9. Sınıf Tarih 1. Dönem 2. Yazılı
20 soru · cevap anahtarı ve adım adım çözüm sayfanın altında
Kapsanan konular
Bir araştırmacı, Orta Çağ’da büyüyen şehirlerin çoğunun yol kavşaklarında ya da limanlarda kurulduğunu görmüştür. Araştırmacının bu gözlemden çıkaracağı sonuç nedir?
- A Şehirlerin rastgele kurulduğu
- B Şehirlerin yalnız tarımla büyüdüğü
- C Şehirlerin yalnız savunma için kurulduğu
- D Şehirleşmenin ticaret yollarıyla yakından ilgili olduğu
- E Şehir nüfuslarının sabit kaldığı
Kartlarda Orta Çağ’ın üç temel dinamiği verilmiştir. Bu kartlar birlikte değerlendirildiğinde çağ hakkında ulaşılabilecek en kapsayıcı sonuç hangisidir?
- A Orta Çağ’da hiçbir değişim yaşanmamıştır.
- B Orta Çağ yalnızca savaşlardan ibarettir.
- C Orta Çağ’da yalnızca dinî gelişmeler yaşanmıştır.
- D Orta Çağ’da ticaret hiç yapılmamıştır.
- E Orta Çağ; göç, ticaret ve yönetim değişimlerinin birbirini etkilediği hareketli bir dönemdir.
Kartlarda Orta Çağ’da farklı medeniyet havzalarında ortak biçimde gelişen mimari unsurlar verilmiştir. Bu unsurların birbirinden uzak bölgelerde birlikte görülmesi öncelikle neyi gösterir?
- A Medeniyetlerin birbirinden tamamen yalıtık olduğunu
- B Mimari bilginin etkileşim yoluyla yayıldığını
- C Yapıların hiç kullanılmadığını
- D Bu unsurların aynı anda icat edildiğini
- E Mimarinin tarihte yer almadığını
| Yol | Taşınan başlıca mal |
|---|---|
| İpek Yolu | İpek ve porselen |
| Baharat Yolu | ? |
Tabloda iki ticaret yolu ile taşıdıkları mallar eşleştirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda boş kalan eşleştirme hangisidir?
- A Kürk ve deri
- B Tahıl ve zeytin
- C Kereste ve yapı taşı
- D Cam ve seramik
- E Karabiber, tarçın ve karanfil
Orta Çağ’da ticaret yollarının geçtiği bölgelerde şehirler büyümüş, kervansaraylar yapılmış ve bu bölgeleri elinde tutan devletler zenginleşmiştir. Bu durum ticaret yollarının hangi niteliğini gösterir?
- A Yalnızca kültürel bir işlev taşıdıklarını
- B Hiçbir devletin ilgisini çekmediklerini
- C Yalnızca askerî amaçla kullanıldıklarını
- D Ekonomik ve siyasi güç kaynağı olduklarını
- E Yalnızca deniz yollarını kapsadıklarını
| Ölçüt | Parçalı yapı | Merkezî yapı |
|---|---|---|
| Vergi | Yerel beyler toplar | Merkez adına toplanır |
| Ordu | Beylerin askerleri | Devletin düzenli ordusu |
| Hukuk | Bölgeden bölgeye değişir | Ülke genelinde ortak |
Tabloda iki devlet yapısı üç ölçüte göre karşılaştırılmıştır. Tabloya göre merkezî yapının parçalı yapıya en belirgin üstünlüğü hangisidir?
- A Vergi toplamaması
- B Yerel beylere yetki devretmesi
- C Ordu bulundurmaması
- D Hukuku bölgelere bırakması
- E Ülke genelinde tek elden ve ortak uygulama yapabilmesi
Orta Çağ’da salgın hastalıklar kervan ve gemi yollarını izleyerek uzak bölgelere ulaşmıştır. Bu durum ticaret yollarının hangi yönünü ortaya koymaktadır?
