Allah’ı Tanımak

1. Yukarıda tanımı verilen kavram hangisidir?

• A) Marifetullah
• B) Tevekkül
• C) Takva
• D) Tebliğ
• E) İçtihat

Doğru cevap: A — Yaratıcıyı tanıma ve O’nun hakkında bilgi edinme çabasına marifetullah denir.

1. Tanımdaki iki ögeyi ayıralım. Birincisi eylem: bilgi sahibi olmak, yani bir tanıma çabası.
2. İkincisi bu bilginin kaynakları: evren, kendini bilmek ve vahiy. Üçü birden okunuyor.
3. Yaratıcı hakkında bilgi edinme çabasını anlatan kavram marifetullahtır ("marifet" bilme, "Allah" ise bilinen).
4. Denetleyelim: tevekkül teslimiyet, takva sakınma, tebliğ ise duyurma ✓ — üçü de bilgi edinmeyi anlatmıyor.

2. Kartlarda evrende gözlenen durumlar verilmiştir. Bu durumların ortak adı hangisidir?

• A) Tesadüf
• B) Nizam (düzen)
• C) Kaos
• D) Belirsizlik
• E) Değişkenlik

Doğru cevap: B — Evrendeki olayların belirli kurallara göre düzenli biçimde gerçekleşmesine nizam denir.

1. Üç kartı okuyalım: gezegenlerin düzenli hareketi, mevsimlerin sırası, canlılardaki uyum.
2. Üçünün ortak yanını arayalım. Hiçbiri rastgele değil; hepsi belirli bir kurala göre ve önceden kestirilebilir biçimde gerçekleşiyor.
3. Bu düzenliliğe nizam denir.
4. Denetleyelim: kaos ve belirsizlik tam TERSİNİ anlatır ✓ — kartlarda ise her olay öngörülebilir bir düzen içinde.

3. Şemada bir akıl yürütmenin basamakları verilmiştir. Bu akıl yürütmenin adı hangisidir?

• A) İmkân delili
• B) Hudus delili
• C) Gaye (teleolojik) delil
• D) Fıtrat delili
• E) İcma delili

Doğru cevap: C — Evrendeki düzen ve amaçlılıktan hareketle bir yaratıcıya ulaşan akıl yürütmeye gaye delili denir.

1. Şemadaki üç basamağı okuyalım: evrende düzen gözlenir → düzen bir amaca işaret eder → düzen koyan bir irade sonucuna varılır.
2. Akıl yürütmenin ÇIKIŞ noktası belirleyici: burada gözlem düzen ve amaçlılık.
3. Düzenden amaca, amaçtan iradeye giden bu akıl yürütmeye gaye (teleolojik) delil denir.
4. Denetleyelim: hudus delili düzenden değil SONRADAN VAR OLMAKTAN, fıtrat delili ise insandaki eğilimden yola çıkar ✓ — çıkış noktaları farklı.

4. Yukarıdaki akıl yürütme hangi delil türüne örnektir?

• A) Ahlak delili
• B) Gaye delili
• C) Fıtrat delili
• D) Hudus delili
• E) Tarih delili

Doğru cevap: D — Evrenin sonradan var olduğundan hareketle bir yaratıcıya ulaşan akıl yürütmeye hudus delili denir.

1. Akıl yürütmenin iki öncülünü ayıralım. Birincisi bir ilke: sonradan var olan her şeyin, kendisini var eden bir sebebe ihtiyacı vardır.
2. İkincisi bir sav: evren de sonradan var olmuştur.
3. İkisi birleşince evrenin de bir sebebe ihtiyaç duyduğu sonucu çıkar. Çıkış noktası "sonradan var olma" olduğu için bu hudus delilidir.
4. Denetleyelim: burada düzenden hiç söz edilmiyor ✓ — gaye delilinden ayıran ölçüt tam bu.

5. Tabloda deliller karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Bu boşluğu hangi seçenek doğru tamamlar?

• A) Tarihsel olaylar
• B) Evrendeki düzen
• C) Canlıların amaçlılığı
• D) İnsandaki vicdan
• E) Evrenin ve varlıkların sonradan var olması

Doğru cevap: E — Hudus delili düzenden değil, varlığın sonradan meydana gelmiş olmasından hareket eder.

