9. Sınıf Kimya 1. Dönem 1. Yazılı
20 soru · cevap anahtarı ve adım adım çözüm sayfanın altında
Kapsanan konular
Bir öğrenci iki sıvıdan hangisinin moleküller arası etkileşiminin güçlü olduğunu belirlemek istemektedir. Bu amaçla yapabileceği en uygun ölçüm nedir?
- A Renklerini karşılaştırmak
- B Kütlelerini tartmak
- C Hacimlerini ölçmek
- D Kaynama noktalarını karşılaştırmak
- E Kokularını almak
Periyodik tabloda aynı grupta bulunan elementlerin benzer kimyasal özellik göstermesinin nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A Aynı sayıda katmana sahip olmaları
- B Aynı sayıda nötron içermeleri
- C Son katmanlarındaki elektron sayılarının aynı olması
- D Atom kütlelerinin birbirine yakın olması
- E Aynı fiziksel hâlde bulunmaları
Bir öğrenci kimya bilgisinin kullanıldığı meslekleri araştırmaktadır. Aşağıdakilerden hangisi bu listede yer almaz?
- A Eczacı
- B Gıda mühendisi
- C Metalurji mühendisi
- D Ziraat mühendisi
- E Hiçbiri; hepsinde kimya bilgisi kullanılır
Nötr bir atomda aşağıdaki tanecik sayılarından hangisi birbirine kesinlikle eşittir?
- A Proton ve nötron
- B Proton ve elektron
- C Nötron ve elektron
- D Proton ve kütle numarası
- E Nötron ve kütle numarası
Elektronların çekirdek çevresinde belirli enerji düzeylerinde (katmanlarda) bulunduğunu ileri süren atom teorisi aşağıdakilerden hangisidir?
- A Dalton atom teorisi
- B Thomson atom modeli
- C Rutherford atom modeli
- D Bohr atom teorisi
- E Modern atom teorisi
Buzun suda yüzmesi, katı hâlin sıvı hâlden daha az yoğun olduğunu gösterir ve bu maddeler arasında olağan dışıdır. Bu davranışın nedeni nedir?
- A Hidrojen bağlarının donarken molekülleri açık ve boşluklu bir düzene sokması
- B Buzun daha soğuk olması
- C Buzun hava kabarcığı içermesi
- D Suyun ağırlaşması
- E Buzun apolar olması
| Katı türü | Tanecikleri bir arada tutan |
|---|---|
| Moleküler katı | Zayıf etkileşimler |
| Kovalent ağ katı | ? |
Tabloda katı türleri ile tanecikleri bir arada tutan etkileşimler eşleştirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan yanıt hangisidir?
- A Yine zayıf etkileşimler
- B Hiçbir etkileşim
- C Kristal boyunca süren kovalent bağlar
- D Yalnız London kuvvetleri
- E İyon-dipol etkileşimi
Bir öğrenci internette okuduğu "bu karışım her lekeyi çıkarır" tarifini uygulamak istemektedir. Bu durumda yapması gereken en doğru davranış nedir?
- A Hemen denemek
- B Miktarı iki katına çıkarmak
- C Karışıma bir ürün daha eklemek
- D Ürünlerin etiketlerini okuyup birlikte kullanılıp kullanılamayacağını denetlemek
- E Kapalı odada denemek
| Tanecik | Proton | Nötron | Elektron |
|---|---|---|---|
| X | 6 | 6 | 6 |
| Y | 6 | 8 | 6 |
| Z | 7 | 7 | 7 |
Tabloda üç taneciğin atom altı tanecik sayıları verilmiştir. Buna göre bu tanecikler için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A X ile Y izotoptur.
- B X ile Z izotoptur.
- C Y ile Z izotoptur.
- D Üçü de aynı elementtir.
- E Üçü de birbirinin izotopudur.
Buz eridiğinde su moleküllerinin bozulmadığı, hâlâ su molekülü olarak kaldığı bilinmektedir. Erime sırasında kopan etkileşim hangisidir?
