Avrupa’nın Sömürgeci Politikalarının Etkileri

1. Yukarıdaki tanım, Yeni Çağ’da Avrupa devletlerinin izlediği bir politikayı anlatmaktadır. Sözü edilen politikanın adı nedir?

• A) Merkantilizm
• B) Reform
• C) Rönesans
• D) Sömürgecilik
• E) Ticaret antlaşması

Doğru cevap: D — Bir bölgeyi zorla denetim altına alıp insan gücünü ve kaynaklarını kendi çıkarına kullanma politikasına sömürgecilik denir.

1. Tanımdaki üç ögeyi ayıralım: başka bir bölge denetim altına alınıyor, bu silah ya da baskıyla yapılıyor, oranın insan gücü ve kaynağı denetleyen ülkenin çıkarına kullanılıyor.
2. Bu üç öge bir iktisadi görüşü ya da bir kültür hareketini değil, bir bölgeye yönelik egemenlik ilişkisini anlatır.
3. Yeni Çağ’da Coğrafi Keşiflerle başlayan ve Amerika, Afrika, Asya kıyılarına yayılan bu politikanın adı sömürgeciliktir.
4. Denetleyelim: İspanya’nın Amerika’daki maden bölgelerini zorla çalıştırılan yerlilerle işletmesi tanımın üç ögesini de taşıyor ✓.

2. Avrupalılar, doğudan gelen malların aracılar yüzünden pahalıya mal olmasından rahatsızdı ve gemicilikte önemli ilerlemeler kaydetmişlerdi. Bu iki durumun birlikte doğurduğu sonuç nedir?

• A) Kara ticaretinin tümüyle bırakılması
• B) Okyanusa açılarak yeni deniz yollarının aranması
• C) Baharat kullanımının yasaklanması
• D) Akdeniz limanlarının kapatılması
• E) Gemi yapımının durdurulması

Doğru cevap: B — Pahalı aracılı ticaretten kurtulma isteği ile gelişen gemicilik birleşince Avrupalılar okyanusa açılıp yeni deniz yolları aramıştır.

1. Birinci durum bir ihtiyaçtır: doğu malları, özellikle baharat, aracılar yüzünden pahalıya geliyor; Avrupalı tüccar malı kaynağından almak istiyor.
2. İkinci durum bir imkândır: pusula, gelişmiş gemi tipleri ve harita bilgisi uzun açık deniz yolculuklarını mümkün kılıyor.
3. İhtiyaç ile imkân birleşince aracıları aşmanın yolu okyanus üzerinden doğuya ulaşmaktır; Coğrafi Keşifler böyle başlamıştır.
4. Denetleyelim: 1498’de Ümit Burnu’nu dolaşarak Hindistan’a ulaşılması iki durumun birlikte doğurduğu sonucun tam örneği ✓.

3. Grafikte Amerika’dan Avrupa’ya gelen değerli maden miktarının dönemlere göre değişimi verilmiştir. Grafikteki artışın Avrupa ekonomisindeki sonucu ne olmuştur?

• A) Paranın değer kazanması
• B) Ticaretin durması
• C) Üretimin sona ermesi
• D) Madenlerin değersizleşmesi ve fiyatların genel olarak yükselmesi
• E) Nüfusun azalması

Doğru cevap: D — Amerika’dan gelen gümüşün bollaşması değerli madeni değersizleştirmiş ve Avrupa’da fiyatları genel olarak yükseltmiştir.

1. Grafiği okuyalım: Avrupa’ya giren gümüş miktarı dönemden döneme artıyor.
2. O dönemde para gümüş ve altın esaslıdır. Piyasadaki gümüş, üretilen mal miktarından hızlı artarsa bir birim gümüşle alınabilen mal azalır.
3. Yani madenin, dolayısıyla paranın değeri düşer; aynı malı almak için daha çok para gerekir ve fiyatlar genel olarak yükselir. Bu sürece fiyat devrimi denir.
4. Denetleyelim: bollaşan şeyin değeri düşer ✓ — gümüş bollaşınca pahalanan gümüş değil, gümüşle ölçülen mallardır.