- A Mal ve insanla birlikte hastalığı da taşıdığını
- B Yalnız olumlu sonuçlar doğurduğunu
- C Salgınları önlediğini
- D Kendi içine kapalı çalıştığını
- E Yalnız kara yollarını kapsadığını
| Merkez | Öne çıkan çalışma |
|---|---|
| Bağdat | Tercüme ve matematik |
| Endülüs | Tıp, felsefe ve optik |
| Semerkant | ? |
Tabloda Orta Çağ’ın bilim merkezleri ve çalışma alanları eşleştirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloya göre soru işaretli yere hangisi gelmelidir?
- A Denizcilik ve gemi yapımı
- B Dokumacılık
- C Astronomi ve gözlemevi çalışmaları
- D Cam üretimi
- E Kâğıt ticareti
Orta Çağ Avrupa’sından bir düzen
Merkezî otoritenin zayıfladığı bir düzende toprak sahipleri kendi bölgelerinde güvenliği sağlamış; köylüler koruma karşılığında bu kişilere bağlanarak toprağa bağlı çalışmıştır.
Yukarıda anlatılan düzenin ortaya çıkmasında etkili olan temel etken hangisidir?
- A Şehir nüfusunun artması
- B Ticaretin çok gelişmesi
- C Merkezî otoritenin güvenliği sağlayamaz hâle gelmesi
- D Deniz aşırı keşiflerin yapılması
- E Yazının yaygınlaşması
Anadolu Selçukluları, yolların belirli aralıklarına kervanların konaklayabileceği yapılar inşa etmiştir. Bu yapıların ticarete sağladığı katkı nedir?
- A Gümrük vergisinin yükselmesi
- B Yolculuğun güvenli ve düzenli hâle gelmesi
- C Kervanların küçülmesi
- D Malların pahalanması
- E Yolların kısalması
Toprağın ve siyasi yetkinin çok sayıda yerel bey arasında paylaşıldığı bir düzende, kral ülkenin tamamında geçerli tek bir vergi ve ordu düzeni kurmakta zorlanmıştır. Bu durumun temel nedeni hangisidir?
- A Yazının kullanılmaması
- B Tarımın bilinmemesi
- C Nüfusun çok az olması
- D Siyasi yetkinin parçalanmış olması
- E Şehirlerin çok büyük olması
| Uygulama | Amacı |
|---|---|
| Kervansaray yapımı | Konaklama ve güvenlik sağlamak |
| Soyulan tüccarın zararının hazineden ödenmesi | ? |
Tabloda Anadolu Selçuklularının ticaret politikasına ait iki uygulama verilmiş, birinin amacı boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan amaç hangisidir?
- A Kervan sayısını azaltmak
- B Yolları uzatmak
- C Yabancı tüccarı ülkeden uzaklaştırmak
- D Vergi oranını yükseltmek
- E Tüccarın riskini üstlenip ülkeye güven duyulmasını sağlamak
Uzun yolculuklarda tüccarlar mallarını tek başına değil, birlikte hareket eden yük hayvanları katarıyla taşırdı. Bu taşıma biçimine verilen ad nedir?
- A Lonca
- B Panayır
- C Ribat
- D Menzil
- E Kervan
Bir toprak ve ordu düzeni
Devlet, belirli bir toprağın vergi gelirini bir görevliye bırakmış; görevli bu gelirle geçimini sağlamış, karşılığında belirli sayıda atlı asker yetiştirip savaşa hazır tutmuştur.
Yukarıda anlatılan düzenin devlet açısından sağladığı en önemli yarar hangisidir?
- A Hazineden nakit çıkmadan asker beslenebilmesi
- B Tarımın tamamen bırakılması
- C Toprakların satılması
- D Vergilerin kaldırılması
- E Ordunun küçültülmesi
| Yol | Başlangıç | Başlıca ürün |
|---|---|---|
| İpek Yolu | Çin | İpek, kâğıt |
| Baharat Yolu | Hindistan ve çevresi | ? |
Tabloda iki ticaret yolu karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloya göre soru işaretli yere hangisi gelmelidir?
- A İpek ve kâğıt
- B Demir ve bakır
- C Kürk ve deri
- D Cam ve seramik
- E Karabiber, tarçın gibi baharatlar
İslam dünyasında sınır ve yol boylarına hem askerî hem de konaklama işlevi taşıyan yapılar kurulmuştur. Sözü edilen yapıların adı nedir?