- A Molekül içindeki kovalent bağlar
- B Moleküller arası zayıf etkileşimler
- C Atom çekirdeğindeki kuvvetler
- D İyonik bağlar
- E Metalik bağlar
Bir ürünün ambalajında "doğal" ifadesi yer almaktadır. Bu ifadenin ürünün güvenliği hakkında söylediği nedir?
- A Ürünün kesinlikle zararsız olduğu
- B Ürünün hiç kimyasal içermediği
- C Tek başına güvenlik garantisi vermediği; doğal maddeler de zehirli olabilir
- D Ürünün ilaç yerine kullanılabileceği
- E Ürünün sınırsız kullanılabileceği
| Simge | Anlamı |
|---|---|
| Alev | Yanıcı |
| Kafatası | ? |
Tabloda tehlike simgeleri ile anlamları eşleştirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan anlam hangisidir?
- A Yanıcı
- B Aşındırıcı
- C Zehirli
- D Radyoaktif
- E Çevreye zararlı
| Etkileşim türü | Nerede bulunur? |
|---|---|
| Güçlü etkileşim (bağ) | Molekülün İÇİNDE, atomlar arasında |
| Zayıf etkileşim | ? |
Tabloda etkileşim türleri karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan açıklama hangisidir?
- A Yine molekülün içinde
- B Moleküllerin ARASINDA
- C Atom çekirdeğinde
- D Yalnız katılarda
- E Hiçbir yerde
Temizlik ürünü kullanılırken pencerelerin açılması önerilmektedir. Bu önerinin gerekçesi nedir?
- A Ürünün daha hızlı kuruması
- B Buharlaşan maddelerin derişiminin düşürülüp solunmasının azaltılması
- C Ürünün kokusunun güzelleşmesi
- D Odanın soğuması
- E Ürünün ucuza gitmesi
İlaç kutularında son kullanma tarihi ve saklama sıcaklığı belirtilmektedir. Bu bilgilerin kimyasal gerekçesi nedir?
- A İlacın renginin korunması
- B Kutunun dayanıklılığı
- C Fiyatın belirlenmesi
- D Etkin maddenin zamanla ve ısıyla bozunup etkisini yitirmesi
- E Ambalajın geri dönüşümü
Atom numarası 16 olan nötr bir atomun elektron dizilimi aşağıdakilerden hangisidir?
- A 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p²
- B 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p⁴
- C 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p⁶
- D 1s² 2s² 2p⁶ 3s¹ 3p⁵
- E 1s² 2s² 2p⁴ 3s² 3p⁶
Pil ve akü teknolojisindeki gelişmeler taşınabilir cihazların yaygınlaşmasını sağlamıştır. Bu gelişme kimyanın hangi alanına örnektir?
- A Kimyasal enerjiyi elektrik enerjisine dönüştüren sistemlerin geliştirilmesi
- B Gök cisimlerinin incelenmesi
- C Canlıların sınıflandırılması
- D Sayısal modelleme
- E Yer kabuğunun haritalanması
Rutherford’un altın levha deneyinde gönderilen alfa taneciklerinin çok büyük bölümü levhadan sapmadan geçmiş, çok azı ise büyük açılarla geri saçılmıştır. Bu gözlemden çıkarılabilecek en uygun sonuç aşağıdakilerden hangisidir?
- A Atomun kütlesi hacmine düzgün dağılmıştır.
- B Atomun tamamı pozitif yüklüdür.
- C Elektronlar çekirdeğin içinde bulunur.
- D Atom bölünemez ve içi doludur.
- E Atom, hacminin büyük kısmı boşluk olan ve kütlesi küçük bir çekirdekte toplanmış bir yapıdır.
| Element | İyonlaşma enerjisi (kJ/mol) |
|---|---|
| X | 496 |
| Y | 738 |
| Z | 1251 |
Aynı periyotta bulunan üç elementin birinci iyonlaşma enerjileri tabloda verilmiştir. Buna göre bu elementlerin periyodik tablodaki soldan sağa sıralaması aşağıdakilerden hangisidir?
