9. Sınıf Tarih 1. Dönem 1. Yazılı
20 soru · cevap anahtarı ve adım adım çözüm sayfanın altında
Kapsanan konular
Kartlarda tarih öğrenmenin kazandırdıkları verilmiştir. Bu kartlar birlikte değerlendirildiğinde tarih öğrenmenin amacı bakımından ulaşılabilecek en kapsayıcı sonuç hangisidir?
- A Yalnızca tarih sıralarını ezberlemek
- B Yalnızca geçmişi merak etmek
- C Geçmişi olduğu gibi yeniden yaşamak
- D Yalnızca sınavlarda başarılı olmak
- E Geçmişi kavrayarak bugünü anlamlandırmak ve kanıta dayalı düşünmeyi geliştirmek
Şemada bir bölgede yaşanan gelişmeler sırayla verilmiştir. Şemadaki dizilişin tarihsel düşünme becerileri bakımından gösterdiği en önemli şey hangisidir?
- A Olayların rastlantısal olduğunu
- B Olayların birbirini hazırlayan sebep-sonuç zinciri oluşturduğunu
- C Olayların hiçbir ilişkisinin olmadığını
- D Göçün kuraklıktan önce yaşandığını
- E Nüfusun her zaman arttığını
Bir tarihçi kendi görüşünü destekleyen belgeleri kullanıp desteklemeyenleri çalışmasına hiç almamıştır. Bu tutum tarih yazımı bakımından hangi ilkeye aykırıdır?
- A Nesnellik (tarafsızlık)
- B Kronoloji
- C Yer belirtme
- D Belge kullanma
- E Sebep-sonuç arama
Bir öğrenci 1453 yılının hangi yüzyılda olduğunu hesaplamak istemektedir. Yüzyıl hesabında yüzler basamağına bir eklendiği bilindiğine göre öğrencinin bulacağı sonuç ve gerekçesi hangisidir?
- A 14. yüzyıl; çünkü yıl 14 ile başlar.
- B 15. yüzyıl; çünkü 14'ün üzerine bir eklenir.
- C 16. yüzyıl; çünkü 1453 yarıyı geçmiştir.
- D 13. yüzyıl; çünkü 1453'ten yüz çıkarılır.
- E 145. yüzyıl; çünkü ilk üç rakam alınır.
Bir öğretmen, tarihî olayların laboratuvarda tekrar edilemeyeceğini ve aynı koşullarda yeniden yaşatılamayacağını söylemiştir. Bu durumun tarih biliminin yöntemi bakımından en önemli sonucu hangisidir?
- A Tarih deney yerine belgeye ve eleştirel incelemeye dayanır.
- B Tarih hiçbir yöntem kullanmaz.
- C Tarihî olaylar hakkında hiçbir şey bilinemez.
- D Tarih yalnızca sayısal verilerle çalışır.
- E Tarih olayları tekrar yaşatarak sınar.
Bir bilim dalının tanımı
Geçmişte yaşamış insan topluluklarının birbirleriyle ve çevreleriyle kurdukları ilişkileri; yer ve zaman göstererek, belgelere dayanarak ve sebep-sonuç bağı içinde inceleyen bilim dalı.
Yukarıdaki kutuda tanımı verilen bilim dalı ile ilgili olarak bu tanımdan çıkarılamayacak yargı hangisidir?
- A İnsan topluluklarını konu edinir.
- B Yer ve zaman belirtmeyi gerektirir.
- C Belgeye dayanmayı gerektirir.
- D Olaylar arasında sebep-sonuç bağı arar.
- E Gelecekte olacakları önceden bildirir.
Şemada bazı olaylar zaman çizgisi üzerinde gösterilmiştir. Şemaya göre bu olayların bu biçimde sıralanması tarih biliminin hangi ilkesiyle ilgilidir?
- A Kronoloji
- B Nesnellik
- C Belgeye dayanma
- D Kaynak eleştirisi
- E Sebep-sonuç ilişkisi
| Kaynak | Savaşı anlatışı |
|---|---|
| Galip tarafın vakayinamesi | Kahramanlık ve zafer vurgusu |
| Mağlup tarafın kroniği | Haksızlık ve kayıp vurgusu |
Tabloda aynı savaşı anlatan iki kaynağın vurguları karşılaştırılmıştır. Bu durum karşısında tarihçinin izlemesi gereken en uygun yol hangisidir?