4. Fiyatların hızla yükseldiği bir dönemde geliri sabit kalan kesimler zorlanırken mal ve toprak sahipleri kazançlı çıkmıştır. Bu durumun toplumsal sonucu nedir?

• A) Gelir dağılımının bozulup kesimler arasındaki farkın açılması
• B) Herkesin aynı oranda zenginleşmesi
• C) Fiyatların kendiliğinden düşmesi
• D) Ticaretin sona ermesi
• E) Toprak sahiplerinin yoksullaşması

Doğru cevap: A — Fiyat artışı sabit gelirlileri yoksullaştırıp mal ve toprak sahiplerini kazançlı çıkardığı için gelir dağılımı bozulmuş, kesimler arası fark açılmıştır.

1. İki kesimi ayıralım: geliri sabit olanlar (maaş ya da sabit kira alanlar) ile mal ve toprak sahipleri.
2. Fiyatlar yükselince sabit gelirlinin eline geçen para aynı kalır ama o parayla alabildiği mal azalır; gerçek geliri düşer.
3. Mal ve toprak sahibinin varlığı ise fiyatlarla birlikte değerlenir; sattığı ürün daha pahalıya gider. Biri kaybederken öteki kazanır.
4. Denetleyelim: bir kesim yoksullaşırken öteki zenginleşiyorsa aradaki fark açılıyor demektir ✓ — gelir dağılımı bozulur.

5. Amerika kıtasında yerli nüfus, işgal ve zorla çalıştırmanın yanında Avrupa’dan taşınan salgın hastalıklar yüzünden de büyük kayıp vermiştir. Bu bilginin gösterdiği sonuç nedir?

• A) Yıkımın yalnız savaşla açıklanabileceği
• B) Yerli nüfusun etkilenmediği
• C) Sömürgeciliğin insani sonuçlarının savaş dışı etkenleri de kapsadığı
• D) Salgınların Avrupa’da görülmediği
• E) Kıtada nüfus artışı yaşandığı

Doğru cevap: C — Yerli nüfusun savaşın yanında salgın hastalıklarla da erimesi, sömürgeciliğin insani sonuçlarının savaş dışı etkenleri de kapsadığını gösterir.

1. Metin kayıpların nedenlerini sayıyor: işgal, zorla çalıştırma ve Avrupa’dan taşınan salgın hastalıklar.
2. İlk iki neden doğrudan şiddet ve baskıdır. Salgın ise savaş değildir; çiçek gibi hastalıklara karşı bağışıklığı olmayan yerli halk bu yüzden çok ağır kayıp vermiştir.
3. Demek ki yıkım yalnız silahla değil, sömürgeciliğin getirdiği temasın taşıdığı hastalıklarla da gerçekleşmiştir.
4. Denetleyelim: nedenler arasında savaş dışı bir etken (salgın) bulunuyor ✓ — bu, "insani sonuçlar savaş dışı etkenleri de kapsar" yargısını doğruluyor.

6. Sömürgelerde şeker kamışı, pamuk ve tütün gibi ürünler geniş çiftliklerde yalnız Avrupa pazarı için yetiştirilmiştir. Bu üretim biçiminin sömürge halkı açısından sonucu nedir?

• A) Kendi ihtiyacına göre üretim yapabilmesi
• B) Toprağın kendi gıdasını değil, dışarının talebini üretmesi
• C) Ürünlerin ucuzlaması
• D) Tarımın tümüyle bırakılması
• E) Toprakların halka dağıtılması

Doğru cevap: B — Plantasyonda toprak yalnız Avrupa pazarına ürün yetiştirdiği için sömürge halkı kendi gıdasını değil dışarının talebini üretmiştir.

