Bilim Felsefesi

1. Kartlarda bilimsel bilginin nitelikleri verilmiştir. "Düzeltilebilir" niteliğinin anlamı hangisidir?

• A) Yeni kanıtlar karşısında değiştirilebilmesi
• B) Hiç değişmemesi
• C) Kanıt gerektirmemesi
• D) Tartışmaya kapalı olması
• E) Yalnızca uzmanlarca bilinmesi

Doğru cevap: A — Bilimsel bilginin düzeltilebilir olması, yeni kanıt ortaya çıktığında bilginin gözden geçirilip değiştirilebilmesi demektir.

1. Kartlardaki üç nitelik birbirini tamamlıyor: bilgi sistemlidir (bir düzen içinde kurulur), sınanabilirdir (gözlem ve deneyle denetlenir), düzeltilebilirdir. Üçüncüsünün anlamını ilk ikisi hazırlıyor.
2. Sınanabilen bir bilgi, sınamadan olumsuz sonuç da alabilir. Böyle bir sonuç geldiğinde bilgi ya bırakılır ya da yeni veriye uyacak biçimde değiştirilir.
3. Öyleyse düzeltilebilirlik bir zayıflık değil, bilginin kanıta bağlı kalmasının güvencesidir: kanıt yenilendikçe bilgi de yenilenir.
4. Denetleyelim: "yeni kanıtlar karşısında değiştirilebilmesi" karşılığını kartın yerine koyalım — sınanabilir bir bilginin sınama sonucuna göre yenilenmesi tutarlı ✓.

2. Şemada bilimsel araştırmanın basamakları verilmiştir. Şemaya göre hipotezin işlevi hangisidir?

• A) Sonucu kesinleştirmek
• B) Sınanabilir bir açıklama önerisi sunmak
• C) Sorunu ortadan kaldırmak
• D) Veriyi üretmek
• E) Ölçümü yapmak

Doğru cevap: B — Hipotez, sorun için ileri sürülen ve sınamaya açık olan bir açıklama önerisidir.

1. Şemanın sırasını okuyalım: sorun belirlenir → hipotez kurulur → sınama yapılır → sonuç değerlendirilir. Hipotezin işlevini, öncesi ile sonrası birlikte söyler.
2. Hipotez sorunun ardından geliyor; demek ki soruna bir açıklama getiriyor. Hemen ardından sınama geliyor; demek ki getirdiği açıklama sınanabilir olmak zorunda.
3. İki koşulu birleştirelim: soruna açıklama getiren ve sınanmaya elverişli olan önerme. Bu, sınanabilir bir açıklama önerisidir.
4. Denetleyelim: hipotez sınanabilir olmasaydı şemadaki üçüncü basamak işlemez, süreç orada kesilirdi ✓.

3. Yukarıdaki akıl yürütmeye yöneltilebilecek en uygun eleştiri hangisidir?

• A) Hipotezin kurulmaması
• B) Gözlem sayısının az olması
• C) Destekleyen gözlem sayısı ne olursa olsun gelecekteki bir karşı örnek hipotezi çürütebilir.
• D) Ölçümün yapılmaması
• E) Sonucun eksik olması

Doğru cevap: C — Destekleyici gözlem sayısı ne kadar artarsa artsın tek bir karşı örnek genellemeyi çürütebileceği için hipotez kesin doğru sayılamaz.

1. Akıl yürütmenin yapısını ayıralım: öncül tek tek gözlemleri sayıyor, sonuç ise bütün durumlar için kesinlik iddia ediyor. Bu, tekilden genele giden tümevarımdır.
2. Tümevarımda sonuç öncüllerden daha geniştir: yüz gözlem yalnız o yüz durumu kapsar, hipotez ise henüz gözlenmemiş bütün durumları da kapsar.
3. Bu fark yüzünden destekleyen örnek eklemek kesinlik üretmez; buna karşılık gelecekte ortaya çıkacak tek bir karşı örnek genellemeyi çürütmeye yeter.
4. Denetleyelim: yüz birinci gözlem hipoteze aykırı çıkarsa "kesin olarak doğrudur" yargısı çöker ✓ — eleştiri tam bu noktaya yöneltilmelidir.