- A Agora
- B Kurgan
- C Ribat
- D Ziggurat
- E Forum
Şemada Orta Çağ bilim merkezlerinde izlenen bir süreç verilmiştir. Bu sürecin bilim tarihi bakımından gösterdiği temel gerçek hangisidir?
- A Her merkezin bilimi sıfırdan kurduğunu
- B Bilginin aktarılamayacağını
- C Tercümenin bilime zarar verdiğini
- D Bilimin birikerek ve aktarılarak ilerlediğini
- E Eski eserlerin hiç kullanılmadığını
Orta Çağ’da hem İslam dünyasında hem Avrupa’da belirli bir programa göre eğitim veren, hocaları ve öğrencileri bulunan kurumlar ortaya çıkmıştır. Bu kurumların ortaya çıkışı öncelikle hangi ihtiyacın sonucudur?
- A Tarımın bırakılması
- B Ticaretin durdurulması
- C Şehirlerin küçültülmesi
- D Ordunun dağıtılması
- E Bilginin düzenli biçimde öğretilmesi ve sonraki kuşağa aktarılması
| Ölçüt | Eski Çağ | Orta Çağ |
|---|---|---|
| Başlıca siyasi birim | Şehir devletleri, imparatorluklar | Krallıklar, imparatorluklar, beylikler |
| Ticaret | Bölgesel ağırlıklı | Kıtalar arası yollar |
Tabloda iki çağ iki ölçüte göre karşılaştırılmıştır. Bu tabloya dayanarak aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- A İki çağda da yalnızca şehir devletleri vardır.
- B Eski Çağ’da hiç devlet kurulmamıştır.
- C Orta Çağ’da ticaret tamamen durmuştur.
- D Orta Çağ’da ticaretin coğrafi kapsamı genişlemiştir.
- E Ticaretin siyasi yapıyla hiçbir ilgisi yoktur.
Bir ülke, kendi ürünü olmayan malların topraklarından geçişinden gelir elde etmektedir. Bu gelir biçimine ne ad verilir?
- A Öşür
- B Transit ticaret geliri
- C Bağış
- D Ganimet
- E Haraç
🔑 Cevap anahtarı ve çözümler — önce kendin çöz
1. sorunun çözümü
Büyüyen şehirlerin çoğunun yol kavşaklarında ve limanlarda olması, şehirleşmenin ticaret yollarıyla yakından ilgili olduğunu gösterir.
- Araştırmacının gözlemi bir yoğunlaşma bilgisidir: büyüyen şehirler rastgele dağılmamış, belirli noktalarda toplanmış.
- Kavşak ve liman, malların buluştuğu ve el değiştirdiği yerlerdir; yani ticaret noktalarıdır.
- Şehirlerin büyümesi ile bu noktaların örtüşmesi, büyümeyi sağlayan etkenin ticaret olduğunu gösterir.
- Denetleyelim: seçilen sonuç gözlemdeki iki yer türünü (kavşak ve liman) ortak bir etkende birleştiriyor ✓.
Sık yapılan hata: “Şehirlerin rastgele kurulduğu” sonucu gözlemin tersini söyler. Şehirlerin çoğunun belirli bir yer türünde toplanması rastgeleliği değil, belirli bir nedeni gösterir.
2. sorunun çözümü
Kartlar göç, ticaret ve yönetim başlıklarını birlikte gösterir; üçü birbirini etkileyen dinamikler olarak çağın hareketliliğini ortaya koyar.
- Birinci kart göçlerin siyasi sonucunu söylüyor.
- İkinci kart ticaretin ekonomik ve kültürel etkisini ekliyor.
- Üçüncü kart yönetim yapısındaki değişimi getiriyor.
- Üçünü kapsayan seçenek çağı bütün olarak tanımlar.
3. sorunun çözümü
Uzak bölgelerde benzer çözümlerin görülmesi, ustaların ve bilginin yollar aracılığıyla dolaştığını, mimari bilginin etkileşimle yayıldığını gösterir.