1. Metindeki üretim biçimi plantasyondur: geniş çiftliklerde şeker kamışı, pamuk, tütün gibi tek tür ürün yetiştirilir.
2. Bu ürünlerin hedefi yerel halkın ihtiyacı değil, "yalnız Avrupa pazarı"dır; ne ekileceğine sömürgeci karar verir.
3. En verimli topraklar dış pazar ürününe ayrılınca yerel gıda üretimi geri planda kalır ve bölge dışarıya bağımlı hâle gelir.
4. Denetleyelim: toprağın ürünü Avrupa’ya gidiyor, halkın ihtiyacı karşılanmıyor ✓ — üretim dışarının talebine göre yapılıyor.

7. Tabloda Atlas Okyanusu’nda kurulan üç ayaklı ticaret düzeni gösterilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda boş bırakılan yere ne gelmelidir?

• A) Baharat
• B) Kürk
• C) Buğday
• D) Porselen
• E) Köleleştirilen insanlar

Doğru cevap: E — Üçgen ticaretin Afrika’dan Amerika’ya uzanan ayağında köleleştirilen insanlar taşınmıştır.

1. Tablonun iki dolu satırını okuyalım: Avrupa’dan Afrika’ya silah, dokuma, madenî eşya gidiyor; Amerika’dan Avrupa’ya şeker, pamuk, tütün geliyor.
2. Amerika’daki bu ürünler plantasyonlarda yetiştiriliyor ve plantasyon çok sayıda işçi ister; yerli nüfus ise savaş ve salgınla büyük ölçüde azalmıştı.
3. Bu iş gücü Afrika’dan zorla getirilmiş; Avrupa malları karşılığında alınan insanlar okyanus aşırı taşınarak köleleştirilmiştir.
4. Denetleyelim: boşluğa "köleleştirilen insanlar" gelince üç ayak kapanıyor — Amerika’dan çıkan ürünü üreten iş gücü Afrika’dan gelen ayaktır ✓.

8. Köle ticareti yüzünden Afrika’da özellikle genç ve çalışabilir nüfus kıtadan koparılmıştır. Bu kaybın bölge üzerindeki uzun vadeli etkisi nedir?

• A) Tarımsal üretimin artması
• B) Nüfusun hızla çoğalması
• C) Üretici nüfusun eksilmesiyle bölgenin gelişiminin sekteye uğraması
• D) Şehirlerin büyümesi
• E) Ticaretin bölge lehine gelişmesi

Doğru cevap: C — Genç ve çalışabilir nüfusun kıtadan koparılması, üretici nüfusu eksilterek Afrika’nın gelişimini kuşaklar boyu sekteye uğratmıştır.

1. Metin kaybın niteliğini vurguluyor: koparılan nüfus özellikle genç ve çalışabilir yaştadır.
2. Bir toplumda tarım, zanaat ve ticaret bu yaş grubunun emeğine dayanır; aynı grup yeni kuşakların da anne babasıdır.
3. Bu nüfus gidince hem bugünkü üretim düşer hem de nüfus kendini yenileyemez; bölgenin ekonomik gelişimi uzun süre geride kalır.
4. Denetleyelim: üretici nüfus eksilince üretim ve büyüme zayıflar ✓ — "gelişimin sekteye uğraması" uzun vadeli etkiyi doğru anlatıyor.

9. Baharatın Ümit Burnu üzerinden okyanus yoluyla taşınmaya başlaması Akdeniz limanlarının işlem hacmini düşürmüştür. Bu değişimin Osmanlı ekonomisine etkisi nedir?

• A) Gümrük gelirlerinin ve transit ticaretin gerilemesi
• B) Limanların büyümesi
• C) Vergi gelirlerinin artması
• D) Kervan sayısının çoğalması
• E) Ticaret yollarının kapanmaması

Doğru cevap: A — Baharatın Ümit Burnu yoluyla taşınması Akdeniz limanlarından geçen malı azaltmış, Osmanlı’nın gümrük gelirlerini ve transit ticaretini geriletmiştir.