4. Tabloda iki ölçüt karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Bu boşluğu hangi seçenek doğru tamamlar?

• A) Savın eski olması
• B) Savın çok kişi tarafından kabul edilmesi
• C) Savın kısa olması
• D) Savı çürütebilecek bir gözlemin tanımlanabilmesi
• E) Savın yararlı olması

Doğru cevap: D — Yanlışlanabilirlik ölçütüne göre bir sav, onu çürütebilecek bir gözlem önceden tanımlanabiliyorsa bilimseldir.

1. Tablo iki ölçütü karşı karşıya koyuyor. Dolu satır doğrulanabilirliği "destekleyici kanıt bulunabilmesi" diye açıklıyor; yani lehteki kanıta bakıyor.
2. Boş satır yanlışlanabilirlik. Adındaki "yanlışlama" lehte değil aleyhte kanıtı işaret eder; karşılığı da aynı yönde olmalıdır.
3. Aleyhteki kanıtın ölçüt olabilmesi için savın hangi gözlem karşısında çürüyeceğinin önceden söylenebilmesi gerekir. Boşluğa gelecek karşılık budur.
4. Denetleyelim: "Bütün metaller ısıtılınca genleşir." savı için ısıtıldığında genleşmeyen bir metal böyle bir gözlemdir ✓ — sav ölçütü karşılıyor.

5. Tabloda iki sav ve onları çürütebilecek gözlemler verilmiş, biri boş bırakılmıştır. İkinci sav için yapılabilecek en uygun değerlendirme hangisidir?

• A) Birinci savla aynıdır.
• B) Kolayca çürütülebilir.
• C) Deneyle doğrulanmıştır.
• D) Ölçülebilir bir savdır.
• E) Hiçbir gözlem onu çürütemeyeceği için bilimsel sav niteliği taşımaz.

Doğru cevap: E — Hiçbir gözlemin çürütemediği "Her olayın gizli bir nedeni vardır." savı yanlışlanabilir olmadığı için bilimsel sav sayılmaz.

1. Birinci savı ölçelim: "Bütün metaller ısıtılınca genleşir." Onu çürütecek gözlem tabloda yazılı — ısıtılınca genleşmeyen bir metal. Demek ki yanlışlanabilir bir savdır.
2. İkinci sav ise içine bir kaçış yolu koymuş: neden bulunamazsa bu, nedenin "daha gizli" olduğuna sayılıyor. Yani olumsuz sonuç da savın lehine yorumlanıyor.
3. Böyle bir savı çürütecek gözlem tanımlanamaz; her olası gözlem savı destekliyor sayılır. Yanlışlanamayan bir sav ise sınanamaz.
4. Denetleyelim: tablodaki boş hücreye yazılabilecek tek bir gözlem bile bulamıyoruz ✓ — bu, savın bilimsel sav niteliği taşımadığını gösterir.

6. Tabloda iki kavram karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloya göre eksik bırakılan bilgi hangisidir?

• A) Geniş bir olgu kümesini açıklayan, sınanmış ve desteklenmiş açıklama sistemi
• B) Kanıtsız bir tahmin
• C) Ölçüm aracı
• D) Bir veri tablosu
• E) Bir gözlem kaydı

Doğru cevap: A — Kuram; geniş bir olgu kümesini açıklayan, sınanmış ve kanıtlarla desteklenmiş bir açıklama sistemidir.

1. Tablonun dolu satırı hipotezi "sınanmayı bekleyen açıklama önerisi" diye tanımlıyor. Buradaki iki anahtar: henüz sınanmamış olmak ve tek bir öneri olmak.
2. Kuram hipotezin karşısına konduğuna göre bu iki noktada ondan ayrılmalı: sınamalardan geçmiş olmalı ve tek bir öneriyle sınırlı kalmamalı.
3. İki ayrımı birleştirince karşılık çıkar: çok sayıda olguyu birlikte açıklayan, sınanmış ve desteklenmiş bir açıklama sistemi.
4. Denetleyelim: sınanmış olmak ve geniş kapsamlı olmak, kuramı hipotezden ayıran iki ölçütü de karşılıyor ✓.

7. Günlük dilde "kuram" sözcüğünün "kanıtsız tahmin" anlamında kullanılmasının bilim iletişimi açısından doğurduğu sorun hangisidir?