- A Yalnızca galip tarafın kaynağına güvenmek
- B Yalnızca mağlup tarafın kaynağına güvenmek
- C İki kaynağı da kullanmayıp konuyu bırakmak
- D İki kaynağı karşılaştırıp başka kanıtlarla birlikte değerlendirmek
- E Kaynakların tarihini değiştirmek
Yazı dünyanın her yerinde aynı tarihte bulunmamış; kimi bölgelerde çok daha geç kullanılmaya başlanmıştır. Bu bilgi, tarih öncesi çağların bölgelere göre değerlendirilmesi bakımından hangi sonucu doğurur?
- A Tarih öncesi çağlar her bölgede aynı anda sona ermiştir.
- B Tarih öncesi çağlar hiçbir bölgede sona ermemiştir.
- C Yazısı olmayan bölgelerde tarih hiç incelenemez.
- D Tüm bölgeler için tek bir tarih kabul edilmiştir.
- E Çağların başlangıç ve bitişi bölgeden bölgeye değişebilir.
Bir öğrenci internette bulduğu, kaynağı belirtilmemiş bir görseli ödevinde tarihî belge olarak kullanmıştır. Öğretmeni bu kullanımın sakıncalı olduğunu söylemiştir. Öğretmenin gerekçesi hangisidir?
- A Görseller tarihte hiç kullanılmaz.
- B İnternetteki her içerik ücretlidir.
- C Görsellerin rengi tarihî değeri belirler.
- D Kaynağı belirsiz içerik sınanamaz; güvenilirliği doğrulanamaz.
- E Ödevlerde yalnızca kitap kullanılabilir.
| Alan | Yüzyıllar içinde |
|---|---|
| Ulaşım araçları | Tamamen değişti |
| Yazının kullanılması | Sürüyor |
Tabloda iki alanın yüzyıllar içindeki durumu karşılaştırılmıştır. Bu karşılaştırma tarihsel düşünmenin hangi kavram çiftini örneklendirir?
- A Değişim ve süreklilik
- B Neden ve sonuç
- C Birincil ve ikincil kaynak
- D Kronoloji ve takvim
- E Nesnellik ve öznellik
| Kaynak | Türü |
|---|---|
| Olayı yaşayan kişinin günlüğü | Birincil |
| Döneme ait para | Birincil |
| Yıllar sonra yazılmış inceleme kitabı | ? |
Tabloda üç kaynak türüne göre sınıflandırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloya göre soru işaretli yere ne gelmelidir ve gerekçesi nedir?
- A Birincil; çünkü kitapta da bilgi vardır.
- B İkincil; çünkü olayı yaşamayan biri sonradan derlemiştir.
- C Birincil; çünkü yazarı bir tarihçidir.
- D İkincil; çünkü kâğıda basılmıştır.
- E Hiçbiri; kitaplar kaynak sayılmaz.
| Takvim | Esas aldığı hareket |
|---|---|
| Hicri takvim | Ay'ın Dünya çevresindeki dolanımı |
| Miladi takvim | Dünya'nın Güneş çevresindeki dolanımı |
Tabloda iki takvimin dayandığı gök hareketi verilmiştir. Bir yıl uzunluğu bakımından bu iki takvim arasında fark bulunmasının temel nedeni tabloya göre hangisidir?
- A İki takvimin başlangıç yılının farklı olması
- B Takvimlerin farklı dillerde yazılması
- C Dayandıkları gök hareketlerinin sürelerinin farklı olması
- D Ay adlarının farklı olması
- E Kullanıldıkları bölgelerin farklı olması
Bir tarihçinin çalışma adımları
Bir tarihçi eline geçen belgenin gerçekten iddia edilen döneme ait olup olmadığını, sonradan değiştirilip değiştirilmediğini araştırır; ardından içindeki bilgilerin güvenilirliğini başka kaynaklarla karşılaştırır.
Yukarıda anlatılan çalışma tarih yönteminin hangi aşamasını tanımlar?