1. Metindeki değişim: doğu malları artık Akdeniz ve Orta Doğu üzerinden değil, Afrika’nın güneyini dolaşan okyanus yoluyla taşınıyor.
2. Osmanlı, İpek ve Baharat yollarının üzerinde bulunduğu için topraklarından geçen maldan gümrük alıyor, transit ticaretten kazanıyordu.
3. Mal Osmanlı topraklarından geçmeyince bu gelir azalır; limanlarda ve kervan yollarında ticaret hacmi düşer.
4. Denetleyelim: geçmeyen maldan gümrük alınamaz ✓ — gelir kaybı yol değişiminin doğrudan sonucu.

10. Amerika’dan gelen ucuz gümüş, ticaret yoluyla Osmanlı piyasasına da girmiştir. Bu girişin Osmanlı para düzeni üzerindeki etkisi nedir?

• A) Akçenin değer kazanması
• B) Fiyatların düşmesi
• C) Vergi gelirlerinin reel olarak artması
• D) Akçenin değer kaybetmesi ve fiyatların yükselmesi
• E) Para kullanımının bırakılması

Doğru cevap: D — Ucuz Amerikan gümüşünün Osmanlı piyasasına girmesi, gümüş esaslı akçenin değer kaybetmesine ve fiyatların yükselmesine yol açmıştır.

1. Osmanlı parası akçe gümüş esaslıdır; değeri içerdiği gümüşe dayanır.
2. Amerika’dan gelen bol ve ucuz gümüş ticaret yoluyla Osmanlı piyasasına girince gümüşün değeri düşer; akçenin alım gücü de onunla birlikte azalır.
3. Aynı mal için daha çok akçe gerekir, yani fiyatlar yükselir; sabit maaş alan asker ve memurlar zorlanır. Devlet de akçedeki gümüşü azaltma (tağşiş) yoluna gitmiştir.
4. Denetleyelim: Avrupa’daki fiyat devriminin aynı mantığı Osmanlı’da da işliyor ✓ — gümüş bollaşınca gümüşe dayanan para değer yitirir.

11. Bazı Avrupa devletleri, ülkeye giren değerli madeni artırmayı ve dışarıya çıkışını sınırlamayı temel hedef saymıştır. Bu iktisadi anlayışın adı nedir?

• A) Merkantilizm
• B) Feodalizm
• C) Loncacılık
• D) Vakıf düzeni
• E) İltizam

Doğru cevap: A — Zenginliği ülkede biriken değerli madenle ölçüp maden girişini artırmayı, çıkışını sınırlamayı hedefleyen anlayış merkantilizmdir.

1. Metindeki hedef iki parçalı: değerli madenin ülkeye girişini artırmak ve dışarıya çıkışını sınırlamak.
2. Bu hedef, bir ülkenin zenginliğini hazinesindeki altın ve gümüş miktarıyla ölçen görüşe dayanır; ihracatı artırıp ithalatı kısmak da bu yüzden istenir.
3. Yeni Çağ’da Avrupa devletlerinin benimsediği bu iktisadi anlayışın adı merkantilizmdir.
4. Denetleyelim: hedef bir toprak düzeni ya da vergi usulü değil, bir iktisadi görüş ✓ — merkantilizm tanımıyla örtüşüyor.

12. Hollanda ve İngiltere, doğu ticaretini yürütmek için devletten geniş yetkiler almış büyük şirketler kurmuştur. Bu şirketlerin sömürgecilikteki rolü nedir?

• A) Yalnız mal alıp satmaları
• B) Ticaretin yanında toprak ve idare denetimini de üstlenmeleri
• C) Yalnız gemi yapmaları
• D) Sömürgeciliği sona erdirmeleri
• E) Yalnız harita çizmeleri

Doğru cevap: B — Doğu Hindistan şirketleri ticaretin yanında ordu bulundurma ve antlaşma yapma gibi yetkilerle toprak ve idare denetimini de üstlenmiştir.