• A) Kuramların çoğalması
• B) Sınamalardan geçmiş açıklamaların dayanaksız sanılması
• C) Hipotezlerin azalması
• D) Ölçümlerin yavaşlaması
• E) Verilerin kaybolması

Doğru cevap: B — İki farklı anlamın karıştırılması, güçlü kanıtlara dayanan bilimsel kuramların "yalnızca bir tahmin" gibi algılanmasına yol açar.

1. Günlük dilde kuram tahmin anlamında kullanılıyor.
2. Bilimde ise sınanmış açıklama sistemi demek.
3. Karışıklık, kuramların dayanaksız sanılmasına yol açar.

8. Yukarıda tanımlanan ortak çerçeve hangi kavramla adlandırılır?

• A) Yasa
• B) Hipotez
• C) Paradigma
• D) Veri
• E) Ölçüm

Doğru cevap: C — Bir dönemin bilim topluluğunun paylaştığı soru, yöntem ve çözüm anlayışı bütününe paradigma denir.

1. Tanımın üç ögesini ayıralım: hangi soruların sorulacağı, hangi yöntemlerin geçerli sayılacağı, neyin çözüm sayılacağı. Üçü de tek tek bilgilerden değil, bir çerçeveden söz ediyor.
2. Seçenekleri bu ölçüyle eleyelim: yasa belirli bir düzenliliği, hipotez tek bir açıklama önerisini, veri ile ölçüm ise tek tek bulguları adlandırır. Hiçbiri çerçeve büyüklüğünde değildir.
3. Bir bilim topluluğunun ortaklaşa benimsediği bu kapsayıcı çerçevenin adı paradigmadır.
4. Denetleyelim: paradigma yerine konduğunda tanımdaki "ortak çerçeve" ifadesi karşılığını buluyor ✓.

9. Şemada bilimsel değişimin evreleri verilmiştir. Şemaya göre bilimsel devrimin ortaya çıkışında belirleyici olan hangisidir?

• A) Yayın sayısının azalması
• B) Bilim insanı sayısının artması
• C) Ölçüm araçlarının pahalılaşması
• D) Mevcut çerçevenin açıklayamadığı olguların birikmesi
• E) Verilerin silinmesi

Doğru cevap: D — Şemaya göre bilimsel devrimi doğuran, mevcut çerçevenin açıklayamadığı olguların birikerek bunalım yaratmasıdır.

1. Şemayı sırayla okuyalım: normal bilim (çerçeve içinde çalışılır) → anomali (açıklanamayan olgular artar) → bunalım (çerçeve sorgulanır) → devrim (yeni çerçeveye geçilir).
2. Zinciri başlatan halkayı arayalım. Normal bilim durağan bir evre; ilk kıpırdanma açıklanamayan olguların artmasıyla ortaya çıkıyor.
3. Bu birikim belli bir noktadan sonra çerçevenin kendisini sorgulatıyor, sorgulama da yeni çerçeveye geçişi getiriyor. Belirleyici olan, demek ki anomalilerin birikmesidir.
4. Denetleyelim: anomali basamağı şemadan çıkarılsa ne bunalım ne de devrim tetiklenirdi ✓.

10. Tabloda iki bilim anlayışı karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tablodaki eksik bölüm nasıl tamamlanmalıdır?

• A) Değişmeden kalır
• B) Hiç ilerlemez
• C) Geriye gider
• D) Rastgele ilerler
• E) Çerçeve değişimleriyle sıçramalı olarak ilerler

Doğru cevap: E — Devrimci anlayışa göre bilim düz bir birikimle değil, çerçeve değişimleriyle sıçramalı olarak ilerler.

1. Tablonun dolu satırını okuyalım: birikimci görüş bilgiyi "üst üste eklenerek" ilerleyen bir yığın gibi görüyor — kesintisiz ve düzgün bir artış.
2. Devrimci görüş bu satırın karşısına konduğuna göre kesintisizliği reddetmeli; ilerleme düz bir çizgi değil, kopmalar içeren bir yol olmalı.
3. Kopmanın adı bilinen kavramla verilir: paradigma yani çerçeve değişimi. Eski çerçeve bırakılıp yenisine geçilir, ilerleme sıçramalarla gerçekleşir.
4. Denetleyelim: boşluğa "çerçeve değişimleriyle sıçramalı olarak ilerler" konduğunda tablo gerçek bir karşıtlık kuruyor ✓.

11. Tabloda iki alan karşılaştırılmıştır. Bu tabloya göre bir savın sözde bilim sayılmasında belirleyici olan hangisidir?

