Din, Çevre ve Teknoloji

1. Tabloda iki bakış karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Boş bırakılan yere ne gelmelidir?

• A) Kullanırken korumayı ve gelecek kuşakları gözetir
• B) Hiç kullanmamayı savunur
• C) Tüketmeyi hızlandırır
• D) Doğayı önemsemez
• E) Kaynakları sınırsız sayar

Doğru cevap: A — Emanet anlayışı kullanma hakkını kabul ederken bunu koruma sorumluluğuyla birlikte ele alır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda bakış, sağda o bakışın doğaya yaklaşımı.
2. Dolu satır: doğayı sınırsız kaynak sayan bakış → tüketmekte sakınca görmez. Burada yalnız kullanma hakkı var, sınır yok.
3. Emanet anlayışı ise kullanmayı yasaklamaz ama bir sınır ekler: emanet korunarak sahibine ve sonrakilere bırakılır. Yani kullanırken koruma ve gelecek kuşaklar gözetilir.
4. Denetleyelim: emanet "hiç dokunma" demek değil ✓ — ayrım kullanmakta değil, kullanırken sorumluluk taşımakta.

2. Yukarıdaki davranış hangi kavramla adlandırılır?

• A) Cimrilik
• B) İsraf
• C) Kanaat
• D) Cömertlik
• E) Tasarruf

Doğru cevap: B — İhtiyacın ötesinde tüketip kaynağı boşa harcamaya israf denir.

1. Davranıştaki iki ölçüte bakalım: alınan miktar ihtiyacın çok üstünde ve ürünler kullanılmadan atılıyor.
2. Birincisi aşırılığı, ikincisi kaynağın hiç işe yaramadan yok olduğunu gösteriyor.
3. İhtiyacın ötesinde tüketmek ve kaynağı boşa harcamak israf olarak adlandırılır.
4. Denetleyelim: harcamanın çok olması tek başına israf değil ✓ — belirleyici olan ihtiyaç ölçüsünün aşılması ve kaynağın boşa gitmesi.

3. Tabloda tutumlar değerlendirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tablodaki eksik bölüm nasıl tamamlanmalıdır?

• A) Kanaat
• B) İsraf
• C) Cimrilik
• D) Ölçülülük
• E) Cömertlik

Doğru cevap: C — İki aşırı uç arasında ölçülülük esastır; harcaması gerekirken harcamamak cimriliktir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda tutum, sağda değerlendirmesi. Tutumlar bir ölçü ekseninde diziliyor.
2. Dolu satır: ihtiyacın çok üstünde harcamak → israf. Bu, eksenin bir ucundaki aşırılık.
3. Boş satırdaki tutum ise tam karşı uç: gereken yerde bile harcamamak. Harcamamakta aşırılığa cimrilik denir.
4. Denetleyelim: eksenin ortasında kanaat ve ölçülülük durur ✓ — iki uç da ölçüden sapmadır.

4. Kartlarda bir tutuma ilişkin davranışlar verilmiştir. Bu davranışların tanımladığı kavram hangisidir?

• A) Hırs
• B) İsraf
• C) Cimrilik
• D) Kanaat
• E) Gösteriş

Doğru cevap: D — Kanaat; ihtiyacı ölçü alan, elindekiyle yetinmeyi bilen dengeli tutumdur.

1. Kartlardaki üç davranışı okuyalım: ihtiyaç kadar almak, olanla yetinmeyi bilmek, boşa harcamamak.
2. Üçü de bir ÖLÇÜ bildiriyor. Hiçbiri "hiç alma" ya da "hiç harcama" demiyor; ihtiyacı sınır kabul ediyor.
3. İhtiyacı ölçü alan ve elindekiyle yetinmeyi bilen bu dengeli tutuma kanaat denir.
4. Denetleyelim: kanaat cimrilik değil ✓ — cimrilikte gereken yerde bile harcanmaz, kanaatte ihtiyaç kadar harcanır.

5. Tabloda iki alışkanlık karşılaştırılmıştır. Bu tabloya göre yapılabilecek en uygun çıkarım hangisidir?

• A) Suyun sınırsız olduğu
• B) Su tüketiminin ölçülemediği
• C) İki alışkanlığın aynı olduğu
• D) Tasarrufun imkânsız olduğu
• E) Küçük alışkanlık değişikliklerinin büyük tasarruf sağlayabildiği

Doğru cevap: E — Aynı iş için harcanan su 12 kat farklı; alışkanlık değişimi büyük tasarruf sağlar.

