9. Sınıf Tarih 2. Dönem 1. Yazılı
20 soru · cevap anahtarı ve adım adım çözüm sayfanın altında
Kapsanan konular
Eski Çağ’da yapılan heykel ve kabartmaların büyük bölümü tapınaklarda ve mezarlarda bulunmuştur. Bu durum sanat ile inanç arasındaki hangi ilişkiyi gösterir?
- A Sanatın inançtan bağımsız geliştiğini
- B Sanatın büyük ölçüde inancın hizmetinde üretildiğini
- C Sanatın yalnız ticaret için yapıldığını
- D Sanatın savaşlarla ortaya çıktığını
- E Sanatın sonradan yasaklandığını
Bir kurum, dijitalleştirdiği belgeleri yalnız kendi binasındaki bilgisayarlardan erişime açmıştır. Bu tercihin araştırmacılar açısından doğurduğu sonuç nedir?
- A Belgelerin özgünlüğünün artması
- B Belgelerin sayısının artması
- C Araştırma süresinin kısalması
- D Belgelerin daha kötü korunması
- E Dijitalleşmenin sağladığı erişim kolaylığının sınırlanması
Sayısal ortamdaki bir kaynak, yıllar sonra adresi kapandığı için erişilemez hâle gelmiştir. Bu sorunun tarih araştırmaları için taşıdığı risk nedir?
- A Dayanak gösterilen kaynağın bir daha denetlenememesi
- B Belgenin yeniden yazılması
- C Araştırmanın konusunun değişmesi
- D Yazarın adının unutulması
- E Belgenin kâğıda basılması
Nil Nehri her yıl taştıktan sonra tarlaların sınırları silinir, araziler yeniden ölçülerek sahiplerine paylaştırılırdı. Bu zorunluluk Mısır’da hangi bilgi dalının gelişmesine yol açmıştır?
- A Denizcilik
- B Geometri
- C Madencilik
- D Dokumacılık
- E Cam işçiliği
| İnanç ögesi | Sanata yansıması |
|---|---|
| Tanrıların insan biçiminde düşünülmesi | İnsan biçimli tanrı heykelleri |
| Ölümden sonra yaşamın sürdüğü inancı | ? |
Tabloda inanç ögeleri ile bunların sanata yansıması eşleştirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Bu boşluğa gelmesi gereken ifade hangisidir?
- A Liman yapımının yaygınlaşması
- B Sur duvarlarının yükseltilmesi
- C Pazar yerlerinin genişletilmesi
- D Mezar odalarının süslenip eşyayla donatılması
- E Yol ağının kurulması
Eski Çağ’ın birçok toplumunda doğa olaylarının her biri ayrı bir tanrıyla açıklanmıştır. Bu inanç biçimine verilen ad nedir?
- A Tek tanrılı inanç
- B Atalar kültü
- C Doğa felsefesi
- D Çok tanrılı inanç
- E Gök Tanrı inancı
Bir devlet arşivi, yıpranmış defterleri yüksek çözünürlükle tarayıp asıllarını depoya kaldırmıştır. Kurumun bu uygulamayla öncelikle sağladığı yarar nedir?
- A Belgenin fiziksel olarak yıpranmasının önüne geçilmesi
- B Belgenin içeriğinin değiştirilmesi
- C Araştırmacı sayısının azaltılması
- D Belgenin yazıldığı tarihin yenilenmesi
- E Arşivin tümüyle kapatılması
Bir müze, sergileyemediği eserlerin üç boyutlu modellerini kendi sitesinde yayımlamıştır. Müzenin bu çalışmasının ziyaretçiye sağladığı imkân nedir?
- A Eseri satın alabilme
- B Eseri her yönden çevirerek inceleyebilme
- C Eseri onarabilme
- D Eseri kazıdan çıkarabilme
- E Eserin yaşını ölçebilme
Sayısal ortamda aynı belgenin birbirinden farklı iki kopyası bulunmuştur. Araştırmacının bu durumda izlemesi gereken ilk adım hangisidir?