- A Z, Y, X
- B X, Y, Z
- C Y, X, Z
- D Z, X, Y
- E X, Z, Y
Moleküller arası etkileşimler güçlerine göre sıralanmaktadır. Bu sıralamanın kaynama noktası üzerindeki anlamı nedir?
- A Etkileşim güçlendikçe kaynama noktası düşer
- B Kaynama noktası etkileşimden bağımsızdır
- C Etkileşim güçlendikçe kaynama noktası yükselir
- D Yalnız kütle belirleyicidir
- E Yalnız hacim belirleyicidir
🔑 Cevap anahtarı ve çözümler — önce kendin çöz
1. sorunun çözümü
Kaynama noktası doğrudan moleküller arası etkileşimin gücünü yansıtır; iki sıvının kaynama noktaları karşılaştırılmalıdır.
- Ölçülmek istenen şeyi belirleyelim: moleküller arası etkileşimin gücü. Bu güç doğrudan ölçülemez, ancak bir sonucu üzerinden karşılaştırılabilir.
- Seçenekleri eleyelim. Renk, kütle, hacim ve koku moleküller arası çekimle ilgili değildir; iki sıvı aynı kütlede olup çok farklı etkileşimler taşıyabilir.
- Kaynama ise tam olarak molekülleri birbirinden ayırmaktır. Güçlü etkileşimli sıvı daha yüksek sıcaklıkta kaynar. Öyleyse kaynama noktalarını karşılaştırmak, etkileşim güçlerini karşılaştırmanın doğrudan yoludur.
- Denetleyelim: buhar basıncı da kullanılabilirdi ✓ — o da aynı gücü ters yönden gösteriyor.
Sık yapılan hata: "Kütlelerini tartmak" demek. Kütle molekül SAYISI ve büyüklüğüyle ilgilidir; etkileşim gücünü doğrudan gösteren ölçüm kaynama noktasıdır.
2. sorunun çözümü
Aynı gruptaki elementler son katmanlarında aynı sayıda elektron taşıdığı için benzer kimyasal özellik gösterir.
- Kimyasal tepkimelerde atomların en dış katmandaki (değerlik) elektronları alınır, verilir ya da ortaklaşa kullanılır.
- Periyodik tabloda bir grup, değerlik elektron sayısı aynı olan elementlerden oluşur; örneğin 1A grubunun hepsinde son katmanda 1 elektron vardır.
- Değerlik elektron sayısı aynı olunca tepkimeye girme biçimleri de benzer olur: 1A metalleri 1 elektron vererek +1 yüklü iyon oluşturur.
- Denetleyelim: lityum, sodyum ve potasyum sudaki tepkimelerinde benzer ürünler verir; katman sayıları farklı olsa da son katman elektronları aynıdır ✓.
Sık yapılan hata: "Aynı sayıda katmana sahip olmaları" demek. Aynı katman sayısı aynı PERİYODU belirler; aynı gruptaki elementlerin katman sayısı yukarıdan aşağı artar.
3. sorunun çözümü
Dördü de maddenin yapısı ve dönüşümüyle çalışır; kimya bu mesleklerin ortak temelidir.
- Meslekleri tek tek sınayalım. Eczacı ilaç etkin maddesinin yapısını, dozunu ve etkileşimlerini bilmek zorundadır.
- Gıda mühendisi besinlerin bileşimi, bozulma tepkimeleri ve koruyucularla; metalurji mühendisi metallerin yapısı, alaşımlar ve korozyonla; ziraat mühendisi gübreler, toprak pH’ı ve tarım ilaçlarıyla çalışır.
- Dördü de maddenin yapısını ve dönüşümünü bilmeyi gerektiriyor. Öyleyse listeden çıkarılacak bir meslek yok; hepsinde kimya bilgisi kullanılır.