1. Tabloda karşılaştırılan iki alışkanlık AYNI işi görüyor: diş fırçalamak.
2. Değerleri okuyalım: musluk açık bırakılırsa 12 litre, bardakla yapılırsa 1 litre.
3. Fark tam 12 kat ve bu fark yalnız bir alışkanlıktan doğuyor. Yani küçük bir değişiklik büyük bir tasarruf üretiyor.
4. Denetleyelim: günde iki kez fırçalayan biri yılda yaklaşık 8 ton su tasarruf eder ✓ — etki bireysel ölçekte bile büyük.

6. Kartlarda dinî literatürde öne çıkan davranışlar verilmiştir. Bu davranışların ortak dayanağı hangisidir?

• A) Canlıların ve doğal varlıkların da gözetilmesi gereken bir hakkının bulunması
• B) Yalnızca insanın hakkının olması
• C) Doğanın önemsizliği
• D) Hayvanların yararsızlığı
• E) Suyun sınırsızlığı

Doğru cevap: A — Dinî literatürde sorumluluk yalnız insanla sınırlı değildir; canlılar ve doğal varlıklar da gözetilir.

1. Kartlardaki üç davranışı okuyalım: hayvana eziyet etmemek, ağacı gereksiz yere kesmemek, suyu kirletmemek.
2. Üçünde de bir SINIR konuluyor ve bu sınır insanın çıkarına göre değil, varlığın kendisine göre çiziliyor.
3. Öyleyse ortak dayanak şudur: canlıların ve doğal varlıkların da gözetilmesi gereken bir hakkı vardır.
4. Denetleyelim: "gereksiz yere" ifadesi belirleyici ✓ — kesim tümüyle yasak değil, gereksiz olanı yasak; bu da bir hak dengesi kuruyor.

7. Yukarıdaki davranış hangi ilkeyle bağdaşmaz?

• A) Cömert olmak
• B) Komşu hakkını gözetmek
• C) Sabırlı olmak
• D) Şükretmek
• E) Tevazu göstermek

Doğru cevap: B — Kişinin kendi alanındaki davranışı başkasının huzurunu bozuyorsa komşu hakkı devreye girer.

1. Durumdaki iki ögeyi ayıralım: davranış kişinin kendi evinde gerçekleşiyor ama etkisi komşularına ulaşıyor.
2. Kendi evinde dilediği gibi yaşamak kişinin hakkıdır; ancak bu hak komşunun dinlenme ve huzur hakkının başladığı yerde biter.
3. Gece geç saatte yüksek sesle müzik bu sınırı aşıyor. Bağdaşmadığı ilke komşu hakkını gözetmektir.
4. Denetleyelim: seçeneklerdeki cömertlik, sabır, şükür ve tevazu kişinin kendi tutumuyla ilgili ✓ — burada ise başkasına verilen bir zarar var.

8. Tabloda aynı aracın iki kullanımı verilmiştir. Bu tabloya göre teknoloji için söylenebilecek en uygun yargı hangisidir?

• A) Kendiliğinden yararlı olduğu
• B) Kendiliğinden zararlı olduğu
• C) Değerini, kullanan kişinin amacı ve tercihinin belirlediği
• D) Kullanılamayacağı
• E) Etkisiz olduğu

Doğru cevap: C — Araç aynıdır; sonucu belirleyen kullanıcının amacı ve tercihidir.

1. Tablodaki iki satırı karşılaştıralım. Araç her ikisinde de aynı: sosyal ağ.
2. Değişen tek şey kullanım biçimi: biri bilgi paylaşımı, öteki iftira yayma. Sonuçlar da birbirinin karşıtı.
3. Aynı araç iki farklı sonuç veriyorsa, farkı yaratan şey aracın kendisi olamaz. Belirleyici olan kullanan kişinin amacı ve tercihidir.
4. Denetleyelim: araç kendiliğinden yararlı olsaydı ikinci satır oluşmazdı ✓ — kendiliğinden zararlı olsaydı da birinci satır.

9. Yukarıdaki davranışın sakıncası hangisidir?

• A) Arkadaşın bulunamaması
• B) Fotoğrafın kalitesiz olması
• C) Paylaşımın yavaş olması
• D) Kişinin rızası olmadan özel alanının açığa vurulması
• E) Cihazın eskimesi

Doğru cevap: D — Kişiye ait görüntünün rıza alınmadan yayılması, mahremiyet hakkının ihlalidir.