- A Nüshaları karşılaştırıp hangisinin özgüne yakın olduğunu belirlemek
- B İkisini de kullanmadan araştırmayı bitirmek
- C İlk bulduğunu doğru saymak
- D Sisteme daha yeni yüklenmiş olanı seçmek
- E İki kopyayı birleştirerek tek metin oluşturmak
Eski Çağ mezarlarına ölünün eşyası, silahı ve yiyeceği birlikte konulmuştur. Bu geleneğin bugünkü tarihçiye sağladığı imkân nedir?
- A Dönemin günlük hayatı ve el sanatları hakkında bilgi edinilmesi
- B Mezarların onarılabilmesi
- C Yazının çözülebilmesi
- D Tapınakların yerinin bulunması
- E Nüfusun tam olarak sayılması
Bir öğrenci, Eski Çağ’da bilim ve sanat ürünlerinin çoğunun tapınak çevresinde ortaya çıktığını fark etmiştir. Öğrencinin bu tespitinden ulaşacağı genel sonuç nedir?
- A İnancın, dönemin bilgi ve sanat üretimini yönlendiren temel etken olduğu
- B Tapınakların yalnız depo olarak kullanıldığı
- C Bilimin inançtan hiç etkilenmediği
- D Sanatın yalnız savaşları anlattığı
- E Tapınakların sonradan yıkıldığı
| Ölçüt | Sorulan soru |
|---|---|
| Özgünlük | Belge gerçekten iddia edilen kişi ve tarihe mi ait? |
| Bütünlük | ? |
Tabloda sayısal bir kaynağı değerlendirmede kullanılan iki ölçüt verilmiş, birinin sorusu boş bırakılmıştır. Boş bırakılan sorunun karşılığı hangisidir?
- A Belgeyi kaç kişi okumuş?
- B Belgenin tamamı mı, yoksa bir bölümü mü elimizde?
- C Belge hangi dilde yazılmış?
- D Belge kaç sayfadan oluşuyor?
- E Belgenin kâğıdı hangi renkte?
Yapay zekâ araçları, eski el yazısı belgeleri okunabilir metne çevirmede kullanılmaktadır. Bu araçların çıktısının mutlaka uzmanca denetlenmesinin nedeni nedir?
- A Belgenin çok uzun olması
- B Belgenin renkli taranmış olması
- C Metnin uzun sürede okunması
- D Belgenin arşivde durması
- E Aracın harfleri yanlış tanıyıp anlamı değiştirebilmesi
Yunan kentlerinde tapınakların çevresinde düzenlenen yarışmalar ve şenlikler tanrılar adına yapılırdı. Bu uygulamanın kent yaşamına etkisi nedir?
- A Kentlerin savunmasız kalması
- B Tarımın bırakılması
- C Sanat, spor ve tören kültürünün gelişmesi
- D Yazının kullanılmaması
- E Ticaretin yasaklanması
| Aşama | Yapılan iş |
|---|---|
| Tarama | Belgenin görüntüsünün alınması |
| Etiketleme | Tarih, yer ve tür bilgisinin eklenmesi |
| Metin tanıma | ? |
Tabloda bir belgenin dijital ortama aktarılma aşamaları sıralanmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda boş bırakılan yere ne yazılmalıdır?
- A Belgenin asıllarının imha edilmesi
- B Belgenin başka dile çevrilmesi
- C Belgenin elle yeniden yazılması
- D Görüntüdeki yazının aranabilir metne dönüştürülmesi
- E Belgenin yeniden ciltlenmesi
Babilliler gök cisimlerinin hareketlerini tanrıların isteklerini anlamak amacıyla kaydetmiştir. Bu kayıtların sonraki dönemlere bıraktığı miras nedir?
