin bozulması
- D Toprağın değişmesi
- E Işığın azalması
Bitki hücresinde bulunup hayvan hücresinde bulunmayan yapılar aşağıdakilerden hangisinde birlikte verilmiştir?
- A Hücre zarı ve ribozom
- B Mitokondri ve çekirdek
- C Hücre duvarı ve kloroplast
- D Lizozom ve sentrozom
- E Golgi aygıtı ve sitoplazma
Bilimsel bilgi kanıta dayanır, yeni kanıtla değişebilir; hipotezler sınanabilir olmalı ve araştırmalar etik kurallara uymalıdır. Bu bilgiye dayanarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
- A Bilimsel bilgi bir kez kanıtlandıktan sonra asla değişmez.
- B Deney tekrarları güvenilirliği artırır.
- C Kaynak göstermek denetlenebilirliği sağlar.
- D Bilimsel teori geniş bir olgu kümesini açıklar.
- E Kontrol grubu karşılaştırma için gereklidir.
Bir gözlem
Yumurta akı ısıtıldığında saydamlığını yitirip katılaşmakta ve soğutulunca eski hâline dönmemektedir.
Yukarıda anlatılan olayın adı sorulmaktadır. Buna göre doğru seçenek hangisidir?
- A Denatürasyon
- B Hidroliz
- C Dehidrasyon
- D Difüzyon
- E Polimerizasyon
Kartlarda bu temanın üç temel düşüncesi verilmiştir. Kartlar birlikte değerlendirildiğinde ulaşılabilecek en kapsayıcı sonuç hangisidir?
- A Kartlar birbirinden bağımsızdır.
- B Yaşam incelenemez.
- C Su yaşamda rol oynamaz.
- D Enzimler gereksizdir.
- E Yaşam, sınanabilir yöntemlerle incelenen; su ortamında ve enzimlerle yürüyen bir düzendir.
Minerallerin ve suyun enerji vermediği belirtilmektedir. Buna karşın yaşamsal sayılmalarının gerekçesi nedir?
- A Tat vermeleri
- B Hafif olmaları
- C Ucuz olmaları
- D Kolay bulunmaları
- E Yapıya katılmaları ve tepkimelerin düzenlenmesinde görev almaları; eksikliklerinde ciddi bozukluklar ortaya çıkması
Bilimsel çalışmalarda başkalarının bulgularına kaynak gösterilmesi zorunludur. Bu kuralın iki yararı nedir?
- A Emeğin sahibine hakkını vermek ve okuyucunun bilginin kaynağına ulaşıp denetleyebilmesini sağlamak
- B Yalnız metni uzatmak
- C Yalnız sayfa doldurmak
- D Yalnız yazarı tanıtmak
- E Yalnız yayını geciktirmek
Bir hipotezin bilimsel sayılabilmesi için taşıması gereken temel özellik sorulmaktadır. Doğru özellik hangisidir?
- A Herkesin kabul etmesi
- B Kitapta yazması
- C Deneyle sınanabilir ve yanlışlanabilir olması
- D Uzun olması
- E Doğru olduğunun baştan bilinmesi
Çekirdek içinde bulunan ve ribozom yapımında görev alan yapı aşağıdakilerden hangisidir?
- A Çekirdek zarı
- B Kromatin iplik
- C Çekirdek özsuyu
- D Sentrozom
- E Çekirdekçik
| Kavram | Anlamı |
|---|---|
| Hipotez | Sınanmak üzere kurulan geçici açıklama |
| Teori | Çok sayıda kanıtla desteklenmiş geniş açıklama |
| Kanun | Düzenli olarak yinelenen ilişkinin ifadesi |
Günlük dilde "teori" sözcüğü çoğu kez "kanıtlanmamış tahmin" anlamında kullanılmaktadır. Bilimsel teorinin anlamı sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Kanıtsız bir tahmin
- B Çok sayıda gözlem ve deneyle desteklenmiş, geniş bir olgu kümesini açıklayan güçlü açıklama
- C Kişisel bir görüş
- D Kesin ve değişmez bir doğru
- E Henüz sınanmamış bir hipotez
Besin ayıracı deneylerinde saf su içeren bir tüpün de hazırlanmasının gerekçesi sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Tüp sayısını artırmak
- B Ayıracın besin yokken verdiği rengin görülmesi; olumlu sonucun ancak bu renkle karşılaştırılarak anlaşılması
- C Suyu ısıtmak
- D Ayıracı seyreltmek
- E Süre kazanmak
Şekilde bir hayvan hücresinin şeması verilmiştir. Kalıtım maddesini (DNA) taşıyan ve hücrenin yönetim merkezi olan yapı kaç numara ile gösterilmiştir?