1. Durumdaki iki ihlali ayıralım: fotoğraf izinsiz çekilmiş ve yine izinsiz paylaşılmış.
2. Kişi kendi görüntüsü üzerinde söz sahibidir; nerede, nasıl göründüğünün paylaşılıp paylaşılmayacağına o karar verir.
3. Rıza alınmadan yapılan paylaşım kişinin özel alanını açığa vurur. Sakınca budur.
4. Denetleyelim: fotoğrafın kalitesi ya da paylaşım hızı ahlaki bir sorun değil ✓ — sorun RIZANIN bulunmamasında.

10. Şemada bir sürecin basamakları verilmiştir. Şemaya göre çevrim içi paylaşımda gözetilmesi gereken hangisidir?

• A) İçeriği çoğaltmak
• B) Silmeye güvenmek
• C) Hızlı paylaşmak
• D) Kopyalamayı engellemek
• E) Paylaşmadan önce sonucunu düşünmek

Doğru cevap: E — Yayılan içerik kopyalandığı için geri alınamaz; sorumluluk paylaşım anında başlar.

1. Şemadaki üç basamağı izleyelim: bir içerik paylaşılır → başkaları kopyalar ve yayar → silinse bile kopyalar kalır.
2. Üçüncü basamak belirleyici: silmek çözüm değil, çünkü kopyalar kendi başına dolaşmayı sürdürüyor.
3. Geri alınamayan bir işlemde tek kontrol noktası başlangıçtır. Öyleyse gözetilmesi gereken şey paylaşmadan ÖNCE sonucunu düşünmektir.
4. Denetleyelim: zincirin kırılabileceği tek yer birinci basamak ✓ — sonrakiler kişinin denetiminde değil.

11. Kartlarda bir haberle karşılaşan kişinin sorması gereken sorular verilmiştir. Bu soruların amacı hangisidir?

• A) Yanlış bilgiyi yaymadan önce doğruluğu sınamak
• B) Haberi hızla yaymak
• C) Kaynağı gizlemek
• D) Tarihi önemsememek
• E) Doğrulamayı bırakmak

Doğru cevap: A — Kaynak, tarih ve başka kaynaklarla karşılaştırma; bilginin doğruluğunu sınamanın temel adımlarıdır.

1. Kartlardaki üç soruyu okuyalım: kaynağı kim? ne zaman yayımlanmış? başka kaynak doğruluyor mu?
2. Birincisi bilginin kimden geldiğini, ikincisi güncel olup olmadığını, üçüncüsü bağımsız olarak teyit edilip edilmediğini sorguluyor.
3. Üçü de aynı amaca hizmet ediyor: haberi yaymadan önce doğruluğunu sınamak.
4. Denetleyelim: sorular paylaşımdan ÖNCE soruluyor ✓ — yanlış bilgi bir kez yayıldığında geri alınamaz.

12. Yukarıdaki davranışın adlandırılması hangi seçenekte doğru verilmiştir?

• A) Eleştiri
• B) Siber zorbalık
• C) Şaka
• D) Uyarı
• E) Bilgilendirme

Doğru cevap: B — Çevrim içi ortamda bir kişiyi hedef alarak sürdürülen aşağılayıcı davranışlara siber zorbalık denir.

1. Durumdaki üç ögeyi ayıralım: davranış BİR KİŞİYİ hedef alıyor, SÜREKLİ tekrarlanıyor ve içerik alay edici.
2. Bu üçü birlikte davranışı şakadan da eleştiriden de ayırıyor. Eleştiri bir görüşe yönelir; burada hedef kişinin kendisi.
3. Süreklilik ve aşağılama ögeleri eklendiğinde ortaya çıkan davranışın adı siber zorbalıktır.
4. Denetleyelim: ortam çevrim içi ✓ — aynı davranış yüz yüze olsaydı zorbalık, çevrim içi olduğu için siber zorbalık.

13. Tabloda bir hesaplama verilmiştir. Bu tabloya göre çıkarılabilecek en uygun sonuç hangisidir?

• A) Sürenin önemsiz olduğu
• B) Ekran kullanımının ölçülemediği
• C) Küçük görünen günlük sürelerin yılda büyük bir zaman kaybına dönüştüğü
• D) Hesaplamanın yanlış olduğu
• E) Zamanın sınırsız olduğu

Doğru cevap: C — Günde 3 saat, yılda yaklaşık 1.095 saat yani 45 güne karşılık gelir.

1. Tablodaki hesabı doğrulayalım. Günlük süre 3 saat, bir yıl 365 gün.
2. Yıllık toplam: 3 × 365 = 1.095 saat.
3. Bunu güne çevirelim: 1.095 ÷ 24 ≈ 45,6 gün. Yani yılın yaklaşık bir buçuk ayı.
4. Denetleyelim: günlük 3 saat küçük görünüyor ama yıllık karşılığı 45 gün ✓ — ölçek değişince tablo tümüyle değişiyor.