- Denetleyelim: alanları çok farklı ✓ — ama ortak temel aynı, bu da kimyanın kapsayıcılığını gösteriyor.
Sık yapılan hata: Eczacı demek. Eczacılık, ilacın etkin maddesiyle doğrudan çalıştığı için kimyaya EN YAKIN mesleklerden biridir; listeden çıkarılabilecek bir seçenek değildir.
4. sorunun çözümü
Nötr atomda net yük sıfırdır; bu yalnız proton sayısı elektron sayısına eşitken sağlanır.
- Yüklü tanecikleri ayıralım: proton (+1), elektron (−1); nötron ise yüksüzdür.
- Nötr atomun net yükü 0’dır; pozitif ve negatif yüklerin birbirini tam götürmesi için proton sayısı = elektron sayısı olmalı.
- Nötron sayısı yükü etkilemediğinden proton sayısına eşit olmak zorunda değildir; izotoplar bunun kanıtıdır (örneğin ³⁵Cl’de 17 proton, 18 nötron).
- Denetleyelim: Z = 11 olan nötr sodyumda 11 proton, 11 elektron vardır ama 12 nötron bulunur ✓; eşitlik yalnız proton ile elektron arasında kesin.
Sık yapılan hata: "Proton ve nötron" demek. Hafif atomların bazılarında (karbon-12 gibi) bu sayılar eşit olsa da bu bir zorunluluk değildir; nötron yüksüz olduğundan atomun nötr olmasıyla ilgisi yoktur.
5. sorunun çözümü
Elektronların belirli enerji düzeylerinde (katmanlarda) bulunduğunu ilk ileri süren Bohr atom teorisidir.
- Anahtar ifade "belirli enerji düzeyleri"dir; elektronun her enerjiye değil, yalnız belli değerlere sahip olabildiği fikri.
- Modelleri sırayla eleyelim: Dalton atomu bölünemez dolu küre sayar; Thomson elektronları pozitif bir küre içine gömer; Rutherford çekirdeği keşfeder ama elektronların enerjisi hakkında bir düzey önermez.
- Bohr, hidrojen atomunun ışıma çizgilerini açıklamak için elektronların belirli enerji düzeylerinde bulunduğunu ve düzey değiştirirken enerji alıp verdiğini ileri sürdü.
- Denetleyelim: "katmanlı atom modeli" ile çizilen şekiller bugün de Bohr’un düzey fikrine dayanır ✓.
Sık yapılan hata: "Rutherford atom modeli" demek. Rutherford atomun merkezinde küçük ve yoğun bir çekirdek olduğunu gösterdi; elektronların belirli enerji düzeylerinde bulunduğu fikri ondan sonra Bohr’a aittir.
6. sorunun çözümü
Hidrojen bağları donarken molekülleri belirli açılarla dizer; ortaya boşluklu bir kristal çıkar ve yoğunluk düşer.
- Olağan davranışı hatırlayalım: çoğu madde donarken tanecikleri sıkışır, hacim küçülür ve katı hâl sıvıdan yoğun olur. Su bunun tersini yapıyor.
- Sıvı suda hidrojen bağları sürekli kopup yeniden kuruluyor; moleküller birbirine oldukça yakın, düzensiz biçimde duruyor.
- Donarken hidrojen bağları kalıcılaşır ve her molekülü dört komşusuna belirli AÇILARLA bağlar. Bu yönelim zorunluluğu altıgen ve boşluklu bir kristal oluşturur; moleküller arası ortalama uzaklık sıvıdakinden büyüktür. Hacim arttığı için yoğunluk düşer ve buz suda yüzer.
- Denetleyelim: göller üstten donuyor ✓ — buz üstte kaldığı için altta yaşam sürebiliyor.
Sık yapılan hata: "Buzun hava kabarcığı içermesi" demek. Kabarcıksız, saydam buz da suda YÜZER; yoğunluğun düşük olması hidrojen bağlarının kurduğu boşluklu kristal düzeninden gelir.