- A Düzenli gözleme dayanan astronomi bilgisi
- B Deniz haritaları
- C Anayasa metinleri
- D Cam üretim teknikleri
- E Kâğıt yapımı
Hitit tapınaklarında tanrılara sunulan dualar, fal metinleri ve tören kayıtları kil tabletlere yazılmıştır. Bu uygulamanın Hitit tarihine bugün sağladığı katkı nedir?
- A Tapınakların onarılması
- B Tanrı sayısının artması
- C Ordunun büyümesi
- D Ticaretin canlanması
- E Döneme ait yazılı kaynakların günümüze ulaşması
Kartlarda Mezopotamya kentlerinde bir arada bulunan yapı ve nesneler verilmiştir. Bu birlikteliğin gösterdiği durum aşağıdakilerden hangisidir?
- A Tapınağın yalnız ibadet yeri olduğu
- B Kentlerde hiç kayıt tutulmadığı
- C Tapınağın ekonomik ve idari bir merkez olarak da çalıştığı
- D Ambarların kent dışında bulunduğu
- E Yazının henüz bilinmediği
Hititler, egemenlikleri altına aldıkları toplumların tanrılarını da kendi inanç dünyalarına katmıştır. Bu tutumun devlet yönetimine sağladığı yarar nedir?
- A Ordunun küçültülmesi
- B Vergilerin tümüyle kaldırılması
- C Yazının bırakılması
- D Farklı toplulukların yönetime bağlılığının kolaylaşması
- E Ticaretin yasaklanması
Bir yapı
Mezopotamya’da basamaklı biçimde yükselen bu yapıların üst katları gök cisimlerinin izlenmesinde, alt katları depolama ve tapınmada kullanılmıştır.
Yukarıda özellikleri verilen yapı, inanç ile bilginin iç içe geçtiğini göstermektedir. Sözü edilen yapı aşağıdakilerden hangisidir?
- A Kurgan
- B Agora
- C Ziggurat
- D Hamam
- E Sur kapısı
🔑 Cevap anahtarı ve çözümler — önce kendin çöz
1. sorunun çözümü
Eserlerin tapınak ve mezarlarda bulunması, sanatın büyük ölçüde inancın hizmetinde üretildiğini gösterir.
- Bir eserin nerede bulunduğu, çoğu zaman ne için yapıldığını söyler.
- Heykel ve kabartmaların büyük bölümü tapınaklarda (tanrılar için) ve mezarlarda (ölüm sonrası yaşam için) çıkmıştır.
- Demek ki sanatçıyı çalıştıran temel talep inançtı: tanrıyı temsil etmek, ölüyü öbür dünyaya hazırlamak.
- Denetleyelim: “büyük bölümü” ifadesi mutlak değil ağırlıklı bir ilişki söylüyor; seçtiğimiz yargıdaki “büyük ölçüde” de aynı ölçüyü taşıyor ✓.
Sık yapılan hata: “Sanatın inançtan bağımsız geliştiğini” yargısı tam tersini söyler. Eserlerin dinî mekânlarda yoğunlaşması bağımsızlığı değil, sanat ile inanç arasındaki sıkı bağı kanıtlar.
2. sorunun çözümü
Cevap: dijitalleşmenin sağladığı erişim kolaylığının sınırlanması; belge dijitalleşse de ona ulaşmak için yine binaya gitmek gerekir.
- Dijitalleştirmenin başlıca kazançları iki tanedir: asıl belgeyi korumak ve uzaktan erişim sağlamak.
- Kurum belgeleri yalnız kendi binasındaki bilgisayarlardan açmış; araştırmacı yine yolculuk yapmak zorunda.
- Böylece koruma kazancı sürüyor ama uzaktan erişim kazancı ortadan kalkıyor; erişim kolaylığı sınırlanmış oluyor.
- Denetleyelim: tercih erişimle ilgili, sonuç da erişimle ilgili olmalı ✓.