14. Yukarıdaki davranışın ahlaki bakımdan sakıncası hangisidir?

• A) Teslimin gecikmesi
• B) Aracın kullanılamaz olması
• C) Ödevin uzun olması
• D) Kendisine ait olmayan emeği kendi emeği gibi göstermesi
• E) Metnin okunamaması

Doğru cevap: D — Başkasına ya da bir araca ait üretimi kendi emeği gibi sunmak dürüstlük ilkesine aykırıdır.

1. Durumdaki iki ayrı eylemi ayıralım: öğrenci aracı kullanmış ve çıkan metni KENDİ yazmış gibi teslim etmiş.
2. Birinci eylem tek başına sakıncalı değil; araç kullanmak bir yöntem tercihidir.
3. Sakınca ikinci eylemde: metni öğrenci üretmediği hâlde kendi ürünü gibi sunuyor. Bu, emeğin yanlış beyanıdır ve dürüstlük ilkesine aykırıdır.
4. Denetleyelim: aracın kullanıldığı belirtilseydi sorun ortadan kalkardı ✓ — sorun kullanımda değil, GİZLEMEDE.

15. Şemada bir ilişki verilmiştir. Şemaya göre teknolojik gelişmenin ahlaki karşılığı hangisidir?

• A) Kararın gereksizliği
• B) Sorumluluğun azalması
• C) Ahlakın gereksizleşmesi
• D) İmkânın küçülmesi
• E) Artan imkânın daha büyük bir sorumluluk gerektirmesi

Doğru cevap: E — Yapabilme gücü arttıkça verilen kararların etkisi ve dolayısıyla sorumluluk da büyür.

1. Şemadaki iki basamağı okuyalım: teknoloji imkânı büyütür → imkân sorumluluğu büyütür.
2. Birinci basamak teknik bir gerçeği söylüyor: daha çok şey yapabiliyoruz.
3. İkinci basamak bunun ahlaki karşılığını veriyor. Yapabildiğimiz şey büyüdükçe verdiğimiz kararın etkisi de büyür; büyük etki büyük sorumluluk gerektirir.
4. Denetleyelim: bir mesajın milyonlara ulaşabilmesi hem imkân hem sorumluluk ✓ — ikisi birlikte artıyor.

16. Tabloda tüketici tercihleri karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Boş bırakılan yere hangi ifade yazılmalıdır?

• A) Atık azalır, kaynak kullanımı düşer
• B) Atık artar
• C) Kaynak kullanımı yükselir
• D) Değişiklik olmaz
• E) Ürün ömrü kısalır

Doğru cevap: A — Onarılabilir ürün daha uzun kullanıldığı için hem atığı hem yeni üretim ihtiyacını azaltır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda tüketici tercihi, sağda doğaya etkisi.
2. Dolu satır: kullan-at ürün → atık artar. Ürün kısa sürede atığa dönüşüyor ve yerine yenisi üretiliyor.
3. Onarılabilir ürün ise bozulunca atılmıyor, tamir edilip kullanılmayı sürdürüyor. Böylece hem daha az atık çıkıyor hem yeni üretim için kaynak harcanmıyor.
4. Denetleyelim: iki etki birlikte gerçekleşiyor ✓ — atık azalması ve kaynak kullanımının düşmesi.

17. Yukarıdaki davranışın dinî literatürdeki değerlendirmesi hangisidir?

• A) Kişisel bir tercih sayılması
• B) Toplumun tümünü ilgilendiren bir hak ihlali sayılması
• C) Hiçbir sonucu olmaması
• D) Yalnızca belediyeyi ilgilendirmesi
• E) Bankın önemsizliği

Doğru cevap: B — Ortak kullanım alanındaki varlığa verilen zarar, o alandan yararlanan herkesin hakkını ilgilendirir.

1. Kırılan bankın kime ait olduğuna bakalım: parktaki ortak kullanım alanına, yani herkese.
2. Zarar gören tek bir kişinin eşyası değil; o banktan yararlanan bütün insanların kullanım imkânı ortadan kalkıyor.
3. Bu yüzden davranış kişisel bir tercih ya da yalnız belediyeyi ilgilendiren bir konu sayılamaz; toplumun tümünü ilgilendiren bir hak ihlalidir.
4. Denetleyelim: onarım masrafı da yine ortak kaynaktan karşılanır ✓ — zarar ikinci kez topluma dönüyor.