7. sorunun çözümü
Kovalent ağ katıda bütün kristal tek bir bağ ağıdır; tanecikleri kristal boyunca süren kovalent bağlar tutar.
- Tablonun kurgusu şu: solda katı türü, sağda tanecikleri bir arada tutan etkileşim. Dolu satır: moleküler katı → zayıf etkileşimler.
- Moleküler katıda yapının nasıl olduğunu görelim: ayrı ayrı moleküller vardır, molekül içinde kovalent bağlar bulunur ama molekülleri birbirine zayıf etkileşimler bağlar. Erime bu zayıf halkayı yener.
- Kovalent ağ katıda ise ayrı molekül yoktur. Atomlar kristalin bir ucundan öteki ucuna kesintisiz kovalent bağlarla bağlıdır; kristalin tamamı tek bir dev moleküldür. Tanecikleri tutan şey doğrudan bu bağlardır.
- Denetleyelim: bu yüzden erime noktaları çok yüksek ✓ — eritmek kovalent bağ koparmak demek.
Sık yapılan hata: "Yine zayıf etkileşimler" demek. Zayıf etkileşimler, ÜST SATIRDA moleküler katı için zaten yazılmış; kovalent ağ katıda ayrı molekül bulunmadığı için tanecikleri doğrudan kovalent bağlar tutar.
8. sorunun çözümü
Bazı ürün karışımları zehirli gaz üretir; denemeden önce etiketlerdeki uyarılar okunmalıdır.
- Tarifin nereden geldiğini not edelim: internette paylaşılmış, denetlenmemiş bir bilgi. Doğru olduğunu gösteren hiçbir dayanağı yok.
- Riski adlandıralım: temizlik ürünlerinin bazıları karıştırıldığında tepkimeye girer ve zehirli gaz açığa çıkarır. Çamaşır suyu ile asidik bir ürünün karışımı buna örnektir.
- Bu tehlikeler ambalaj etiketlerinde açıkça yazılıdır ve o uyarılar geçmişte yaşanmış kazalardan öğrenilmiştir. Öyleyse yapılacak ilk iş, ürünlerin etiketlerini okuyup birlikte kullanılıp kullanılamayacağını denetlemektir.
- Denetleyelim: seçeneklerdeki "kapalı odada denemek" ✓ — riski azaltmak şöyle dursun, gaz birikeceği için en tehlikeli seçenek.
Sık yapılan hata: "Hemen denemek" demek. Bazı karışımlar ZEHİRLİ GAZ üretir; denetlenmemiş bir tarifi doğrudan uygulamak, etiketlerdeki uyarıların tam da önlemek için konduğu kazadır.
9. sorunun çözümü
Proton sayıları aynı, nötron sayıları farklı atomlar izotoptur; X ile Y bu tanıma uyar.
- Tablodan proton sayılarını okuyalım: X = 6, Y = 6, Z = 7. Proton sayısı elementin kimliğini belirler; X ile Y aynı element (karbon), Z başka bir element (azot).
- X ile Y’nin nötron sayıları 6 ve 8; proton aynı, nötron farklı olduğu için bu ikisi izotoptur.
- Z’nin proton sayısı farklı olduğundan Z hiçbiriyle izotop olamaz; üçünün aynı element olduğu yargısı da bu yüzden düşer.
- Denetleyelim: X’in kütle numarası 6 + 6 = 12, Y’ninki 6 + 8 = 14; aynı elementin iki farklı kütleli atomu, yani izotop ✓.
Sık yapılan hata: "X ile Z izotoptur." demek. X ile Z’nin nötron sayıları farklı olsa da proton sayıları (6 ve 7) farklıdır; farklı elementler izotop olamaz.
10. sorunun çözümü
Hâl değişiminde molekülün kendisi bozulmaz; kopan şey molekülleri bir arada tutan zayıf etkileşimlerdir.
- Erimeden sonra elimizde ne olduğunu saptayalım: buz eriyince su elde ediyoruz. Yeni bir madde çıkmıyor, hidrojen ya da oksijen gazı görünmüyor.