1. Metnin ipucu: şirketler devletten "geniş yetkiler" almıştır; İngiliz ve Hollanda Doğu Hindistan şirketleri 1600 ve 1602’de kurulmuştur.
2. Bu yetkiler mal alıp satmakla sınırlı değildi: şirketler asker bulundurabiliyor, kale kurabiliyor, yerel yöneticilerle antlaşma yapabiliyordu.
3. Böylece şirketler zamanla geniş toprakları yöneten birer güç hâline gelmiş, sömürgeciliğin öncü aracı olmuştur; İngiliz şirketinin Hindistan’daki yönetimi buna örnektir.
4. Denetleyelim: "ticaretin yanında toprak ve idare denetimi" seçeneği "geniş yetkiler" ifadesini karşılıyor ✓.

13. Sömürge yönetimleri, denetim altına aldıkları bölgelerde kendi dillerini ve yönetim düzenlerini yerleştirmiştir. Bu uygulamanın yerli toplumlar üzerindeki etkisi nedir?

• A) Yerel dillerin güçlenmesi
• B) Yerel kurumların korunması
• C) Yerel dil ve kurumların zayıflayıp kültürel sürekliliğin kopması
• D) Nüfusun artması
• E) Ticaretin yerli halkın eline geçmesi

Doğru cevap: C — Sömürge yönetimlerinin kendi dilini ve düzenini yerleştirmesi, yerel dil ve kurumları zayıflatıp kültürel sürekliliği koparmıştır.

1. Uygulamayı ayıralım: yönetim, eğitim ve yargı sömürgecinin dilinde ve onun kurallarıyla yürütülür.
2. Resmî işlerde kullanılmayan yerel dil zamanla geri planda kalır; yerel yönetim ve hukuk kurumları işlevini yitirir.
3. Dil ve kurumlar bir toplumun geçmişten taşıdığı bilgiyi ve geleneği kuşaktan kuşağa aktarır; bunlar zayıflayınca kültürel süreklilik kopar.
4. Denetleyelim: bugün Latin Amerika’da İspanyolca ve Portekizcenin baskın olması bu etkinin kalıcılığını gösteriyor ✓.

14. Okyanus yolculukları sonucunda bilinmeyen kıyılar haritalara işlenmiş, akıntı ve rüzgâr düzeni kaydedilmiştir. Bu birikimin bilim açısından sonucu nedir?

• A) Haritacılığın bırakılması
• B) Denizciliğin yasaklanması
• C) Eski haritaların korunması
• D) Coğrafya ve haritacılık bilgisinin hızla genişlemesi
• E) Gemiciliğin gerilemesi

Doğru cevap: D — Okyanus yolculuklarında toplanan kıyı, akıntı ve rüzgâr bilgisi coğrafya ve haritacılık bilgisini hızla genişletmiştir.

1. Metin iki tür birikimden söz ediyor: bilinmeyen kıyıların haritaya işlenmesi ve akıntı ile rüzgâr düzeninin kaydedilmesi.
2. Her yolculuk yeni ölçüm ve gözlem demektir; bu kayıtlar sonraki denizcilere aktarıldıkça dünya haritası hızla tamamlanır.
3. Dünyanın biçimi, kıtaların yeri ve okyanus düzeni hakkındaki bilgi kısa sürede büyür; coğrafya ve haritacılık gelişir.
4. Denetleyelim: yeni veri → yeni harita → genişleyen coğrafya bilgisi ✓.

15. Patates, mısır ve domates gibi ürünler Amerika’dan Avrupa’ya, at ve buğday ise Avrupa’dan Amerika’ya taşınmıştır. Bu karşılıklı geçişin beslenme üzerindeki etkisi nedir?

• A) Beslenme çeşitliliğinin azalması
• B) Ürünlerin yok olması
• C) Tarımın bırakılması
• D) Açlığın artması
• E) İki kıtada da tarım ürünü çeşidinin artması

Doğru cevap: E — Amerika ile Avrupa arasındaki karşılıklı bitki ve hayvan geçişi iki kıtada da tarım ürünü çeşidini artırmıştır.