Sık yapılan hata: "Araştırma süresinin kısalması" demek. Araştırmacı hâlâ binaya gitmek zorunda olduğu için yol ve bekleme süresi kısalmaz; dijitalleşmenin zaman kazancı bu tercih yüzünden kaybolur.
3. sorunun çözümü
Cevap: dayanak gösterilen kaynağın bir daha denetlenememesi; adresi kapanan kaynağa dayanan iddia doğrulanamaz hâle gelir.
- Bir çalışma iddiasını sayısal bir kaynağa dayandırmış ve bu kaynağın adresini göstermiş.
- Yıllar sonra adres kapanınca okur o kaynağa ulaşamaz; iddianın doğru aktarılıp aktarılmadığını kontrol edemez.
- Böylece #14084’te gördüğümüz denetlenebilirlik ortadan kalkar; bu nedenle sayısal kaynakların kalıcı arşivlerde saklanması ve erişim tarihinin not edilmesi önerilir.
- Denetleyelim: sorun belgenin değişmesi değil, ULAŞILAMAMASI ✓ — risk de denetim kaybıdır.
Sık yapılan hata: "Belgenin yeniden yazılması" demek. Adresin kapanması belgeyi değiştirmez ya da yeniden yazdırmaz; sorun, belgenin artık hiç açılamamasıdır.
4. sorunun çözümü
Nil taşkınının sildiği tarla sınırlarını yeniden ölçme zorunluluğu Mısır’da geometrinin gelişmesini sağlamıştır.
- Nil her yıl taşar, verimli alüvyon bırakır ama tarlaların sınır işaretlerini de siler.
- Arazinin eski sahibine aynı büyüklükte geri verilmesi için uzunluk ve alan ölçmek gerekir.
- Her yıl tekrarlanan bu ölçüm, alan hesabı ve şekil bilgisini, yani geometriyi geliştirmiştir.
- Denetleyelim: ihtiyaç “araziyi yeniden ölçmek”; ölçüm ve alan hesabının bilimi geometridir ✓.
Sık yapılan hata: “Denizcilik” Nil ile ilişkilendirilerek seçilebiliyor. Oysa sorudaki zorunluluk nehirde yol almak değil, karada sınır çizmektir; ölçme ve alan hesabı denizciliği değil geometriyi besler.
5. sorunun çözümü
Ölümden sonra yaşamın sürdüğü inancı sanatta mezar odalarının süslenip eşyayla donatılması biçiminde yansımıştır.
- Tablo inanç → sanata yansıması eşleştiriyor. İlk satırda tanrıların insan biçiminde düşünülmesi, insan biçimli heykellere yansımış.
- İkinci inançta yaşam ölümden sonra da sürüyor; öyleyse ölünün yeni hayatında eşyaya, yiyeceğe ve güzel bir “eve” ihtiyacı olduğu düşünülür.
- Bu yüzden mezar odaları duvar resimleri ve kabartmalarla süslenmiş, günlük eşyayla doldurulmuştur; Mısır mezarları bunun en bilinen örneğidir.
- Denetleyelim: seçenek hem inançla ilgili hem de sanatsal bir ürün; tablonun iki sütununa da uyuyor ✓.
Sık yapılan hata: “Sur duvarlarının yükseltilmesi” bir yapı işi olduğu için sanat sütununa uyar gibi görünür. Ama surlar savunma ihtiyacından doğar, ölümden sonra yaşam inancıyla hiçbir bağı yoktur.
6. sorunun çözümü
Her doğa olayını ayrı bir tanrıyla açıklayan inanç biçimi çok tanrılı inançtır.
- Tanımda iki bilgi var: açıklanan şey doğa olayları, açıklayan ise her olay için ayrı bir tanrı.
- Yağmurun, denizin, güneşin ayrı tanrıları varsa tanrı sayısı birden fazladır.
- Birden çok tanrıya inanan bu anlayışa çok tanrılı inanç denir; Mezopotamya, Mısır, Hitit ve Yunan inançları bu türdendir.