1. Tablonun kurgusu şu: solda delil, sağda dayandığı gözlem. Her delil farklı bir gözlemden yola çıkıyor.
2. Dolu satır: gaye delili → evrendeki düzen ve amaçlılık.
3. Hudus delilinin dayanağı bundan farklı olmalı; yoksa iki delili ayırmanın anlamı kalmaz. Hudus, evrenin ve varlıkların sonradan var olmasına dayanır.
4. Denetleyelim: "hudus" sözcüğü zaten sonradan olma anlamına geliyor ✓ — terim ile dayanak örtüşüyor.

6. Yukarıdaki gözlemden hareketle kurulan delil hangisidir?

• A) Fıtrat delili
• B) Hudus delili
• C) Gaye delili
• D) İcma delili
• E) Kıyas delili

Doğru cevap: A — İnsanda doğuştan bulunan inanma eğiliminden hareket eden delile fıtrat delili denir.

1. Gözlemi belirleyelim: farklı ÇAĞLARDA ve farklı TOPLUMLARDA insanlar bir yaratıcı arayışı içinde.
2. Bu gözlemin ayırt edici yanı, zaman ve kültür farkı tanımaması. Birbirinden habersiz toplumlarda aynı eğilimin görülmesi, onun sonradan öğrenilmiş değil doğuştan gelen bir yönelim olduğunu düşündürür.
3. İnsandaki bu doğal eğilimden yola çıkan delile fıtrat delili denir.
4. Denetleyelim: dayanak evren değil İNSAN ✓ — gaye ve hudus delillerinden bu yüzden ayrılıyor.

7. Yukarıda tanımı verilen inanç esası hangisidir?

• A) Nübüvvet
• B) Tevhit
• C) Ahiret
• D) Kader
• E) Melek

Doğru cevap: B — Allah’ın bir olduğuna, ortağı ve benzeri bulunmadığına inanmaya tevhit denir.

1. Tanımdaki iki ögeyi ayıralım. Birincisi birlik: Yaratıcı birdir.
2. İkincisi eşsizlik: ortağı ve benzeri yoktur. Yani birlik yalnız sayıca değil, nitelikçe de eşsizliği içeriyor.
3. Bu inanç esasına tevhit denir.
4. Denetleyelim: nübüvvet peygamberlik, ahiret öteki dünya, melek ve kader ise başka inanç esasları ✓ — hiçbiri Yaratıcının birliğini tanımlamıyor.

8. Tabloda sıfat grupları karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tablodaki eksik bölüm nasıl tamamlanmalıdır?

• A) Hiçbir varlıkta bulunmayan
• B) Yalnızca Allah'a ait olan nitelikler
• C) Sınırlı ölçüde yaratılmışlarda da bulunabilen nitelikler
• D) Değişebilen nitelikler
• E) Sonradan kazanılan nitelikler

Doğru cevap: C — Subuti sıfatlar; ilim, kudret ve irade gibi yaratılmışlarda da sınırlı biçimde bulunabilen niteliklerdir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda sıfat grubu, sağda özelliği.
2. Dolu satır: zati sıfatlar → yalnızca Allah’a ait olan ve başkasında bulunmayan nitelikler. Bunlar kıyas kabul etmez.
3. Subuti sıfatların bundan farklı olması gerekir. İlim, kudret ve irade gibi nitelikler insanda da bulunur — ama SINIRLI ölçüde. Aradaki fark derece değil, sınırlılıktır.
4. Denetleyelim: insan da bilir ve irade eder ✓ — ama bilgisi ve gücü sınırlıdır, bu yüzden "sınırlı ölçüde" nitelemesi gerekli.

9. Tabloda isimler ve anlamları eşleştirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Boş bırakılan yere hangi ifade yazılmalıdır?

• A) Koruyan
• B) Rızık veren
• C) Bağışlayan
• D) Her şeyi bilen
• E) Yaratan

Doğru cevap: D — el-Alîm, sınırsız ilim sahibi olan, her şeyi bilen anlamına gelir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda isim, sağda anlamı. Her isim bir niteliği anlatıyor.
2. Dolu satır: er-Rahman → bütün varlıklara karşılıksız merhamet eden. Ad ile anlam aynı kökten geliyor: "rahmet".
3. Aynı yolu izleyelim: el-Alîm, "ilim" kökünden gelir. Anlamı her şeyi bilendir.
4. Denetleyelim: "koruyan" el-Hafîz, "rızık veren" er-Rezzâk, "yaratan" el-Hâlık ✓ — her nitelik kendi adına ait.