- A Tarama (kaynak arama)
- B Tasnif (sınıflandırma)
- C Terkip (sentez)
- D Tenkit (kaynak eleştirisi)
- E Yayımlama
| Bilim dalı | Tarihe katkısı |
|---|---|
| Arkeoloji | Kazıyla maddi kalıntı bulur |
| Paleografya | Eski yazıları okur |
| Nümizmatik | ? |
Tabloda tarihe yardımcı bilim dallarından üçü ve katkıları verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloya göre soru işaretli yere hangi katkı gelmelidir?
- A İklim değişimlerini ölçer
- B Eski paraları inceler
- C Mezarları açar
- D Dil bilgisi kurallarını belirler
- E Haritaları çizer
Tarih öncesi ile tarihî çağların ayrılmasında ölçüt olarak yazının bulunuşu kabul edilir. Bu ölçütün seçilmesinin en önemli gerekçesi hangisidir?
- A Yazının bulunuşuyla insanlar yerleşik hayata geçmiştir.
- B Yazı tüm dünyada aynı anda bulunmuştur.
- C Yazı bulunmadan önce insan toplulukları yaşamamıştır.
- D Yazıyla birlikte olaylar kayda geçmiş ve belgeye dayalı inceleme mümkün olmuştur.
- E Yazının bulunuşuyla savaşlar sona ermiştir.
Bir araştırmacı eski bir yazıtın dilini çözerek metnin ne anlattığını ortaya koymuştur. Bu çalışma öncelikle hangi bilim dalının katkısıyla mümkün olmuştur?
- A Nümizmatik
- B Kimya
- C Antropoloji
- D Coğrafya
- E Filoloji
Şemada tarih araştırmasının basamakları sırayla verilmiştir. Bir öğrenci kaynakları hiç sınamadan doğrudan sonuç yazmıştır. Şemaya göre öğrencinin atladığı basamak ve bunun doğuracağı en önemli sakınca hangisidir?
- A Tarama; kaynak bulunamaz.
- B Tasnif; kaynaklar dağınık kalır.
- C Tenkit; güvenilir olmayan bilgi sonuca taşınır.
- D Terkip; sonuç yazılamaz.
- E Yayım; çalışma duyurulamaz.
Kartlarda dört tarihî kaynak numaralandırılmıştır. Bunlardan biri sözlü, üçü ise yazılı ya da kalıntı türündendir. Kartlara göre sözlü kaynak niteliği taşıyan hangisidir?
- A I
- B II
- C III
- D IV
- E I ve II
Kartlarda tarih araştırmalarında kullanılan bazı dijital imkânlar verilmiştir. Bu imkânların araştırmaya sağladığı en belirgin katkı hangisidir?
- A Kaynak eleştirisini gereksiz kılması
- B Belgelerin içeriğini değiştirmesi
- C Kaynaklara erişimi ve tarama işini hızlandırması
- D Tarihçinin yorumunu ortadan kaldırması
- E Kronolojiyi gereksiz kılması
🔑 Cevap anahtarı ve çözümler — önce kendin çöz
1. sorunun çözümü
Kartlar bilgi, kimlik ve düşünme becerisi boyutlarını birlikte gösterir; tarih öğrenmenin amacı bu üçünün birleşimidir.
- Birinci kart bugünü anlamayı söylüyor.
- İkinci kart ortak geçmiş bilincini ekliyor.
- Üçüncü kart eleştirel düşünmeyi getiriyor.
- Üçünü kapsayan seçenek en genel amacı verir.
2. sorunun çözümü
Kuraklık kıtlığı, kıtlık da göçü hazırlamıştır; şema olaylar arasındaki sebep-sonuç zincirini gösterir.
- Kuraklık tarım verimini düşürüyor.
- Düşen verim kıtlığa yol açıyor.
- Kıtlık ise insanları göçe zorluyor.
- Her olay bir sonrakini hazırlıyor; bu bir sebep-sonuç zinciridir.
3. sorunun çözümü
Kanıtları seçerek kullanmak, sonucu baştan belirlemek anlamına gelir ve nesnellik ilkesine aykırıdır.
- Tarihçi belgeleri kendi görüşüne göre ayıklamış.