1. Metin iki yönlü bir taşımadan söz ediyor: patates, mısır, domates Amerika’dan Avrupa’ya; at ve buğday Avrupa’dan Amerika’ya.
2. Her iki kıta da daha önce yetiştirmediği ürün ve hayvanlarla tanışıyor; yeni ürünler yerel tarıma giriyor.
3. Örneğin patates ve mısır Avrupa’da yaygın besin kaynağı hâline gelmiş, buğday Amerika’da geniş alanlarda ekilmeye başlanmıştır.
4. Denetleyelim: iki yönlü geçiş → iki tarafta da yeni ürün → çeşitlilik artar ✓.

16. Şeritte sömürgeciliğin gelişimini gösteren olaylar sıralanmıştır. Şeritteki gelişmelerin Osmanlı açısından ortak sonucu nedir?

• A) Osmanlı’nın etkilenmemesi
• B) Akdeniz’in öneminin artması
• C) Osmanlı’nın okyanus ticaretine hâkim olması
• D) Ticaret yollarının Osmanlı lehine değişmesi
• E) Dünya ticaretinin ağırlığının okyanuslara kayması

Doğru cevap: E — Şeritteki dört gelişmenin ortak sonucu, dünya ticaretinin ağırlığının Akdeniz’den okyanuslara kaymasıdır.

1. Olayları sırayla okuyalım: 1492’de Amerika’ya ulaşılıyor, 1498’de Ümit Burnu yolu açılıyor.
2. Ardından Amerika’dan gelen gümüş artıyor (1580), 1600 civarında da okyanus ticaretini yürüten doğu şirketleri kuruluyor.
3. Dördünün de sahnesi okyanuslardır; mal, sermaye ve kazanç Atlas ve Hint okyanusu kıyısındaki devletlere yöneliyor. Osmanlı’nın elindeki Akdeniz ve kara yolları bu süreçte önem yitiriyor.
4. Denetleyelim: hiçbir gelişme Akdeniz’de geçmiyor ✓ — ortak sonuç ticaretin okyanuslara kayması.

17. Sömürgeler Avrupa için hem ucuz hammadde kaynağı hem de üretilen malın satıldığı pazar hâline gelmiştir. Bu ikili işlevin Avrupa ekonomisine etkisi nedir?

• A) Sermaye birikiminin hızlanıp sanayileşmenin zemininin hazırlanması
• B) Üretimin durması
• C) Ticaretin gerilemesi
• D) Nüfusun azalması
• E) Şehirlerin küçülmesi

Doğru cevap: A — Sömürgelerin hem ucuz hammadde kaynağı hem de güvenli pazar olması, Avrupa’da sermaye birikimini hızlandırıp sanayileşmenin zeminini hazırlamıştır.

1. İlk işlev: sömürgeler hammaddeyi ucuza sağlıyor; üretimin maliyeti düşüyor.
2. İkinci işlev: üretilen mal sömürgelerde satılıyor; ürüne güvenli bir pazar bulunuyor.
3. Ucuz girdi ve güvenli satış birleşince kâr artar; biriken kâr sermayeye dönüşür ve bu sermaye 18. yüzyıldan itibaren fabrikalara yatırılarak Sanayi Devrimi’ne zemin hazırlar.
4. Denetleyelim: düşük maliyet + kesin satış = yüksek kâr = sermaye birikimi ✓.

18. Yukarıdaki uyarı, sömürge dönemi kaynaklarının kullanımına ilişkindir. Bu uyarının tarih araştırmasına yansıması nasıl olmalıdır?

• A) Kayıtların hiç kullanılmaması
• B) Kayıtların tartışmasız doğru sayılması
• C) Kayıtların, yerel kaynaklar ve arkeolojik verilerle birlikte değerlendirilmesi
• D) Yalnız yönetim kayıtlarına bakılması
• E) Konunun araştırılmaktan vazgeçilmesi

Doğru cevap: C — Sömürge kayıtları tek taraflı olduğu için yerel kaynaklar ve arkeolojik verilerle birlikte, karşılaştırılarak değerlendirilmelidir.