- Denetleyelim: “her biri ayrı tanrı” ifadesi tanrı sayısının birden çok olduğunu kesinleştiriyor ✓.
Sık yapılan hata: “Doğa felsefesi” de doğa olaylarını açıklamaya çalıştığı için karıştırılır. Ancak doğa felsefesi olayları tanrılarla değil, su, hava, ateş gibi doğal ilkelerle açıklamayı dener; tanrıya bağlamak onun tam karşıtıdır.
7. sorunun çözümü
Cevap: belgenin fiziksel olarak yıpranmasının önüne geçilmesi; araştırmacı kopyayı kullanınca asıl belgeye el değmez.
- Yıpranmanın nedeni: eski defterler her okunuşta elden ele geçer, sayfaları aşınır, yırtılır, mürekkebi silinir.
- Kurum defterleri yüksek çözünürlükle taradı; araştırmacı artık asıl defteri değil, sayısal görüntüsünü inceliyor.
- Asıllar ısısı ve nemi denetlenen depoya kaldırıldığı için ellenmez; böylece yıpranma durur ve belge gelecek kuşaklara korunur.
- Denetleyelim: uygulamanın iki parçası da (tarama + depoya kaldırma) asıl belgeyi korumaya yönelik ✓.
Sık yapılan hata: "Araştırmacı sayısının azaltılması" demek. Tarama sonrası kopya aynı anda birçok kişiye sunulabildiği için araştırmacı sayısı azalmaz, tersine artabilir; azalan yalnızca asıl belgeye dokunuştur.
8. sorunun çözümü
Cevap: eseri her yönden çevirerek inceleyebilme; üç boyutlu model, vitrinde tek yönden görülen eseri döndürülebilir hâle getirir.
- Durum: müze bazı eserleri sergileyemiyor, yani ziyaretçi onları hiç göremiyor.
- Üç boyutlu model eserin bütün yüzeylerini sayısal olarak kaydeder; ekranda döndürülebilir, yakınlaştırılabilir.
- Böylece ziyaretçi, vitrinde bile göremeyeceği arka yüzü, alt kısmı ya da ayrıntıları inceleyebilir.
- Denetleyelim: modelin sağladığı şey eserin kendisi değil görüntüsü ✓ — imkân da inceleme ile sınırlı.
Sık yapılan hata: "Eserin yaşını ölçebilme" demek. Yaş tayini laboratuvarda eserin malzemesi üzerinde yapılır; ekrandaki üç boyutlu görüntüden eserin yaşı ölçülemez.
9. sorunun çözümü
Cevap: nüshaları karşılaştırıp hangisinin özgüne yakın olduğunu belirlemek; farklı iki kopyadan en az biri değiştirilmiştir.
- Aynı belgenin iki kopyası birbirini tutmuyorsa kopyalardan en az biri değişikliğe uğramıştır.
- Hangisinin değiştiği ancak karşılaştırmayla anlaşılır: iki metin satır satır yan yana konur, farklar belirlenir, künyeleri ve kaynakları incelenir.
- Asıl belgeye ya da güvenilir bir arşiv kaydına daha yakın olan nüsha tercih edilir; karar karşılaştırmadan sonra verilir.
- Denetleyelim: seçeneklerde farkı çözen tek adım karşılaştırma ✓; diğerleri ya farkı görmezden geliyor ya da rastgele seçiyor.
Sık yapılan hata: "İki kopyayı birleştirerek tek metin oluşturmak" demek. Bu, farkın nedenini bulmadan iki metni harmanlar ve özgünde hiç bulunmayan yeni bir metin üretir.
10. sorunun çözümü
Mezara konan eşya, silah ve yiyecekler tarihçiye dönemin günlük hayatı ve el sanatları hakkında bilgi verir.
- Gelenek inançtan doğmuştur: ölünün öbür dünyada bunlara ihtiyaç duyacağı düşünülürdü.