- A 1
- B 2
- C 3
- D 4
- E Hiçbiri
Bir tür içindeki genetik çeşitliliğin azalmasının o tür için tehlike sayılmasının gerekçesi nedir?
- A Bireylerin küçülmesi
- B Bireylerin birbirine çok benzemesi; yeni bir hastalık ya da çevre değişikliğinde dayanabilecek birey kalmaması
- C Bireylerin çoğalması
- D Besinin artması
- E Ortamın ısınması
Hücrelerin ilk sırada karbonhidratları enerji kaynağı olarak kullanmasının gerekçesi sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A En çok enerji vermesi
- B Yıkımının hızlı ve kolay olması; hücrenin ivedi enerji gereksinimini hemen karşılaması
- C En ucuz olması
- D En hafif olması
- E Depolanamaması
Arkelerin kaynar su kaynakları ve aşırı tuzlu göller gibi ortamlarda yaşayabildiği bilinmektedir. Bu özelliğin bilimsel önemi sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Arkelerin zararsız olması
- B Arkelerin hızlı üremesi
- C Arkelerin büyük olması
- D Yaşamın sanılandan çok daha geniş koşullarda var olabildiğini göstermesi ve başka gezegenlerde yaşam arayışına ölçüt sağlaması
- E Arkelerin renkli olması
Vitaminlerin çok az miktarda gerekmesine karşın yaşamsal sayılmasının gerekçesi sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Bol enerji vermeleri
- B Yapıya katılmaları
- C Kolay depolanmaları
- D Tepkimelerin düzenlenmesinde görev almaları ve çoğunun vücutta üretilememesi
- E Suda çözünmeleri
Şemada bilimsel yöntemin basamakları verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Şemanın son basamağında ne yazmalıdır?
- A Kontrollü deney yapılır
- B Hipotez unutulur
- C Sonuç baştan yazılır
- D Gözlem yinelenir
- E Problem değiştirilir
Mikroskobun geliştirilmesinin biyoloji tarihinde bir dönüm noktası sayılmasının gerekçesi sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Hayvanların daha kolay avlanmasını sağlaması
- B İlaçların ucuzlaması
- C Bitkilerin daha hızlı büyümesi
- D Haritaların çizilmesi
- E Çıplak gözle görülemeyen hücrelerin ve mikroorganizmaların gözlenebilmesini sağlaması
Büyük besin moleküllerinin sindirimle küçük birimlerine ayrılması gerekmektedir. Bu zorunluluğun gerekçesi sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?
- A Büyük moleküllerin tatsız olması
- B Küçük moleküllerin daha çok enerji vermesi
- C Büyük moleküllerin hücre zarından geçememesi; ancak küçük birimlerin emilebilmesi
- D Büyük moleküllerin zehirli olması
- E Sindirimin zorunlu olmaması
🔑 Cevap anahtarı ve çözümler — önce kendin çöz
1. sorunun çözümü
Golgi aygıtı salgıları işler, keseciklerle paketler ve hücre dışına yönlendirir.
- Salgının izlediği yolu izleyelim. Protein ribozomda sentezlenir; ama sentezlenmiş bir protein henüz gönderilmeye hazır değildir.
- Ürün golgi aygıtına taşınır. Golgi burada onu işler, gerekli eklemeleri yapar ve zarla çevrili keseciklere paketler.
- Kesecikler hücre zarına gönderilir ve içerik dışarı verilir. Paketleme ve gönderim golginin işidir.