- Aynı mimari unsurlar farklı havzalarda görülüyor.
- Bu bölgeler birbirinden uzak.
- Ancak ticaret ve seyahat yollarıyla bağlılar.
- Bu bağlantı, bilginin etkileşimle yayıldığını gösterir.
4. sorunun çözümü
Baharat Yolu’nun taşıdığı başlıca mallar karabiber, tarçın ve karanfildir.
- Tablodaki mantık: yolun adı taşıdığı başlıca maldan gelir. İpek Yolu’nda ipek ve porselen taşınıyor.
- Baharat Yolu da adını Hindistan, Seylan ve Güneydoğu Asya adalarında yetişen baharatlardan alır.
- Karabiber, tarçın ve karanfil bu yolun en değerli mallarıdır; Avrupa’da yemeği tatlandırmak ve saklamak için yüksek fiyatla alınırdı.
- Denetleyelim: seçenekteki üç ürünün üçü de baharattır; eşleştirme yolun adıyla birebir tutuyor ✓.
Sık yapılan hata: “Kürk ve deri” seçilebiliyor, çünkü o da uzak mesafeli ticaretin önemli malıdır. Ancak kürk ve deri Kürk Yolu’nun ürünüdür; baharat ise sıcak iklim bölgelerinde yetişir.
5. sorunun çözümü
Yol üzerindeki gelir ve denetim, hem zenginlik hem siyasi güç sağlar; bu yüzden yollar devletler arası rekabetin konusudur.
- Yol geçen bölgelerde şehirler büyüyor.
- Yolu elinde tutan devletler zenginleşiyor.
- Zenginlik siyasi güce dönüşüyor.
- Bu yüzden yollar ekonomik ve siyasi güç kaynağıdır.
6. sorunun çözümü
Merkezî yapıda vergi, ordu ve hukuk tek elden yürütülür; bu da ülke genelinde ortak ve öngörülebilir bir düzen sağlar.
- Tabloda her ölçütte merkez tek elden iş görüyor.
- Parçalı yapıda ise uygulama bölgeye göre değişiyor.
- Tek elden yürütme ortak bir düzen doğurur.
- Üstünlük bu ortaklık ve öngörülebilirliktedir.
7. sorunun çözümü
Salgınların kervan ve gemi yollarını izlemesi, ticaret yollarının mal ve insanla birlikte hastalığı da taşıdığını gösterir.
- Salgın hastalık kendiliğinden uzağa gidemez; onu taşıyan insanlar, hayvanlar ve eşyadır.
- Ticaret yolları mal ve insanı sürekli hareket ettirdiği için hastalık da bu hareketle yol boyunca ilerler.
- Örneğin 14. yüzyıldaki büyük veba, Karadeniz limanlarından gemilerle Akdeniz’e, oradan Avrupa’ya yayılmıştır.
- Denetleyelim: salgının yayılma yönü ile yolların yönü aynı; seçenek bu örtüşmeyi açıklıyor ✓.
Sık yapılan hata: “Yalnız olumlu sonuçlar doğurduğunu” seçeneği, ticaret yollarının genellikle olumlu anlatılmasından dolayı işaretlenebiliyor. Oysa soru tam da olumsuz bir yönü, hastalığın yayılmasını gösteriyor.
8. sorunun çözümü
Semerkant, gözlemevi ve astronomi cetvelleriyle tanınan bir bilim merkezidir.
- Tabloda her merkez bir bilim alanıyla anılıyor.
- Bağdat tercüme ve matematik, Endülüs tıp ve optikle öne çıkıyor.
- Semerkant ise gözlemevi geleneğiyle bilinir.
- Bu yüzden boş yere astronomi gelir.
9. sorunun çözümü
Güvenliği sağlayamayan merkez, halkı yerel güç sahiplerine yöneltmiş; koruma karşılığı bağlılık ilişkisi bu boşlukta doğmuştur.
- Metinde merkezî otoritenin zayıfladığı belirtiliyor.
- Güvenlik ihtiyacı ortadan kalkmıyor.