- Ama mezara konan her nesne, o dönemde neyin nasıl üretildiğinin somut örneğidir: silahın madeni, kabın biçimi, yiyeceğin türü.
- Tarihçi bu buluntulardan beslenmeyi, zanaat düzeyini ve yaşam biçimini çıkarabilir; bu kanıt yazı bulunmayan dönemlerde bile konuşur.
- Denetleyelim: eşya → üretim bilgisi, yiyecek → beslenme bilgisi; seçilen yargı ikisini de kapsıyor ✓.
Sık yapılan hata: “Yazının çözülebilmesi” seçilebiliyor, çünkü tarihçinin önemli işlerinden biridir. Ancak eşya, silah ve yiyecek yazılı belge değildir; yazıyı çözmeye değil günlük hayatı anlamaya yarar.
11. sorunun çözümü
Bilim ve sanat ürünlerinin tapınak çevresinde yoğunlaşması, inancın dönemin bilgi ve sanat üretimini yönlendiren temel etken olduğunu gösterir.
- Öğrencinin tespiti bir yoğunlaşma bilgisi: ürünlerin çoğu tapınak çevresinde çıkmış.
- Üretimin yoğunlaştığı yer, o üretimi kimin istediğini ve kimin desteklediğini gösterir; Eski Çağ’da takvim, yazı, heykel ve mimari tapınağın ihtiyacıyla yapılırdı.
- Tapınak inancın merkezi olduğuna göre üretimi yönlendiren temel etken inançtır.
- Denetleyelim: seçilen sonuç konunun bütününü, yani inanç ile bilim ve sanat arasındaki bağı özetliyor; tek bir ayrıntıya sıkışmıyor ✓.
Sık yapılan hata: “Tapınakların yalnız depo olarak kullanıldığı” yargısı, tapınak ambarlarını hatırlayanlar tarafından seçilebiliyor. Ama tespit bilim ve sanat üretiminden söz ediyor; üstelik “yalnız depo” demek tapınağın ibadet işlevini de yok sayar.
12. sorunun çözümü
Cevap: "Belgenin tamamı mı, yoksa bir bölümü mü elimizde?" sorusu; bütünlük ölçütü metnin eksiksiz olup olmadığını sorgular.
- Tablodaki ilk ölçüt özgünlük: belge gerçekten iddia edilen kişiye ve tarihe mi ait? Yani belgenin kime ait olduğunu sorar.
- İkinci ölçüt bütünlük: "bütün" sözcüğü eksiksizliği anlatır; yani elimizdeki metnin tamamlanmış olup olmadığı sorulur.
- Sayısal ortamda belgelerin bir bölümünün kırpılıp paylaşılması kolaydır; eksik metinden çıkarılan sonuç yanıltıcı olabilir.
- Denetleyelim: doğru soru "tamamı mı, bir bölümü mü" diyerek eksiksizliği soruyor ✓ — ölçütün adıyla örtüşüyor.
Sık yapılan hata: "Belge kaç sayfadan oluşuyor?" demek. Sayfa sayısı bir bilgidir ama metnin eksik olup olmadığını söylemez; bütünlük, elimizdekinin belgenin tamamı olup olmadığını sorar.
13. sorunun çözümü
Cevap: aracın harfleri yanlış tanıyıp anlamı değiştirebilmesi; yapay zekâ olasılıkla okur, tek harflik hata tarihsel yorumu bozar.
- Yapay zekâ el yazısını, öğrendiği örneklere göre tahmin ederek okur; her harf için "en olası" karşılığı seçer.
- Eski el yazılarında harfler birbirine benzeyebilir, mürekkep silinmiş olabilir; araç bir harfi yanlış tanıyınca kelime, kelime değişince cümle değişir.
- Örneğin bir sayı ya da isim yanlış okunursa belgeye dayanan bütün tarihsel yorum bozulur; bu yüzden çıktı mutlaka o yazıyı bilen bir uzmanca denetlenir.