• A) Karşı kanıtı dışlaması ve yönteminin sınanamaz olması
• B) Savın yeni olması
• C) Savın popüler olması
• D) Savın karmaşık olması
• E) Savın uzun olması

Doğru cevap: A — Bir savı sözde bilim yapan, karşı kanıtı dışlaması ve yönteminin başkalarınca yinelenip sınanamaz olmasıdır.

1. Tablo iki ölçütte karşılaştırma yapıyor. Sınama ölçütünde bilim "karşı kanıta açıktır", sözde bilim ise "karşı kanıtı dışlar".
2. Yöntem ölçütünde bilim "açık ve yinelenebilir", sözde bilim "belirsiz"dir. Belirsiz bir yöntem, başkasının aynı işi yapıp sonucu denetlemesini engeller.
3. İki satır aynı sonuca çıkıyor: sözde bilimde sav denetime kapalıdır. Belirleyici olan budur; savın yeniliği ya da yaygınlığı değil.
4. Denetleyelim: karşı kanıta açık ve yöntemi yinelenebilir bir sav tabloda bilim sütununa düşerdi ✓ — ayrım tam bu iki ölçütten geçiyor.

12. Bilimsel bir deneyin başka araştırmacılarca yinelenebilir olmasının aranmasının temel gerekçesi hangisidir?

• A) Deneyin ucuzlaması
• B) Sonucun kişiye ya da tek bir ortama bağlı olmadığının gösterilmesi
• C) Sürenin kısalması
• D) Araştırmacı sayısının artması
• E) Yayının kolaylaşması

Doğru cevap: B — Deneyin yinelenebilir olması aranır; çünkü ancak böylece sonucun kişiye ya da tek bir ortama bağlı olmadığı gösterilebilir.

1. Tek bir deneyin sonucu birkaç nedenden doğmuş olabilir: gerçek bir düzenlilik, rastlantı, ölçüm yanlışı ya da o laboratuvara özgü bir koşul.
2. Bu olasılıkları ayırmanın yolu deneyi başka araştırmacılara, başka ortamlarda yaptırmaktır. Aynı sonuç yeniden çıkarsa rastlantı ve yerel koşul açıklamaları zayıflar.
3. Geriye gerçek düzenlilik kalır; sonuç artık kişiden ve ortamdan bağımsız sayılabilir. Yinelenebilirliğin aranma gerekçesi budur.
4. Denetleyelim: deney hiç yinelenmeseydi sonucun yalnız o laboratuvara özgü olup olmadığını sınayacak bir yolumuz kalmazdı ✓.

13. Tabloda bir gözlem ve ona getirilen yorum verilmiştir. Bu yorumdaki temel hata hangisidir?

• A) Ölçüm yapmamak
• B) Gözlemi kaydetmemek
• C) Birlikte değişmeyi neden-sonuç ilişkisi saymak
• D) Veriyi çoğaltmak
• E) Hipotez kurmak

Doğru cevap: C — Yorumdaki temel yanlış, birlikte değişmeyi doğrudan neden-sonuç ilişkisi saymaktır.

1. Gözlemin söylediği şu: dondurma satışı ile boğulma vakaları aynı dönemde birlikte artıyor. Bu bir birlikte değişim (korelasyon) bildirimidir.
2. Yorum ise bir adım daha atıp nedensellik kuruyor. Oysa birlikte değişim üç ayrı durumda görülebilir: biri ötekinin nedenidir, ilişki rastlantısaldır ya da ikisini birden etkileyen üçüncü bir etken vardır.
3. Burada üçüncü durum apaçık: sıcak mevsim hem dondurma satışını hem suya girme sıklığını, dolayısıyla boğulma riskini artırır. Aradaki bağ ortak nedenden doğuyor.
4. Denetleyelim: dondurma satışı durdurulsa boğulmaların azalacağını bekleyemeyiz ✓ — demek ki nedensellik kurulamaz.

14. Tabloda bir deney düzeneği verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Buna göre boş bölüme ne gelmelidir?

• A) Gruplar birleştirilir
• B) Farklı bir yöntem uygulanır ve koşullar değiştirilir
• C) Hiçbir ölçüm yapılmaz
• D) Yeni yöntem uygulanmaz, öteki koşullar aynı tutulur
• E) Sonuç baştan belirlenir

Doğru cevap: D — Kontrol grubunda yeni yöntem uygulanmaz; öteki bütün koşullar deney grubuyla aynı tutulur.