- Bu, molekülün bozulmadığının doğrudan kanıtıdır. O–H bağları kopsaydı ortaya su değil başka maddeler çıkardı.
- Öyleyse ısının yendiği şey başkadır: buz kristalinde su moleküllerini düzenli biçimde bir arada tutan zayıf etkileşimler. Bunlar gevşediğinde moleküller birbirinin üzerinden kayabilir hâle gelir ve madde sıvılaşır.
- Denetleyelim: buz 0 °C’de eriyor ✓ — kovalent bağ koparmak binlerce derece ya da elektroliz isterdi.
Sık yapılan hata: "Molekül içindeki kovalent bağlar" demek. O bağlar kopsaydı ortaya SU DEĞİL başka maddeler çıkardı; erimede yalnız moleküller arası etkileşimler gevşer.
11. sorunun çözümü
"Doğal" ifadesi tek başına güvenlik garantisi vermez; doğal maddeler de zehirli olabilir.
- İki kavramı ayıralım: bir maddenin DOĞADA bulunması ile GÜVENLİ olması farklı şeylerdir. İkisi arasında zorunlu bir bağ yoktur.
- Doğada son derece zehirli maddeler bulunur: yılan zehri, bazı mantar toksinleri, arsenik. Hepsi doğaldır ve hiçbiri güvenli değildir.
- Ayrıca "kimyasal içermiyor" iddiası da anlamsızdır; her madde kimyasaldır, su da bir kimyasaldır. Bir ürünün güvenliği doğallığından değil, içerdiği maddelerden ve dozundan anlaşılır.
- Denetleyelim: tersi de doğru ✓ — laboratuvarda üretilmiş pek çok madde güvenle kullanılıyor.
Sık yapılan hata: "Ürünün hiç kimyasal içermediği" demek. HER madde kimyasaldır — su, tuz ve şeker dâhil; "kimyasal içermeyen" bir ürün bulunmaz.
12. sorunun çözümü
Kafatası ve çapraz kemik simgesi zehirliliği gösterir; bu ürünler solunmamalı ve yutulmamalıdır.
- Tablonun kurgusu şu: solda tehlike simgesi, sağda anlamı. Dolu satır: alev → yanıcı.
- Dolu satırdaki mantığı görelim: simge, tehlikenin TÜRÜNÜ tek bakışta anlatacak biçimde seçilmiş. Alev yanma riskini doğrudan çağrıştırıyor.
- Kafatası ve çapraz kemik, evrensel olarak ölüm ve zehir uyarısıdır. Bu simgeyi taşıyan ürünler yutulduğunda ya da solunduğunda kısa sürede ciddi zarar verir; anlamı "zehirli"dir.
- Denetleyelim: aşındırıcı için ayrı bir simge var ✓ — el ve yüzey üzerinde damla resmi; her tehlike türünün kendi simgesi bulunuyor.
Sık yapılan hata: Aşındırıcı demek. Aşındırıcılığın KENDİ simgesi vardır (yüzeyi delen damla); kafatası simgesi ise yutulduğunda ya da solunduğunda öldürücü olabilen zehirli maddeleri gösterir.
13. sorunun çözümü
Zayıf etkileşimler molekülün içinde değil, moleküllerin arasında bulunur.
- Tablonun kurgusu şu: solda etkileşim türü, sağda nerede bulunduğu. Dolu satır: güçlü etkileşim (bağ) → molekülün İÇİNDE, atomlar arasında.
- Dolu satırın söylediğini açalım: bağlar molekülü kuran şeydir. Su molekülündeki O–H bağları iki atomu bir arada tutar ve molekülü var eder.
- Zayıf etkileşimler ise molekül zaten kurulduktan sonra devreye girer; ayrı ayrı molekülleri birbirine yaklaştırır. Yerleri moleküllerin ARASIDIR. Bu konum farkı ünitenin temel ayrımıdır.