- Denetleyelim: sindirim enzimleri de golgide paketlenip lizozoma verilir ✓ — golgi hücrenin sevkiyat merkezi gibi çalışıyor.
Sık yapılan hata: Ribozom demek. Ribozom proteini SENTEZLER; sentezlenen ürünü işleyip paketleyen ve dışarı yönlendiren organel golgi aygıtıdır.
2. sorunun çözümü
Sınırlayıcı etken karşılandıktan sonra o etkeni artırmanın katkısı azalır. Aşırı gübre bir noktadan sonra zarara bile yol açabilir; bu yüzden "çok verirsem çok büyür" beklentisi yanlıştır.
- Başlangıçta gübre sınırlayıcı etkendir.
- Gereksinim karşılanınca sınırlayıcı olmaktan çıkar.
- Ek gübrenin katkısı azalır.
3. sorunun çözümü
Hücre duvarı ve kloroplast bitki hücresine özgüdür.
- Sorunun ölçütü çift: yapı bitkide BULUNACAK, hayvanda BULUNMAYACAK.
- Ortak yapıları eleyelim: hücre zarı, ribozom, mitokondri, çekirdek, golgi ve sitoplazma her iki hücrede de var.
- Geriye bitkiye özgü olanlar kalıyor: selülozdan yapılı hücre duvarı ve fotosentez yapan kloroplast.
- Denetleyelim: lizozom ve sentrozom ise HAYVAN hücresinde belirgin ✓ — yani ölçüt ters yönde işliyor, seçenek elenir.
Sık yapılan hata: "Lizozom ve sentrozom" demek. Bu iki yapı HAYVAN hücresinde belirgindir; soru ise bitkide bulunup hayvanda bulunmayanları istiyor.
4. sorunun çözümü
Bilimin ayırt edici özelliği, yeni kanıt karşısında kendini düzeltebilmesidir. Değişmezlik iddiası bilimsel bilginin doğasına aykırıdır.
- Bilim kanıta dayanır.
- Yeni kanıt bilgiyi güncelleyebilir.
- Değişmezlik iddiası doğru değildir.
5. sorunun çözümü
Protein yapısının geri dönüşsüz biçimde bozulmasına denatürasyon denir.
- Gözlemdeki iki ayrıntıyı ayıralım: yumurta akı ısıtılınca katılaşıyor ve soğutulunca eski hâline dönmüyor.
- İkinci ayrıntı belirleyici. Erime ya da donma gibi hâl değişimleri geri döner; buradaki değişim dönmüyor, demek ki molekülün kendi yapısı bozulmuş.
- Yumurta akı proteindir. Isıyla protein yapısının geri dönüşsüz bozulmasına denatürasyon denir.
- Denetleyelim: aynı olay enzimlerde de etkinliği düşürüyordu ✓ — grafikteki düşüşün sebebi de buydu.
Sık yapılan hata: Hidroliz demek. Hidrolizde büyük molekül su harcanarak YAPI TAŞLARINA ayrılır; denatürasyonda ise molekül parçalanmaz, yalnız üç boyutlu yapısı bozulur.
6. sorunun çözümü
Kartlar yöntemi, yaşamın ortamını ve tepkime düzenini tek bir açıklamada birleştirir.
- Üç kartı okuyalım: bilgi sınanarak üretilir, su yaşamın ortamıdır, enzimler tepkimeleri yönetir.
- Kartlar farklı sorulara yanıt veriyor. Birinci kart yaşamın NASIL incelendiğini söylüyor: gözlem, hipotez ve kontrollü deneyle.
- İkinci ve üçüncü kartlar ise incelenen şeyin kendisini betimliyor: tepkimeler su ortamında yürür ve enzimlerle yönetilir. En kapsayıcı sonuç üçünü birlikte anmalıdır.
- Denetleyelim: kartlardan biri çıkarılsa açıklama eksik kalırdı ✓ — biri yöntemi, ikisi konuyu veriyor.