10. Şemada bir ilişki verilmiştir. Şemaya göre isim ve sıfatların ahlaki karşılığı hangisidir?

• A) Merhametin ölçülemezliği
• B) Bilginin davranışla ilgisiz olması
• C) Davranışın önemsizliği
• D) Öğrenmenin gereksizliği
• E) Bilginin davranışa dönüşmesi

Doğru cevap: E — Dinî literatürde isim ve sıfatların bilinmesi, karşılığını kişinin ahlakında ve davranışında bulur.

1. Şemadaki iki basamağı okuyalım: merhamet niteliği öğrenilir → kişi çevresine merhametle davranır.
2. Birinci basamak bir BİLGİ aşaması; kişi bir niteliği tanıyor.
3. İkinci basamak ise DAVRANIŞ. Öğrenilen nitelik kâğıtta kalmıyor, kişinin çevresiyle ilişkisine yansıyor. İsim ve sıfatların ahlaki karşılığı, bilginin davranışa dönüşmesidir.
4. Denetleyelim: aynı ilişki ünitenin sonunda da anılıyor ✓ — bilgi ahlaka dönüşüyor.

11. Tabloda iki bakış karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloya göre eksik bilgi hangi seçenektedir?

• A) Niçin var olduğu sorusu üzerinde durulur
• B) Nasıl işlediği bilinir
• C) Ölçüm yapılamaz
• D) Gözlem yapılamaz
• E) Sonuç çıkmaz

Doğru cevap: A — Ölçme "nasıl" sorusunu, anlam arayışı ise "niçin" sorusunu ele alır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda evrene bakış biçimi, sağda o bakışın vardığı sonuç.
2. Dolu satır: evreni yalnızca ölçen bakış → nasıl işlediği bilinir. Ölçüm bize işleyişi verir: hangi kuvvet, hangi hızla, hangi düzende.
3. Anlam arayışıyla okuyan bakış farklı bir soru sorar: bu düzen NİÇİN var? Ölçüm bu soruyu yanıtlayamaz, çünkü amaç ölçülebilen bir büyüklük değildir.
4. Denetleyelim: iki bakış çelişmiyor ✓ — aynı evrene farklı sorular soruyorlar.

12. Tabloda sorular ve alanlar eşleştirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Bu boşluğa hangi ifade gelmelidir?

• A) Fizik
• B) Din ve felsefe gibi anlam alanları
• C) Kimya
• D) Matematik
• E) Meteoroloji

Doğru cevap: B — Anlam ve değer soruları deneyle sınanmaz; bu soruları din ve felsefe ele alır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda soru, sağda o sorunun cevabını arayan alan.
2. Dolu satır: "Yağmur nasıl oluşur?" → bilim. Bu soru ölçülebilir bir süreci sorduğu için gözlem ve deneyle yanıtlanır.
3. "Hayatın anlamı nedir?" ise ölçülemez; hiçbir deney anlamı tartamaz. Bu tür sorular din ve felsefe gibi anlam alanlarında ele alınır.
4. Denetleyelim: fizik, kimya, matematik ve meteoroloji de birer BİLİM ✓ — dördü de üst satırın alanına girer.

13. Yukarıda tanımı verilen ilke hangisidir?

• A) Tevekkül
• B) Teşbih
• C) Tenzih
• D) Tebliğ
• E) Tefekkür

Doğru cevap: C — Yaratıcıyı yaratılmışlara ait eksiklik ve sınırlılıklardan uzak tutma ilkesine tenzih denir.

1. Tanımdaki işlemi belirleyelim: bir uzak tutma söz konusu. Neyden? Yaratılmışlara ait eksiklik ve sınırlılıklardan.
2. Bu bir yüceltme ilkesidir; Yaratıcıya insanın kusurlarının yakıştırılmasını önler.
3. İlkenin adı tenzihtir ("temiz tutma, uzak tutma" anlamında).
4. Denetleyelim: teşbih ise TERS yönde çalışır ✓ — anlaşılabilmesi için benzetme yoluyla anlatmadır; ikisi birlikte anılır.