- Denetleyelim: diğer seçenekler (uzunluk, renk, süre) anlamı değiştirmez ✓ — denetimi gerektiren tek neden okuma hatası.
Sık yapılan hata: "Belgenin çok uzun olması" demek. Uzunluk yalnız işin süresini etkiler; uzmanın denetimi gerektiren şey uzunluk değil, aracın yanlış okuyup ANLAMI değiştirebilmesidir.
14. sorunun çözümü
Tanrılar adına düzenlenen yarışma ve şenlikler Yunan kentlerinde sanat, spor ve tören kültürünü geliştirmiştir.
- Şenlikler tanrılar adına yapılıyor; yani çıkış noktası inançtır.
- Bu şenliklerde koşu, güreş gibi yarışmalar, müzik ve tiyatro gösterileri, alaylar düzenlenir; Zeus adına yapılan Olimpiya oyunları en bilinen örnektir.
- Her yıl ya da belirli aralıklarla tekrarlanan bu etkinlikler heykeltıraşa, şaire, sporcuya iş ve ün sağlar; kent kültürü böylece zenginleşir.
- Denetleyelim: seçenekteki üç alan (sanat, spor, tören) şenliğin içeriğiyle birebir örtüşüyor ✓.
Sık yapılan hata: “Ticaretin yasaklanması” dinî bir havaya bağlanarak seçilebiliyor. Oysa kalabalık şenlikler ticareti yasaklamaz, tersine tüccarı ve alışverişi kente çeker.
15. sorunun çözümü
Cevap: görüntüdeki yazının aranabilir metne dönüştürülmesi; metin tanıma, taranmış sayfadaki harfleri bilgisayarın okuyabileceği metne çevirir.
- Tablodaki sıra: tarama → belgenin görüntüsü alınır; etiketleme → tarih, yer ve tür bilgisi eklenir.
- Taranmış sayfa bilgisayar için yalnız bir resimdir; içinde bir kelime aranamaz.
- Metin tanıma bu resimdeki harfleri tek tek tanıyıp yazıya çevirir; böylece belgenin içinde kelime araması yapılabilir.
- Denetleyelim: aşama adı "metin tanıma", yapılan iş de görüntüden metne geçiş ✓.
Sık yapılan hata: "Belgenin başka dile çevrilmesi" demek. Metin tanıma dili değiştirmez; belge hangi dilde yazılmışsa o dilde, yalnız resimden metne dönüştürülür.
16. sorunun çözümü
Babillilerin dinî amaçla tuttuğu düzenli gök kayıtları, sonraki dönemlere gözleme dayanan astronomi bilgisini bırakmıştır.
- Amaç dinîydi: gökteki hareketler tanrıların isteğinin işareti sayılıyordu.
- Ama bu amaç için gök cisimleri yıllarca, aynı düzende gözlenip yazıya geçirildi; bu tür kayıt bugünkü anlamda veridir.
- Biriken veri, tutulmaların ve gezegen hareketlerinin önceden hesaplanmasına zemin hazırladı; sonraki toplumlar bu birikimi devraldı.
- Denetleyelim: miras kayıtların içeriğiyle uyumlu olmalı; gök kaydından doğan miras astronomidir ✓.
Sık yapılan hata: “Deniz haritaları” gökyüzünün yön bulmada kullanılmasından dolayı seçilebiliyor. Oysa sorudaki kayıtlar kıyı ya da deniz yolu değil gök cisimlerinin hareketidir; doğrudan bıraktıkları miras astronomidir.
17. sorunun çözümü
Dinî amaçla kil tabletlere yazılan metinler sayesinde Hitit dönemine ait yazılı kaynaklar günümüze ulaşmıştır.
- Soru, geçmişteki bir uygulamanın bugün tarihçiye ne kazandırdığını soruyor.
- Dualar, fal metinleri ve tören kayıtları kil tabletlere yazıldı; pişmiş ya da kurumuş kil yüzyıllarca bozulmadan kalabilir.