1. Tablonun dolu satırı deney grubunu veriyor: yeni yöntem uygulanır. Karşılaştırma yapılabilmesi için yöntemin uygulanmadığı bir gruba da gerek var.
2. Ama yalnız yöntemi çıkarmak yetmez. Gruplar arasında başka bir koşul da farklı olsaydı, sonuçtaki farkın yöntemden mi yoksa o koşuldan mı geldiği ayırt edilemezdi.
3. Bu yüzden kontrol grubunda tek eksik sınanan yöntemdir; süre, ortam, öğrenci düzeyi gibi öteki koşullar aynı tutulur. Tek fark, tek nedeni işaret eder.
4. Denetleyelim: iki grup arasında yalnız yöntem ayrımı kaldığında ortaya çıkan farkı yönteme bağlamak geçerli olur ✓.

15. Tabloda iki soru alanlara göre ayrılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloya göre eksik bırakılan bilgi hangisidir?

• A) Yalnızca mühendislik
• B) Yalnızca bilim
• C) Yalnızca ölçüm
• D) Yalnızca istatistik
• E) Etik ve toplumsal değerlendirme

Doğru cevap: E — Bir teknolojinin kullanılıp kullanılmaması sorusu olgu değil değer sorusudur; etik ve toplumsal değerlendirmenin alanına girer.

1. Tablonun dolu satırına bakalım: "Bu teknoloji nasıl çalışır?" sorusu bilime veriliyor, çünkü yanıtı gözlem, ölçüm ve deneyle bulunabilecek bir olgu sorusudur.
2. Boş satırdaki soru ise "kullanılmalı mı" diyor. "-malı/-meli" kipi bir olguyu değil bir değerlendirmeyi ister; yanıtı laboratuvarda ölçülemez.
3. Böyle sorular yarar, zarar, hak ve sorumluluk gibi değerlere dayanır. Bunları tartan alan etik ve toplumsal değerlendirmedir.
4. Denetleyelim: bilim teknolojinin işleyişini eksiksiz açıklasa bile "kullanılmalı mı" sorusu yanıtsız kalırdı ✓ — soru başka bir alana aittir.

16. Bilim insanının araştırmasının olası sonuçlarını da gözetmesi gerektiği görüşünün dayanağı hangisidir?

• A) Bilgi üretiminin toplumsal sonuçlar doğurabilmesi
• B) Araştırmanın pahalı olması
• C) Yayın sayısının önemi
• D) Ölçümün zorluğu
• E) Verinin çokluğu

Doğru cevap: A — Bilim insanının olası sonuçları gözetmesi beklenir; çünkü üretilen bilgi uygulamaya dönüştüğünde toplumsal sonuçlar doğurabilir.

1. Görüşün dayanağını bulmak için bilginin laboratuvardan sonraki yolunu izleyelim: bilgi yayımlanır, uygulamaya ve teknolojiye dönüşür, sonra geniş kitleleri etkiler.
2. Bu etki iyi de olabilir kötü de; her iki durumda da sorumluluk doğurur. Sonuçları en önceden kestirebilecek kişi ise araştırmayı yürütendir.
3. Öyleyse gerekçe bilginin kendisinde değil, bilginin toplumda yaratabileceği sonuçtadır. Sorumluluk beklentisi buradan çıkar.
4. Denetleyelim: bilgi hiçbir uygulamaya dönüşmese ve kimseyi etkilemeseydi böyle bir beklenti de doğmazdı ✓.

17. Şemada bilimsel bilginin denetim süreci verilmiştir. Şemaya göre bu sürecin bilimsel bilgiye kattığı temel değer hangisidir?

• A) Bilginin gizlenmesi
• B) Bilginin topluluk denetiminden geçerek güvenilirlik kazanması
• C) Sürecin kısalması
• D) Araştırmanın ucuzlaması
• E) Eleştirinin engellenmesi

Doğru cevap: B — Hakem incelemesi ve yayın sonrası eleştiri, bilgiyi topluluk denetiminden geçirerek ona güvenilirlik kazandırır.