14. Kartlarda duayla ilgili tutumlar verilmiştir. Bu tutumların birlikte anlattığı yaklaşım hangisidir?

• A) Sonucun önemsizliği
• B) Duanın çabayı gereksizleştirdiği
• C) Çabanın duayı gereksizleştirdiği
• D) Duanın çabayla birlikte anlam kazandığı
• E) İçtenliğin gereksizliği

Doğru cevap: D — Dinî literatürde dua, çabayı bırakmayı değil; çabayla birlikte yönelmeyi ifade eder.

1. Üç kartı okuyalım: içten olmak, emek göstermek, sonucu teslimiyetle karşılamak.
2. İkinci kart belirleyici: emek göstermek. Dua çabanın yerine geçseydi bu kart burada olmazdı.
3. Üç kart birlikte bir sıra kuruyor: içtenlikle yönelmek, üzerine düşeni yapmak ve çıkan sonucu kabul etmek. Yani dua çabayla birlikte anlam kazanır.
4. Denetleyelim: kartlarda ne çaba ne dua ötekini gereksiz kılıyor ✓ — ikisi yan yana anılıyor.

15. Tabloda tutumlar değerlendirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Boş bırakılan bölüm nasıl doldurulmalıdır?

• A) Teslimiyetin ölçüsü
• B) Tevekkülün en ileri biçimi
• C) Doğru bir tutum
• D) Hazırlığın gereksizliği
• E) Tevekkül değil, sorumluluktan kaçınma

Doğru cevap: E — Tevekkül gerekeni yaptıktan sonraki teslimiyettir; hazırlıksız bekleme sorumluluktan kaçınmadır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda tutum, sağda değerlendirmesi.
2. Dolu satır: hazırlık yapıp sonucu teslim etmek → tevekkül. Burada iki aşama var: önce hazırlık, sonra teslimiyet.
3. İkinci tutumda birinci aşama eksik: hiç hazırlık yapmadan bekleniyor. Tevekkülün tanımı karşılanmıyor; bu, sorumluluktan kaçınmadır.
4. Denetleyelim: aynı fikir dua sorusunda da vardı ✓ — teslimiyet çabanın yerine değil, ardına geliyor.

16. Yukarıdaki görüşe yöneltilebilecek en uygun eleştiri hangisidir?

• A) İnsan aklının sınırlı olduğunu ve her alanı kuşatamayacağını göz ardı etmesi
• B) Aklın hiç kullanılmaması gerektiği
• C) Kabul etmenin gereksizliği
• D) Görüşün anlaşılmazlığı
• E) Aklın var olmadığı

Doğru cevap: A — İnsan aklı güçlü bir araçtır ama sınırlıdır; kavrayamaması bir şeyin yokluğunu göstermez.

1. Görüşü ayıralım: "Aklımla kavrayamadığım hiçbir şeyi kabul etmem." Bu sav, kişinin kendi aklını tek ölçüt sayıyor.
2. Savı kendi üzerine uygulayalım: insan aklının kapsamı sınırlıdır. Bugün kavranmayan pek çok şey sonradan anlaşılmıştır.
3. Öyleyse "kavrayamıyorum" ile "yoktur" aynı şey değildir. En uygun eleştiri, görüşün aklın sınırlılığını göz ardı etmesidir.
4. Denetleyelim: eleştiri aklı reddetmiyor ✓ — yalnız tek ve mutlak ölçüt sayılmasına itiraz ediyor.

17. Şemada bir ilişki verilmiştir. Şemaya göre marifetullahın günlük hayattaki karşılığı hangisidir?

• A) Davranışın değişmemesi
• B) Sorumluluk bilinciyle davranmak
• C) Bilginin gizlenmesi
• D) Sorumluluğun kalkması
• E) Emanetin reddi

Doğru cevap: B — Yaratıcıyı tanıma çabası, kişide emanet ve sorumluluk bilinci olarak davranışa yansır.