- Hattuşa (Boğazköy) kazılarında bulunan binlerce tablet, bugün Hitit tarihinin temel yazılı kaynağıdır.
- Denetleyelim: katkı bugüne dönük olmalı; eski uygulamanın bugüne bıraktığı şey yazılı kaynaktır ✓.
Sık yapılan hata: “Tanrı sayısının artması” metindeki dinî havadan dolayı seçilebiliyor. Ama bu, Hititlerin kendi döneminde yaşanan bir durumdur; soru tabletlerin bugünkü tarihçiye sağladığı katkıyı sorduğu için doğru cevap kaynak değeridir.
18. sorunun çözümü
Tapınak, ambar ve kayıt tabletinin bir arada olması, tapınağın ekonomik ve idari bir merkez olarak da çalıştığını gösterir.
- Kartları tek tek okuyalım: tapınak ibadeti, ambar ürünün depolandığını, kayıt tableti ise hesap tutulduğunu gösterir.
- Üçünün aynı yerde bulunması, ürünün toplanması, saklanması ve kaydının tapınak yönetiminde yapıldığı anlamına gelir.
- Ürün toplamak ve hesabını tutmak yönetim işidir; öyleyse tapınak yalnız ibadet yeri değil, kentin ekonomik ve idari merkezidir.
- Denetleyelim: seçilen yargı üç kartın üçünü de açıklıyor; tek kartı açıklayan bir yargı yetmezdi ✓.
Sık yapılan hata: “Tapınağın yalnız ibadet yeri olduğu” yargısı ilk kartı görüp ötekileri atlayanların seçimidir. Ambar ve kayıt tableti ibadetle açıklanamaz; “yalnız” sözcüğü diğer iki kartla çelişir.
19. sorunun çözümü
Yenik toplulukların tanrılarını kabul etmek, onların Hitit yönetimine bağlılığını kolaylaştırmıştır.
- Soru bir inanç tutumunun siyasi yararını soruyor.
- Hititler fethettikleri halkların tanrılarını kendi tanrılar topluluğuna kattıkları için “bin tanrılı halk” diye anılır.
- İnanç, bir topluluğun kimliğinin çekirdeğidir; tanrılarına saygı gösterilen halk yeni yönetimi yabancı ve düşman olarak görmez, isyan eğilimi azalır.
- Denetleyelim: farklı halklardan oluşan geniş bir ülkede direnci azaltan bu politika, bağlılığı kolaylaştırır ✓.
Sık yapılan hata: “Ordunun küçültülmesi” seçilebiliyor, çünkü isyanın azalması askerî yükü hafifletir. Ancak metinde orduyla ilgili bir bilgi yoktur; doğrudan sonuç topluluğun yönetime bağlanmasıdır, ordunun küçülmesi en fazla dolaylı bir tahmindir.
20. sorunun çözümü
Cevap ziggurat: Mezopotamya’da basamaklı yükselen, hem tapınak hem depo hem gözlem yeri olan yapıdır.
- İpuçlarını ayıralım: yer Mezopotamya, biçim basamaklı, işlev tapınma + depolama + gök gözlemi.
- Sümerlerden itibaren kentlerin ortasına kurulan basamaklı tapınak kulelerine ziggurat denir; rahipler burada hem ibadet eder hem ürünü saklar hem gökyüzünü izlerdi.
- Tek yapıda tapınma ile gözlemin birleşmesi, inanç ile bilginin iç içe olduğunu gösterir.
- Denetleyelim: şıklardan Mezopotamya’ya ait, basamaklı ve çok işlevli tek yapı ziggurattır ✓.
Sık yapılan hata: “Kurgan” seçilebiliyor, çünkü o da eski ve inançla ilgili bir yapıdır. Ancak kurgan, bozkır topluluklarının ölüleri için yığdığı toprak mezar tümseğidir; Mezopotamya’ya ait değildir ve gözlemevi işlevi yoktur.