Sık yapılan hata: "Yaşam incelenemez." demek. Birinci kart tam TERSİNİ söylüyor: bilgi sınanarak üretilir; incelenemez olsaydı bilimsel yöntemden söz edilemezdi.
7. sorunun çözümü
Su ve mineraller enerji vermese de yapıya katıldıkları ve tepkimeleri düzenledikleri için yaşamsaldır; eksikliklerinde ciddi bozukluklar görülür.
- Bir bileşiğin yaşamsal olması yalnız enerji vermesine bağlı değildir; yapı ve düzenleme de temel işlevlerdir.
- Mineraller yapıya katılır: kalsiyum ve fosfor kemikte, demir hemoglobinde bulunur. Su ise hücrenin en büyük bölümünü oluşturur.
- İkisi de tepkimeleri düzenler: enzimlerin çalışması, sinir iletimi ve kas kasılması uygun mineral ve su dengesi ister.
- Denetleyelim: demir eksikliğinde kansızlık, kalsiyum eksikliğinde kas ve kemik sorunları ortaya çıkar ✓; enerji vermeyen bu maddeler olmadan yaşam sürmez.
Sık yapılan hata: "Kolay bulunmaları" demek. Bir maddenin kolay bulunması onu yaşamsal yapmaz; yaşamsallığın ölçütü, eksikliğinde hangi işlevin aksadığıdır.
8. sorunun çözümü
Kaynak göstermek yalnız bir nezaket kuralı değildir. Bilginin izlenebilir olması, başkalarının aynı yoldan giderek doğrulama yapabilmesini sağlar; bilimin denetlenebilirliği buna dayanır.
- Bulgu bir başkasının emeğidir.
- Kaynak, hakkın teslimidir.
- Aynı zamanda denetlenebilirliği sağlar.
9. sorunun çözümü
Bilimsel bir önerme, yanlış olduğu gösterilebilecek biçimde kurulmalıdır. Hiçbir gözlemle çürütülemeyen bir iddia bilimin konusu değildir; doğruluğu baştan bilinen şey ise zaten hipotez sayılmaz.
- Hipotez geçici bir açıklamadır.
- Sınanabilmesi gerekir.
- Yanlışlanabilir olmalıdır.
10. sorunun çözümü
Çekirdekçik ribozomal RNA üretiminde ve ribozom yapımında görev alır.
- Aranan yapının iki ölçütü var: çekirdeğin İÇİNDE bulunacak ve ribozom yapımında görev alacak.
- Çekirdek zarı çekirdeği sınırlar, kromatin iplik kalıtım maddesini taşır, sentrozom ise çekirdeğin dışındadır.
- Geriye çekirdekçik kalıyor. Çekirdekçik ribozomal RNA sentezler ve ribozomun alt birimleri burada hazırlanır.
- Denetleyelim: hazırlanan alt birimler sitoplazmaya geçip ribozomu oluşturuyor ✓ — üretim çekirdekte, görev sitoplazmada.
Sık yapılan hata: "Kromatin iplik" demek. Kromatin iplik KALITIM MADDESİNİ taşıyan yapıdır; ribozom yapımında görev alan ise çekirdekçiktir.
11. sorunun çözümü
Bilimsel teori, hipotezin "ispatlanmış" hâli değildir; kapsamı çok daha geniştir. Aynı zamanda değişmez de değildir: yeni kanıt geldiğinde gözden geçirilebilir. Bilimin gücü bu açıklığından gelir.
- Teori çok sayıda kanıtla desteklenir.
- Geniş bir olgu kümesini açıklar.
- Yine de yeni kanıtla değişebilir.
12. sorunun çözümü
Ayıracın kendi rengi bilinmezse ortaya çıkan renk yanlış yorumlanabilir. Kontrol tüpü, "değişiklik oldu" yargısının dayanağını verir.
- Ayıracın kendi bir rengi vardır.
- Değişimi görmek için karşılaştırma gerekir.
- Saf sulu tüp bu karşılaştırmayı sağlar.
13. sorunun çözümü
DNA’yı taşıyan ve hücre etkinliklerini yöneten yapı çekirdektir.