1. Şemadaki üç basamağı okuyalım: Yaratıcı tanınır → emanet bilinci gelişir → davranış sorumlulukla biçimlenir.
2. Ortadaki basamak bağlantıyı kuruyor. Kişi sahip olduklarını kendi mülkü değil, kendisine bırakılmış bir emanet olarak görmeye başlıyor.
3. Emanet bilinci davranışı değiştirir: emanete dikkat edilir, hesabı verilir. Marifetullahın günlük hayattaki karşılığı sorumluluk bilinciyle davranmaktır.
4. Denetleyelim: aynı zincir merhamet örneğinde de vardı ✓ — bilgi ahlaka dönüşüyor.

18. Tabloda iki yaklaşım verilmiştir. Bu tabloya göre gaye delilinin dayandığı yaklaşım hangisidir ve neden?

• A) A; düzeni reddettiği için
• B) A; tesadüfü esas aldığı için
• C) B; düzenin amaçlılığından bir iradeye ulaştığı için
• D) B; düzeni reddettiği için
• E) İkisi de değil

Doğru cevap: C — Gaye delili, gözlenen düzen ve amaçlılıktan hareketle düzen koyan bir iradeye ulaşır.

1. Tablodaki iki yaklaşımı okuyalım. A düzeni tesadüfle açıklıyor, B ise bir iradeye bağlıyor.
2. Gaye delilinin nasıl işlediğini hatırlayalım: evrende düzen gözlenir, düzen bir amaca işaret eder, amaçtan düzen koyan bir irade sonucuna varılır.
3. Bu akıl yürütme düzeni tesadüfe değil, iradeye bağlıyor. Öyleyse gaye delili B yaklaşımına dayanır.
4. Denetleyelim: iki yaklaşım da düzeni KABUL ediyor ✓ — ayrıldıkları nokta düzenin kaynağı.

19. Yukarıdaki çıkarımda yapılan hata hangisidir?

• A) Kişiyi tanımamak
• B) Bilimsel açıklamayı anlamamak
• C) Olayı görememek
• D) Bir olayın nasıl gerçekleştiğini bilmeyi, niçin var olduğu sorusunun cevabı sanmak
• E) Açıklamayı okumamak

Doğru cevap: D — Bilimsel açıklama işleyişi anlatır; anlam ve amaç sorusu ayrı bir soru olarak durur.

1. Kişinin akıl yürütmesini ayıralım. Bilgi: olayın bilimsel açıklamasını öğrendi. Sonuç: öyleyse yaratılışla ilgisi yokmuş.
2. Bilimsel açıklama "nasıl gerçekleşiyor?" sorusunu yanıtlar: hangi süreç, hangi kural, hangi sırayla.
3. Yaratılış sorusu ise "niçin var?" sorusudur. İki soru farklı olduğu için birinin yanıtlanması ötekini geçersiz kılmaz. Hata, "nasıl"ı bilmeyi "niçin"in cevabı sanmaktır.
4. Denetleyelim: aynı ayrım ünitedeki tabloda da vardı ✓ — ölçen bakış nasıl, anlam arayışı niçin diye soruyordu.

20. Kartlarda bu temada işlenen üç temel düşünce verilmiştir. Kartlar birlikte değerlendirildiğinde ulaşılabilecek en kapsayıcı sonuç hangisidir?

• A) Çaba gereksizdir.
• B) Evren okunamaz.
• C) Akıl delil kuramaz.
• D) Bilgi davranışa dönüşmez.
• E) Yaratıcıyı tanıma çabası; evreni okumayı, akıl yürütmeyi ve bunu davranışa dönüştürmeyi birlikte içerir.

Doğru cevap: E — Kartlar evreni okumayı, akıl yürütmeyi ve bunun ahlaki karşılığını birlikte gösterir.

1. Üç kartı okuyalım: evren okunur, akıl delil kurar, bilgi ahlaka dönüşür.
2. Kartlar bir sıra oluşturuyor. Birinci kart malzemeyi veriyor: gözlenen evren. İkinci kart bu gözlemin akılla işlenmesini — gaye, hudus ve fıtrat delilleri böyle kuruluyor.
3. Üçüncü kart ise sürecin nerede bittiğini söylüyor: bilgi kâğıtta kalmıyor, davranışa dönüşüyor. En kapsayıcı sonuç üçünü birlikte anmalıdır.
4. Denetleyelim: merhamet ve emanet şemaları üçüncü kartın örnekleriydi ✓ — ünite bu basamakla kapanıyor.