- Aleyhindeki kanıtları görmezden gelmiş.
- Bu, sonucu baştan belirlemektir.
- Böyle bir tutum nesnellik ilkesiyle bağdaşmaz.
4. sorunun çözümü
1401-1500 arası 15. yüzyıldır; yüzler basamağındaki 14 sayısına bir eklenerek bulunur.
- 1453 yılının yüzler basamağı 14'tür.
- Yüzyıl bulunurken bu sayıya bir eklenir.
- 14 + 1 = 15
- Yani 1453, 15. yüzyıldadır (1401-1500 aralığı).
5. sorunun çözümü
Tekrarlanamayan olaylar deneyle sınanamaz; bu yüzden tarih, geriye kalan belgeleri eleştirel biçimde inceleyerek sonuca ulaşır.
- Deney, aynı koşulların yeniden kurulmasını gerektirir.
- Tarihî olaylarda bu koşul sağlanamaz.
- Geriye kalan tek dayanak, olaydan arta kalan belgelerdir.
- Bu yüzden yöntem, belge incelemesi ve kaynak eleştirisidir.
6. sorunun çözümü
Tanımda geçmişin incelenmesinden söz edilir; geleceği önceden bildirmek tarihin işi değildir çünkü tarihî olaylar tekrarlanamaz ve deneye konu edilemez.
- Tanımda dört ölçüt var: insan toplulukları, yer-zaman, belge, sebep-sonuç.
- İlk dört seçenek bu ölçütlerin karşılığıdır.
- Tanımda geleceğe dair bir iddia yoktur.
- Tarih geçmişi inceler; öngörü bilimi değildir.
7. sorunun çözümü
Olayların oluş sırasına göre dizilmesine kronoloji denir; kronoloji olmadan sebep-sonuç bağı da kurulamaz.
- Şemada olaylar zamana göre sıralanmış.
- Zaman sırası ile ilgili ilke kronolojidir.
- Nesnellik tarafsızlıkla, tenkit ise sınamayla ilgilidir.
- Bu yüzden cevap kronolojidir.
8. sorunun çözümü
Kaynaklar yazarının bakış açısını taşır; nesnelliğe yaklaşmanın yolu farklı kaynakları karşılaştırmak ve başka kanıtlarla desteklemektir.
- İki kaynak aynı olayı farklı vurgularla anlatıyor.
- Bu fark yazarların bakış açısından kaynaklanır.
- Tek kaynağa güvenmek o bakış açısını benimsemek olur.
- Doğru yol, kaynakları karşılaştırıp başka kanıtlarla sınamaktır.
9. sorunun çözümü
Ölçüt yazının bulunuşu olduğu için, yazıya geç geçen bölgelerde tarih öncesi çağlar daha uzun sürmüştür; çağ geçişleri evrensel bir tarih taşımaz.
- Çağ ayrımının ölçütü yazının kullanılmasıdır.
- Yazı her bölgede aynı tarihte kullanılmaya başlanmamıştır.
- Öyleyse ölçütün gerçekleştiği tarih de bölgeye göre değişir.
- Bu da çağ geçişlerinin bölgeden bölgeye farklılaşması demektir.
10. sorunun çözümü
Kaynağı bilinmeyen bir içeriğin dönemi, yazarı ve güvenilirliği sınanamaz; tenkit aşaması uygulanamayan malzeme belge olarak kullanılamaz.
- Belgenin kim tarafından, ne zaman üretildiği bilinmiyor.
- Bu bilgiler olmadan kaynak eleştirisi yapılamaz.
- Sınanamayan bilgi güvenilir sayılamaz.
- Bu yüzden kaynağı belirsiz içerik belge olarak kullanılamaz.
11. sorunun çözümü
Bazı unsurlar zamanla değişirken bazıları varlığını sürdürür; tarihte bu ikili "değişim ve süreklilik" kavramlarıyla incelenir.
- Tabloda bir alan tamamen değişmiş.
- Öteki alan ise varlığını sürdürüyor.
- Biri değişimi, öteki sürekliliği örnekler.
- Bu ikili "değişim ve süreklilik" kavram çiftidir.