- Sorunun iki ölçütü var: yapı hem kalıtım maddesini taşıyacak hem de hücreyi yönetecek.
- Şemadaki numaraları okuyalım: 1 hücre zarı, 3 mitokondri, 4 koful.
- 2 numaralı yapı içinde çekirdekçik bulunan çekirdektir. DNA çekirdekte tutulur ve hücrenin bütün etkinlikleri buradan yönetilir.
- Denetleyelim: iki ölçüt de aynı yapıda birleşiyor ✓ — yönetim, kalıtım bilgisinin bulunduğu yerden yapılıyor.
Sık yapılan hata: 3 demek. 3 numara MİTOKONDRİDİR ve oksijenli solunumla ATP üretir; DNA’yı taşıyan ve hücreyi yöneten yapı çekirdektir.
14. sorunun çözümü
Genetik çeşitlilik azalınca bireyler birbirine çok benzer; yeni bir hastalık ya da çevre değişikliğinde dayanabilecek birey kalmaz.
- Genetik çeşitlilik, aynı tür içindeki bireylerin gen dizilimlerinin farklı olmasıdır. Bu farklar hastalığa dayanıklılığa, boya ve sıcağa dirence yansır.
- Çeşitlilik yüksekken bir tehdit geldiğinde bireylerin bir bölümü ona dayanır ve soyu sürdürür. Doğal seçilimin üzerinde çalışacağı ham madde budur.
- Çeşitlilik azaldığında bireyler aynı zayıflığı paylaşır. Tek bir hastalık ya da iklim değişimi popülasyonun tamamını aynı anda vurabilir.
- Denetleyelim: 1840’larda İrlanda’da yaygın olarak tek bir patates çeşidinin ekilmesi, mantar hastalığı geldiğinde ürünün tamamının yok olmasına yol açtı ✓ — tekdüzelik gerçekten tehlike yaratıyor.
Sık yapılan hata: "Bireylerin çoğalması" demek. Birey sayısının artması çeşitlilik azalmasının sonucu değildir; üstelik çok sayıda birey de birbirinin benzeriyse tür yine aynı tehdide açık kalır.
15. sorunun çözümü
Karbonhidratlar hızlı ve kolay yıkıldığı için hücrenin ivedi enerji gereksinimini ilk karşılayan besin grubudur.
- Hücre enerjiyi ATP olarak kullanır; ATP üretimi için yakıt molekülünün yıkılması gerekir.
- Karbonhidratlar, özellikle glikoz, az basamakta ve hızlı yıkılır; solunum tepkimelerine doğrudan girer.
- Bu yüzden koşarken ya da ani çaba gerektiğinde hücre önce glikozu, sonra glikojen deposunu kullanır.
- Denetleyelim: gram başına en çok enerjiyi yağ verir, ama yağın yıkımı yavaştır ✓; “önce karbonhidrat” tercihinin nedeni miktar değil hızdır.
Sık yapılan hata: "En çok enerji vermesi" demek. Gram başına en çok enerjiyi karbonhidratlar değil yağlar verir; karbonhidratın üstünlüğü verdiği enerjinin miktarı değil, çabuk kullanıma sunulmasıdır.
16. sorunun çözümü
Arkelerin aşırı ortamlarda yaşayabilmesi, yaşamın sanılandan çok daha geniş koşullarda var olabildiğini gösterir ve başka gezegenlerdeki arayışa ölçüt verir.
- Sorunun istediği, bir gözlemin bilimsel önemi: kaynar su kaynaklarında ve aşırı tuzlu göllerde canlı bulunması ne anlama gelir?
- Bu keşiften önce yaşamın ancak ılıman sıcaklıkta, orta tuzlulukta ve nötre yakın ortamlarda sürebileceği varsayılıyordu. Arkeler bu varsayımın sınırlarını genişletti.
- Yaşamın sınırları genişleyince, başka gökcisimlerinde yaşam aranırken bakılacak yerler de değişti: sıcak su bacaları ya da buz altındaki tuzlu denizler artık elenmiyor.