- Denetleyelim: buz eridiğinde su hâlâ su ✓ — kopan şey moleküllerin arasındaki etkileşim, içindeki bağ değil.
Sık yapılan hata: "Yine molekülün içinde" demek. Molekül içi, ÜST SATIRDA güçlü etkileşimler için zaten yazılmış; zayıf etkileşimlerin yeri moleküllerin arasıdır.
14. sorunun çözümü
Birçok temizlik ürünü uçucudur; havalandırma buhar derişimini düşürüp solunan miktarı azaltır.
- Ürünün nereye gittiğini izleyelim: yüzeye sürülen sıvının bir bölümü buharlaşıp havaya karışır. Kokusunu duymamız zaten bunun kanıtıdır.
- Kapalı bir odada bu buhar birikir ve havadaki derişimi giderek yükselir. Yüksek derişimdeki buhar solunum yollarını ve gözü tahriş eder, baş ağrısı yapar.
- Pencere açmak dışarıyla hava değişimini sağlar; buhar seyrelir ve derişimi düşük kalır. Böylece aynı iş yapılırken solunan madde miktarı azalır. Önerinin gerekçesi budur.
- Denetleyelim: koku hafiflemesi de aynı nedenden ✓ — koku derişimin göstergesi, azalması riskin azaldığını da gösteriyor.
Sık yapılan hata: "Ürünün daha hızlı kuruması" demek. Havalandırma kurumayı hızlandırabilir, ama önerinin nedeni bu değildir; amaç solunan BUHAR derişimini düşürmektir.
15. sorunun çözümü
Etkin madde bir kimyasal bileşiktir; zaman ve sıcaklık onu bozundurur, ilaç etkisini yitirir.
- İlacın hangi bölümünün önemli olduğunu belirleyelim: etkin madde. Bu, belirli bir yapıya sahip kimyasal bir bileşiktir ve etkisini o yapıyla gösterir.
- Kimyasal bileşikler sonsuza dek kararlı kalmaz; ışık, nem ve özellikle sıcaklık etkisiyle yavaş yavaş bozunur, başka maddelere dönüşür.
- Bozunan etkin madde artık beklenen etkiyi göstermez; bazı durumlarda oluşan bozunma ürünleri zararlı bile olabilir. Son kullanma tarihi ve saklama sıcaklığı, bu bozunmanın ne zamana kadar ihmal edilebilir kaldığını bildirir.
- Denetleyelim: bazı ilaçlar buzdolabında saklanıyor ✓ — bozunmaları daha hızlı olduğu için sıcaklık sınırı daha düşük.
Sık yapılan hata: "İlacın renginin korunması" demek. Renk değişimi bozunmanın bir BELİRTİSİ olabilir, ama nedeni değildir; sınırların amacı etkin maddenin etkisini korumaktır.
16. sorunun çözümü
Z = 16 olan nötr atomun 16 elektronu enerji sırasıyla dizilir: 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p⁴.
- Nötr atomda elektron sayısı atom numarasına eşittir: 16 elektron yerleştireceğiz.
- Orbitalleri enerji sırasıyla dolduralım: 1s² (2), 2s² (4), 2p⁶ (10), 3s² (12). Buraya kadar 12 elektron yerleşti.
- Kalan 16 − 12 = 4 elektron 3p orbitaline girer: 3p⁴. Dizilim 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p⁴ olur.
- Denetleyelim: üst simgelerin toplamı 2 + 2 + 6 + 2 + 4 = 16 ✓; ayrıca 3s dolmadan 3p’ye geçilmemiş, 2p de tam dolu.
Sık yapılan hata: "1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p⁶" demek. Bu dizilimde 18 elektron vardır, yani argonun dizilimidir. "1s² 2s² 2p⁶ 3s¹ 3p⁵" de 16 elektron içerse de 3s dolmadan 3p’ye geçtiği için temel hâl değildir.
17. sorunun çözümü
Pil, kimyasal tepkimeden elektrik üreten bir düzenektir; gelişimi yeni tepkime ve malzeme tasarımı gerektirir.