1. Şemadaki sırayı izleyelim: araştırma yapılır → hakem inceler → yayınla topluluğa açılır → eleştiri ve sınama sürer. Her basamakta bilgiye yeni bir göz bakıyor.
2. Hakem incelemesi, yöntem ve sonucun araştırmacı dışındaki uzmanlarca denetlenmesidir. Yayın ise denetimi bütün topluluğa açar.
3. Son basamağın sürekliliği önemli: sınama yayınla bitmiyor. Böylece bilgi tek kişinin güvencesinden çıkıp topluluğun sınamasından geçmiş bilgi hâline geliyor; güvenilirliği buradan gelir.
4. Denetleyelim: denetim basamakları kaldırılsaydı geriye yalnız araştırmacının kendi beyanı kalırdı ✓.

18. Bilimin her soruyu yanıtlayamayacağını söyleyen bir görüşün dayanağı hangisidir?

• A) Araçların yetersizliği
• B) Bilim insanlarının azlığı
• C) Değer ve anlam sorularının gözlem ve deneyle karara bağlanamaması
• D) Verilerin pahalılığı
• E) Sürenin kısalığı

Doğru cevap: C — Bilimin yöntemi olgusal alanı sınar; "olmalı mı" biçimindeki değer soruları bu yöntemle karara bağlanamaz.

1. Bilimin yöntemi gözlem ve deneydir.
2. Değer soruları olgusal olarak ölçülemez.
3. Bu yüzden bu sorular bilimin yöntemiyle kapatılamaz.

19. Yukarıdaki haberi değerlendiren bir okurun ulaşacağı en uygun sonuç hangisidir?

• A) Haber okunamaz.
• B) Sonuç kesin olarak doğrudur.
• C) Sonuç kesin olarak yanlıştır.
• D) Sonuç, yöntem bilgisi verilmediği için güvenilir sayılamaz.
• E) Araştırma yapılmamıştır.

Doğru cevap: D — Katılımcı sayısı, süre ve karşılaştırma grubu bildirilmediği için haberdeki sonuç güvenilir sayılamaz; bu onu yanlış değil dayanaksız kılar.

1. Bir araştırma sonucunun değerlendirilebilmesi için yöntemi bilinmelidir: kaç kişiye, ne kadar sürede uygulanmış ve içeceği kullanmayan bir karşılaştırma grubu var mı?
2. Haberde bu üç bilginin üçü de yok. Karşılaştırma grubu bildirilmediği için gözlenen değişimin içecekten mi yoksa başka bir etkenden mi geldiği ayırt edilemez.
3. Yöntemi bilinmeyen bir sonuç sınanamaz. Sınanamayan sonuç ise doğru ya da yanlış diye damgalanamaz; yalnızca dayanaksız kalır.
4. Denetleyelim: en uygun yargı "güvenilir sayılamaz" olur ✓ — elde sonucu destekleyecek de çürütecek de bir ölçü yoktur.

20. Kartlarda bu ünitede işlenen üç temel düşünce verilmiştir. Kartlar birlikte değerlendirildiğinde bilim hakkında ulaşılabilecek en kapsayıcı sonuç hangisidir?

• A) Bilimsel çerçeve hiç değişmez.
• B) Bilim mutlak ve değişmezdir.
• C) Bilimde sınama aranmaz.
• D) Bilimin toplumla ilgisi yoktur.
• E) Bilim; sınanabilir, çerçevesi değişebilen ve toplumsal sorumluluk taşıyan bir etkinliktir.

Doğru cevap: E — Üç kart birlikte bilimi; sınanabilir, çerçevesi değişebilen ve toplumsal sorumluluk taşıyan bir etkinlik olarak tanımlar.

1. Kartları tek tek adlandıralım: birincisi yöntem ölçütünü veriyor — sınanabilirlik. İkincisi tarihsel boyutu veriyor — çerçeve değişebilir. Üçüncüsü toplumsal boyutu veriyor — bilim değerlerden bağımsız değildir.
2. Soru "en kapsayıcı" sonucu istiyor; öyleyse üç boyuttan yalnız birini anan bir yargı yetmez, üçünü birden toplayan yargı aranır.
3. Üç boyutu tek cümlede birleştirelim: bilim sınanabilir ölçüte dayanır, çerçevesi zaman içinde değişebilir ve toplumsal sorumluluk taşır.
4. Denetleyelim: bu yargıdan üç kartın her birini geri okuyabiliyoruz ✓ — kapsayıcı olmanın ölçüsü budur.