- Bu ihtiyacı yerel toprak sahipleri karşılıyor.
- Koruma karşılığı bağlılık ilişkisi böyle doğuyor.
10. sorunun çözümü
Yol boyunca kurulan kervansaraylar, yolculuğun güvenli ve düzenli hâle gelmesini sağlamıştır.
- Kervanın uzun yolda iki temel sorunu vardır: geceyi nerede geçireceği ve eşkıyaya karşı nasıl korunacağı.
- Anadolu Selçukluları yolların belirli aralıklarına, yaklaşık bir günlük yürüyüş mesafesiyle, sağlam duvarlı kervansaraylar yaptırdı.
- Böylece tüccar her akşam korunaklı bir yerde konaklar, hayvanını besler, malını güvenle saklar; yolculuk öngörülebilir bir düzene girer.
- Denetleyelim: seçilen katkı iki sorunu da (güvenlik ve konaklama) karşılıyor ✓.
Sık yapılan hata: “Yolların kısalması” seçilebiliyor, çünkü kervansaraylar yolculuğu kolaylaştırır. Ama bir yapı yolun uzunluğunu değiştirmez; mesafe aynı kalır, yalnız yolculuk güvenli ve düzenli hâle gelir.
11. sorunun çözümü
Yetki parçalandığında merkez, ülke genelinde tek tip uygulama yapabilmek için gereken doğrudan otoriteden yoksun kalır.
- Yetki çok sayıda yerel bey arasında bölünmüş.
- Her bey kendi bölgesinde söz sahibi.
- Merkez, bu beylerin üzerinden geçemiyor.
- Bu yüzden ülke genelinde tek düzen kurulamıyor.
12. sorunun çözümü
Soyulan tüccarın zararının hazineden ödenmesinin amacı, tüccarın riskini üstlenip ülkeye güven duyulmasını sağlamaktır.
- Tablodaki ilk uygulama (kervansaray) konaklama ve güvenliği amaçlıyor; ikinci uygulama da aynı politikanın parçası.
- Tüccarın en büyük korkusu yolda soyulup bütün sermayesini kaybetmektir.
- Anadolu Selçukluları bu zararı devlet hazinesinden karşılayarak riski tüccarın üzerinden aldı; bu uygulama bir tür devlet sigortasıdır.
- Denetleyelim: güven duyan tüccar o ülkenin yolunu seçer; seçenek ilk satırdaki güvenlik amacıyla da uyumlu ✓.
Sık yapılan hata: “Vergi oranını yükseltmek” seçilebiliyor, çünkü hazineden ödeme yapan devletin bu parayı vergiyle geri alacağı düşünülür. Oysa Selçuklular gümrüğü düşük tutarak tüccarı çekmeye çalışmıştır; uygulamanın amacı gelir değil güvendir.
13. sorunun çözümü
Birlikte hareket eden yük hayvanları katarıyla yapılan taşımaya kervan denir.
- Tanımdaki ipuçları: uzun yolculuk, tüccarların birlikte hareket etmesi, yük hayvanlarının katar hâlinde ilerlemesi.
- Tüccarların tek başına yola çıkmak yerine toplu yolculuk yapmasının nedeni güvenliktir; kalabalık grup eşkıyaya karşı daha korunaklıdır.
- Yük hayvanlarıyla (deve, katır, at) birlikte yol alan bu topluluğa kervan denir.
- Denetleyelim: diğer seçeneklerin hiçbiri bir taşıma biçimi değil; lonca meslek birliği, panayır pazar, ribat yapı, menzil ise konaklama noktasıdır ✓.
Sık yapılan hata: “Menzil” de yolculukla ilgili olduğu için karıştırılır. Ancak menzil, yol üzerinde hayvanların değiştirildiği ya da konaklanan duraktır; hareket eden topluluğun adı değildir.
14. sorunun çözümü
Askerin maaşı hazineden nakit olarak ödenmez; toprağın vergi geliriyle karşılanır. Böylece nakit sıkıntısı çekmeden büyük ordu beslenebilir.
- Görevliye para değil, toprağın vergi geliri veriliyor.