1. Uyarının söylediği: kayıtlar yönetimin bakış açısıyla yazılmıştır; bölge halkının anlatısı çoğu zaman yoktur.
2. Bu, kaydın işe yaramadığı anlamına gelmez; tarih, sayı, yer gibi bilgiler değerlidir. Ama tek başına kullanılırsa olayların yalnız bir yüzü görülür.
3. Eksik kalan taraf; sözlü gelenek, yerel yazılı belgeler ve arkeolojik buluntular gibi başka kaynaklardan tamamlanır. Kaynaklar karşılaştırıldıkça yanlılık ortaya çıkar.
4. Denetleyelim: kayıtları hem kullanıp hem de başka kaynaklarla sınamak uyarıya uygun tek yaklaşım ✓.

19. Sömürgecilik Avrupa’da sermaye birikimini hızlandırırken sömürge bölgelerinde nüfus kaybına ve ekonomik bağımlılığa yol açmıştır. Bu bilgiye dayanarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

• A) Sürecin taraflar üzerindeki etkisi farklıdır.
• B) Avrupa bu süreçten ekonomik kazanç sağlamıştır.
• C) Sömürge bölgeleri ağır insani bedel ödemiştir.
• D) Bağımlılık ilişkisi ortaya çıkmıştır.
• E) Süreç bütün taraflara aynı ölçüde yarar sağlamıştır.

Doğru cevap: E — Bilgi, sömürgeciliğin Avrupa’ya kazanç, sömürgelere kayıp getirdiğini söyler; bu yüzden "bütün taraflara aynı ölçüde yarar sağlamıştır" denemez.

1. Soru "söylenemez" diye soruyor; bilgiyle çelişen seçeneği arıyoruz.
2. Bilgideki iki sonucu ayıralım: Avrupa’da sermaye birikimi hızlanıyor (kazanç); sömürge bölgelerinde nüfus kaybı ve ekonomik bağımlılık oluşuyor (kayıp).
3. Etkinin taraflara göre farklı olması, kazanç, insani bedel ve bağımlılık seçeneklerinin hepsi bilgiden çıkarılabilir. "Aynı ölçüde yarar" ise bir tarafın kaybını yok sayar.
4. Denetleyelim: kayıp yaşayan bir taraf varken herkesin eşit yararlandığı söylenemez ✓.

20. Bir öğrenci, Coğrafi Keşiflerin yalnız haritaları değil dünya ekonomisinin merkezini de değiştirdiğini fark etmiştir. Öğrencinin bu tespitinden çıkaracağı sonuç nedir?

• A) Keşiflerin yalnız coğrafi bir olay olduğu
• B) Dünya ticaretinin ağırlık merkezinin Atlas Okyanusu’na kaydığı
• C) Akdeniz’in öneminin arttığı
• D) Ticaretin durduğu
• E) Avrupa’nın yoksullaştığı

Doğru cevap: B — Keşiflerin dünya ekonomisinin merkezini değiştirmesi, ticaretin ağırlık merkezinin Akdeniz’den Atlas Okyanusu’na kaydığını gösterir.

1. Öğrencinin tespiti iki katmanlı: keşifler hem haritaları hem ekonominin merkezini değiştirmiştir.
2. Keşiflerden önce ticaretin merkezi Akdeniz’di; Venedik, Ceneviz ve Osmanlı limanları öne çıkıyordu.
3. Keşiflerden sonra Amerika ve Hindistan’a giden yollar Atlas Okyanusu’ndan başlıyor; Lizbon, Sevilla, Amsterdam, Londra gibi okyanus kıyısındaki limanlar zenginleşiyor.
4. Denetleyelim: merkezin Akdeniz’den okyanus kıyısına geçmesi, "ekonominin merkezi değişti" tespitinin somut karşılığı ✓.