18. Tabloda çevre sorunlarına iki yaklaşım verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloya göre eksik bilgi hangi seçenektedir?

• A) Sonuç değişmez
• B) Etki azalır
• C) Etki büyür ve kalıcı olur
• D) Çaba gereksizleşir
• E) Düzenleme etkisiz kalır

Doğru cevap: C — Bireysel duyarlılık ortak kurallarla desteklendiğinde sonuç hem büyür hem kalıcılaşır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda yaklaşım, sağda sonucu.
2. Dolu satır: yalnızca bireysel çaba → etki sınırlı kalır. Çünkü çaba bir kişiyle sınırlıdır ve o kişi vazgeçtiğinde biter.
3. Bireysel çaba ortak düzenlemeyle birleştiğinde ise iki şey değişir: kural herkesi kapsadığı için etki büyür, kural sürekli olduğu için kalıcılaşır.
4. Denetleyelim: geri dönüşüm hem bireysel duyarlılık hem belediye düzenlemesi gerektirir ✓ — ikisi birlikte işliyor.

19. Tabloda iki ürün karşılaştırılmıştır. Bu tabloya göre çevre açısından doğru değerlendirme hangisidir?

• A) Kaynak kullanımı ölçülemez.
• B) A ürünü daha az yük oluşturur.
• C) İkisi eşittir.
• D) B ürünü, aynı kaynağı daha uzun süre kullandığı için daha az yük oluşturur.
• E) Süre önemsizdir.

Doğru cevap: D — Üretim maliyeti aynıysa ürünün daha uzun kullanılması yıllık çevresel yükü düşürür.

1. Tablodaki değişkenleri ayıralım. Üretim için harcanan kaynak iki üründe de YÜKSEK, yani aynı.
2. Değişen tek şey kullanım süresi: A 2 yıl, B 6 yıl.
3. Aynı üretim yükü A’da 2 yıla, B’de 6 yıla yayılıyor. Öyleyse B’nin yıllık çevresel yükü üçte bir kadardır.
4. Denetleyelim: A ürünü 6 yılda üç kez üretilmiş olurdu ✓ — üç katı kaynak, aynı süre.

20. Yukarıdaki çıkarımda yapılan hata hangisidir?

• A) Kişiyi bulamamak
• B) Poşeti görememek
• C) Çevreyi tanımamak
• D) Zararı ölçememek
• E) Tek bir davranışın, herkes yaptığında ortaya çıkan toplam etkisini göz ardı etmek

Doğru cevap: E — Tek başına küçük görünen davranış, çok sayıda kişi tarafından yapıldığında büyük bir toplam etkiye ulaşır.

1. Kişinin akıl yürütmesi şu: benim tek poşetimin zararı olmaz.
2. Öncül dar bir çerçeveye bakıyor: yalnızca kendi davranışı. Bu çerçevede iddia doğru bile sayılabilir.
3. Ama aynı davranışı milyonlarca kişi yapıyor. Toplam etki tek tek etkilerin toplamıdır ve bu toplam çok büyüktür. Hata bu ölçek geçişini göz ardı etmekte.
4. Denetleyelim: aynı mantıkla herkes aynı gerekçeyi kullanabilirdi ✓ — o zaman kimse sorumluluk almazdı.

21. Kartlarda bu temada işlenen üç temel düşünce verilmiştir. Kartlar birlikte değerlendirildiğinde ulaşılabilecek en kapsayıcı sonuç hangisidir?

• A) Çevre ve teknoloji; emanet bilinci, ölçülülük ve sorumluluk ilkeleriyle birlikte ele alınmalıdır.
• B) Doğa emanet değildir.
• C) Ölçünün israfla ilgisi yoktur.
• D) Teknoloji sorumluluk gerektirmez.
• E) İlkelere gerek yoktur.

Doğru cevap: A — Kartlar emanet bilincini, ölçülülüğü ve teknolojik sorumluluğu birlikte gösteriyor.

1. Üç kartı okuyalım: doğa emanettir, ölçü israfı önler, teknoloji sorumluluk ister.
2. Birinci kart doğaya bakışı, ikincisi tüketim ölçüsünü, üçüncüsü araç kullanımını düzenliyor.
3. Üçünün ortak yanı şu: hepsi bir SINIR ve sorumluluk getiriyor; hiçbiri yasaklamıyor, ölçü koyuyor.
4. Denetleyelim: soru "en kapsayıcı" sonucu istiyor ✓ — emanet bilinci, ölçülülük ve sorumluluğu birlikte anan seçenek üç kartı da içine alıyor.