- Görevli hem geçimini hem askerlerini bu gelirle karşılıyor.
- Hazineden nakit çıkmıyor.
- Böylece devlet nakit harcamadan ordu bulundurabiliyor.
15. sorunun çözümü
Baharat Yolu Hindistan ve çevresinden karabiber, tarçın, karanfil gibi baharatların taşındığı güzergâhtır.
- Tabloda her yolun başlıca ürünü veriliyor.
- İpek Yolu’nda ipek ve kâğıt taşınıyor.
- Baharat Yolu adını taşıdığı üründen alır.
- Bu yüzden boş yere baharatlar gelir.
16. sorunun çözümü
İslam dünyasında sınır ve yol boylarına kurulan, hem askerî hem konaklama işlevi taşıyan yapıların adı ribattır.
- Yapının iki işlevi var: askerî (sınırı ve yolu korumak) ve konaklama (yolcuyu barındırmak).
- İslam dünyasında bu iki işlevi birleştiren yapılara ribat denir; içinde asker bulunur, yolcular da güvenle konaklardı.
- Ribatlar zamanla konaklama işlevi ağır basan kervansarayların öncüsü olmuştur.
- Denetleyelim: diğer seçeneklerin hiçbiri İslam dünyasına ait değil; agora ve forum Yunan-Roma meydanı, kurgan bozkır mezarı, ziggurat Mezopotamya tapınağıdır ✓.
Sık yapılan hata: “Ziggurat” ya da “Kurgan” gibi yapı adları konu karıştırıldığında seçiliyor. İkisi de Eski Çağ’a aittir ve ne askerî ne konaklama işlevi taşır; ziggurat tapınak, kurgan mezardır.
17. sorunun çözümü
Tercüme, üzerine ekleme ve yayılma basamakları bilginin kuşaklar ve merkezler arasında birikerek ilerlediğini gösterir.
- Süreç eski eserlerin aktarılmasıyla başlıyor.
- Aktarılan bilgi üzerine yenisi ekleniyor.
- Genişleyen bilgi başka merkezlere geçiyor.
- Bu döngü bilimin birikerek ilerlediğini gösterir.
18. sorunun çözümü
Artan bilgi birikiminin düzenli biçimde öğretilmesi ve aktarılması, programlı eğitim kurumlarını zorunlu kılmıştır.
- Bilgi birikimi tek tek kişilerle aktarılamayacak kadar büyümüş.
- Düzenli bir aktarım için program ve mekân gerekmiş.
- Hoca ve öğrenciyi bir araya getiren kurumlar doğmuş.
- Bu kurumların temel amacı bilgiyi öğretmek ve aktarmaktır.
19. sorunun çözümü
Tabloda ticaret bölgeselden kıtalar arasına geçmiş görünmektedir; bu, coğrafi kapsamın genişlediğini gösterir.
- Eski Çağ satırında ticaret bölgesel ağırlıklı.
- Orta Çağ satırında kıtalar arası yollar var.
- Yani kapsam genişlemiş.
- Öteki seçenekler tabloyla çelişiyor ya da desteklenmiyor.
20. sorunun çözümü
Bir ülkenin kendi üretmediği malların topraklarından geçişinden elde ettiği gelire transit ticaret geliri denir.
- Tanımdaki iki bilgi: mal o ülkenin ürünü değil; gelir yalnız malın geçişinden elde ediliyor.
- Malın bir ülkeden başka bir ülkeye giderken üçüncü bir ülkeden geçmesine transit geçiş denir.
- Geçiş ülkesi bu maldan gümrük, konaklama ve hizmet geliri elde eder; gelirin kaynağı üretim değil ülkenin konumudur.
- Denetleyelim: diğer terimlerin hiçbiri geçişten alınan gelir değil; öşür ürün vergisi, haraç ise vergi ya da boyun eğme bedelidir ✓.
Sık yapılan hata: “Öşür” de bir gelir türü olduğu için sık seçilir. Ancak öşür, ülkede üretilen tarım ürününden alınan onda bir oranındaki vergidir; sorudaki gelir ise ülkede üretilmeyen malın geçişinden alınır.