- Denetleyelim: arke enzimleri yüksek sıcaklıkta bozulmadığı için laboratuvarda ve sanayide kullanılıyor ✓ — keşfin hem kuramsal hem uygulamalı bir karşılığı var.
Sık yapılan hata: "Arkelerin hızlı üremesi" demek. Üreme hızı pek çok bakteride de yüksektir; arkeleri bilimsel bakımdan önemli kılan üreme hızları değil, dayandıkları uç koşullardır.
17. sorunun çözümü
Vitaminler çok az miktarda gerekse de tepkimeleri düzenledikleri ve çoğu vücutta üretilemediği için yaşamsaldır.
- Vitaminlerin işlevini belirleyelim: enerji vermezler, yapı taşı da değildirler; düzenleyici olarak çalışır, birçok enzimin görevini yapabilmesi için gereklidirler.
- Gereken miktar azdır, ama miktarın azlığı önemin azlığı demek değildir: eksikliklerinde ciddi hastalıklar ortaya çıkar.
- Çoğu vitamin insan vücudunda sentezlenemez; besinlerle dışarıdan alınmak zorundadır.
- Denetleyelim: C vitamini eksikliğinde görülen skorbüt ✓ ve D vitamini eksikliğinde görülen raşitizm ✓, az miktarda gereken maddelerin yaşamsallığını gösteriyor.
Sık yapılan hata: "Yapıya katılmaları" demek. Vitaminler kemik ya da kas gibi yapıların yapı taşı değildir; görevleri yapısal değil düzenleyicidir.
18. sorunun çözümü
Sınanabilir biçimde kurulan hipotez, bir sonraki basamakta kontrollü deneyle sınanır.
- Şemadaki basamakları okuyalım: gözlem yapılır, problem belirlenir → hipotez kurulur, sınanabilir bir önerme yazılır.
- İkinci basamaktaki "sınanabilir" sözcüğü sonraki adımı zaten haber veriyor: ortada sınanmayı bekleyen bir önerme var.
- Bir önermenin sınanabilmesi için sınanan etken dışındaki koşulların denetim altında tutulması gerekir. Öyleyse sonraki basamak kontrollü deney yapılmasıdır.
- Denetleyelim: deney olmadan hipotez yalnız bir öngörü olarak kalırdı ✓ — sınanmayan önerme bilgiye dönüşmez.
Sık yapılan hata: "Sonuç baştan yazılır." demek. Bu, bilimsel yöntemi TERSİNE çevirirdi; sonuç deneyden önce değil, deneyin verilerinden sonra yazılır.
19. sorunun çözümü
Mikroskop olmadan hücre kavramı doğamazdı. Hastalıkların mikroorganizmalardan kaynaklandığının anlaşılması da bu araca dayanır; tıpta hijyen anlayışı buradan çıkmıştır.
- Hücreler çıplak gözle görülemez.
- Mikroskop bu düzeyi gözlemeye açtı.
- Hücre ve mikroorganizma bilgisi bu araçla doğdu.
20. sorunun çözümü
Büyük besin molekülleri hücre zarından geçemediği için sindirimle emilebilir küçük birimlere ayrılmaları zorunludur.
- Besinin kullanılabilmesi için önce kana, sonra hücrenin içine girmesi gerekir; geçiş hücre zarından olur.
- Hücre zarı seçici geçirgendir: nişasta, protein ve yağ gibi büyük moleküller bu zardan geçemez.
- Sindirimde bu moleküller yapı taşlarına ayrılır: nişasta glikoza, protein amino asitlere, yağ ise yağ asidi ve gliserole. Bu küçük birimler zardan geçebilir.
- Denetleyelim: sindirilmeyen besin bağırsakta kalıp dışkıyla atılır ✓; yani parçalanmadan emilim gerçekleşmez.
Sık yapılan hata: "Küçük moleküllerin daha çok enerji vermesi" demek. Sindirim besinin enerji içeriğini artırmaz, yalnız molekülleri emilebilir boyuta indirir; sorun enerji miktarı değil, zardan geçebilmektir.