12. sorunun çözümü
Birincil kaynak olayın dönemine ait ve olaya tanıklık eden malzemedir; sonradan yazılmış inceleme, birincil kaynaklardan yararlanarak üretildiği için ikincil kaynaktır.
- Günlük ve para, olayın kendi döneminden kalmıştır.
- İnceleme kitabı ise yıllar sonra yazılmıştır.
- Yazarı olayı yaşamamış, başka kaynaklardan yararlanmıştır.
- Bu tür kaynaklara ikincil kaynak denir.
13. sorunun çözümü
Ay yılı ile güneş yılının süreleri farklıdır; takvimler farklı gök hareketlerini esas aldığı için yıl uzunlukları da farklıdır.
- Tabloda her takvimin dayandığı hareket verilmiş.
- Biri Ay'ın, öteki Dünya'nın dolanımına dayanıyor.
- Bu iki dolanımın süreleri birbirinden farklıdır.
- Yıl uzunluğundaki fark buradan doğar.
14. sorunun çözümü
Belgenin gerçekliğini ve içeriğinin güvenilirliğini sınama işlemine tenkit (kaynak eleştirisi) denir.
- Tarihçi önce belgenin sahte olup olmadığına bakıyor.
- Sonra içindeki bilgiyi başka kaynaklarla karşılaştırıyor.
- Bu iki işlem birlikte kaynak eleştirisidir.
- Tarama kaynağı bulmak, terkip ise sonuçları birleştirmektir.
15. sorunun çözümü
Nümizmatik, eski para ve madalyaları inceleyen bilim dalıdır; paralar üzerindeki yazı ve semboller dönemin yöneticisi ve ekonomisi hakkında bilgi verir.
- Arkeoloji kalıntı, paleografya yazı ile ilgileniyor.
- Nümizmatik ise para ile ilgilenen daldır.
- Paralar üzerindeki isim ve semboller dönem hakkında bilgi verir.
- Bu yüzden boş yere "eski paraları inceler" gelir.
16. sorunun çözümü
Tarih belgeye dayanır; yazının bulunuşu olayların kayda geçmesini, dolayısıyla belgeye dayalı incelemeyi mümkün kılmıştır.
- Tarih biliminin dayanağı belgedir.
- Yazıdan önce olaylar kayda geçmemiştir.
- Yazıyla birlikte yazılı belge ortaya çıkmıştır.
- Bu yüzden ayrım ölçütü yazının bulunuşudur.
17. sorunun çözümü
Filoloji (dil bilimi) eski dillerin çözülmesini ve metinlerin anlaşılmasını sağlar.
- Araştırmacı yazıtın DİLİNİ çözmüştür.
- Dille ilgilenen bilim dalı filolojidir.
- Nümizmatik para, antropoloji insan topluluklarıyla ilgilidir.
- Bu yüzden katkı filolojiye aittir.
18. sorunun çözümü
Tenkit atlandığında sahte ya da yanlı bir belgedeki bilgi sınanmadan sonuca aktarılır; bu da çalışmanın tamamını hatalı kılar.
- Öğrenci kaynakları toplamış ama sınamamış.
- Şemada sınama işlemi tenkit basamağıdır.
- Sınanmayan kaynak yanlış bilgi taşıyabilir.
- Bu yanlış bilgi doğrudan sonuca geçer.
19. sorunun çözümü
Destanlar kuşaktan kuşağa anlatılarak aktarılan sözlü kaynaklardır; kitabe ve mezar taşı yazılı, çanak çömlek ise kalıntı niteliğindedir.
- Kitabe ve mezar taşı üzerinde yazı bulunur.
- Çanak çömlek maddi kalıntıdır.
- Destan ise anlatılarak aktarılan bir üründür.
- Bu yüzden sözlü kaynak III numaralı karttır.
20. sorunun çözümü
Dijitalleşme kaynaklara erişimi ve tarama basamağını hızlandırır; ancak kaynak eleştirisi ve yorum yine tarihçiye aittir.
- Kartlarda erişim ve arama kolaylıkları sıralanmış.
- Bunlar kaynağa ulaşma sürecini kısaltır.
- Belgenin güvenilirliğini sınamak yine tarihçinin işidir.
- Bu yüzden katkı erişim ve tarama hızındadır.