- Pilin içinde ne olduğunu yazalım: birbirine elektron veren ve alan iki madde. Aralarındaki tepkime yürürken elektronlar dış devreden geçer ve akım oluşur.
- Öyleyse pil bir enerji dönüştürücüsüdür: kimyasal bağlarda depolanmış enerjiyi elektrik enerjisine çevirir.
- Kapasiteyi artırmak, daha hafif ve daha uzun ömürlü pil yapmak; daha uygun tepkime çiftleri ve elektrot malzemeleri tasarlamak demektir. Taşınabilir cihazların yaygınlaşmasını sağlayan gelişme budur ve doğrudan bir kimya uygulamasıdır.
- Denetleyelim: seçeneklerdeki gök cisimleri ve sınıflandırma ✓ — hiçbiri madde dönüşümüyle ilgili değil.
Sık yapılan hata: "Sayısal modelleme" demek. Modelleme pil tasarımında yardımcı olarak kullanılabilir, ama pilin çalışma ilkesi KİMYASAL bir tepkimenin elektrik üretmesidir.
18. sorunun çözümü
Çoğunluğun sapmadan geçmesi boşluğu, az sayıda büyük sapma ise küçük ve yoğun çekirdeği gösterir.
- Taneciklerin çoğu sapmadan geçti → atomun içi büyük ölçüde boşluk
- Çok azı büyük açıyla saptı → küçük, yoğun ve pozitif bir merkez var
- Bu merkez çekirdektir.
- Kütlenin büyük kısmı çekirdekte toplanmıştır.
19. sorunun çözümü
Aynı periyotta soldan sağa birinci iyonlaşma enerjisi genel olarak arttığı için sıralama X, Y, Z’dir.
- Kural: aynı periyotta soldan sağa çekirdek yükü artar, yarıçap küçülür; en dıştaki elektronu koparmak zorlaşır, iyonlaşma enerjisi artar.
- Değerleri küçükten büyüğe dizelim: X (496) < Y (738) < Z (1251).
- En küçük iyonlaşma enerjisi en soldakine, en büyüğü en sağdakine ait olur; sıralama X, Y, Z.
- Denetleyelim: 3. periyotta Na (496 kJ/mol), Mg (738 kJ/mol) ve Cl (1251 kJ/mol) bu değerlere sahiptir ve tabloda gerçekten bu sırayla dizilir ✓.
Sık yapılan hata: "Z, Y, X" demek. Bu, iyonlaşma enerjisinin soldan sağa azaldığını varsayar; oysa soldan sağa azalan atom yarıçapıdır, iyonlaşma enerjisi artar.
20. sorunun çözümü
Kaynama molekülleri birbirinden ayırmaktır; etkileşim güçlendikçe ayırmak zorlaşır ve kaynama noktası yükselir.
- Kaynamanın tanecik düzeyinde ne olduğunu koyalım: sıvıdaki moleküller birbirinden kopup gaz hâline geçer. Yani moleküller arası çekimler yenilir.
- Bu çekimi yenen şey ısıdır. Çekim ne kadar güçlüyse, molekülleri koparmak için gereken hareket enerjisi, dolayısıyla sıcaklık o kadar yüksektir.
- Verilen sıralama London’dan iyon-dipole doğru güç artışını gösteriyor. Öyleyse aynı sıra kaynama noktası sıralamasıdır: etkileşim güçlendikçe kaynama noktası yükselir.
- Denetleyelim: su ile benzer büyüklükteki apolar moleküller ✓ — biri hidrojen bağı taşıdığı için 100 °C’de, öteki çok daha düşük sıcaklıkta kaynıyor.
Sık yapılan hata: "Etkileşim güçlendikçe kaynama noktası düşer" demek. Güçlü etkileşim molekülleri ayırmayı ZORLAŞTIRIR; bu da daha yüksek sıcaklık, yani yüksek kaynama noktası demektir.