Cihan Devleti Osmanlı (1453-1683)

1. Yukarıda tanımı verilen anlayış sorulmaktadır. Buna göre doğru yanıt hangisidir?

• A) Feodalite
• B) Cihanşümul devlet anlayışı
• C) Şehir devleti
• D) Koloni yönetimi
• E) Meşrutiyet

Doğru cevap: B — Cevap: cihanşümul devlet anlayışı; farklı din ve dilden toplulukları tek yönetim altında toplayan evrensel egemenlik iddiasıdır.

1. Tanımdaki iki anahtar: "farklı dinden ve dilden topluluklar" ve "evrensel bir egemenlik anlayışı".
2. "Cihanşümul" sözcüğü "cihanı, yani bütün dünyayı kapsayan" demektir; tanımdaki evrensellikle birebir örtüşür.
3. Osmanlı bu anlayışla, özellikle İstanbul’un fethinden (1453) sonra, Balkanlar’dan Arabistan’a kadar farklı toplulukları tek düzende yönetti.
4. Denetleyelim: tek bir kentle ya da tek bir toplulukla sınırlı yapılar bu tanıma uymaz ✓ — evrensellik yalnız cihanşümulde var.

2. Tabloda iki düzen karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan bilgi hangisidir?

• A) Vergi toplanması
• B) Asker beslenmesi
• C) Gelirin eğitim ve hayır hizmetlerine ayrılması
• D) Ordu kurulması
• E) Ticaret düzenlenmesi

Doğru cevap: C — Cevap: gelirin eğitim ve hayır hizmetlerine ayrılması; tımarda gelir askere, vakıfta ise kalıcı olarak kamu hizmetine ayrılır.

1. Tablo iki düzeni aynı ölçütle karşılaştırıyor: gelir nereye gidiyor?
2. Tımar: toprağın vergi geliri, karşılığında asker yetiştiren sipahiye verilir → askerî işlev.
3. Vakıf: bir mülkün geliri cami, medrese, imaret, çeşme gibi hizmetlere sürekli olarak bağlanır → eğitim ve hayır işlevi.
4. Denetleyelim: tablo karşılaştırma yaptığına göre vakfın işlevi tımarınkinden farklı olmalı ✓.

3. Yukarıdaki gereksinimi karşılayan düzen sorulmaktadır. Buna göre doğru yanıt hangisidir?

• A) Kapitülasyonlar
• B) Devşirme sistemi
• C) Vakıf sistemi
• D) Tımar sistemi
• E) Koloni düzeni

Doğru cevap: D — Cevap: tımar sistemi; toprağın vergi geliri sipahiye bırakılır, sipahi de bu gelirle hem kendini hem askerini besler.

1. Yönetimin iki isteği var: hazineden nakit ödemeden taşrada asker bulundurmak ve toprağın işlenmesini sürdürmek.
2. Tımar sisteminde köylünün ödediği vergi hazineye gelmez, doğrudan sipahiye bırakılır; sipahi bu gelirle atını, silahını ve yanındaki cebelüleri besler → nakit ödeme yok.
3. Sipahi aynı zamanda toprağın boş bırakılmamasını ve üretimin sürmesini denetler → toprak işlenmeye devam eder.
4. Denetleyelim: iki istek de tımarla aynı anda karşılanıyor ✓.

4. Tabloda askerî sınıflar karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tablodaki boşluk nasıl doldurulmalıdır?

• A) Vakıf görevlileri
• B) Toprak geliriyle beslenen asker
• C) Gönüllü birlikler
• D) Esnaf örgütü
• E) Merkeze bağlı, hazineden maaş alan sürekli ordu

Doğru cevap: E — Cevap: merkeze bağlı, hazineden maaş alan sürekli ordu; kapıkulu askerleri başkentte bulunur ve üç ayda bir ulufe alır.

1. Tablo askerî sınıfları kaynaklarına göre ayırıyor. Tımarlı sipahi: taşrada, toprak geliriyle beslenir.
2. Kapıkulu ise devşirme sistemiyle yetiştirilen, doğrudan padişaha bağlı askerlerdir (yeniçeriler, kapıkulu süvarileri).
3. Bunlar başkentte bulunur, savaş olmasa da ordudan ayrılmaz ve hazineden düzenli maaş alır; yani sürekli ordudur.
4. Denetleyelim: iki sınıfın kaynağı farklı olmalı; biri toprak geliri, öteki hazine ✓.

5. Yukarıdaki uygulamanın adı sorulmaktadır. Buna göre aranan sonuç hangisidir?

• A) İstimalet
• B) Devşirme
• C) Tımar
• D) Sürgün
• E) Kapitülasyon

Doğru cevap: A — Cevap: istimalet; yeni alınan yerlerde vergiyi hafifletip inanç ve geleneklere dokunmayarak halkın gönlünü kazanma politikasıdır.

1. Metindeki uygulamanın iki parçası: vergi yükünün hafifletilmesi ve inanç ile geleneklerin korunması.
2. İkisinin ortak amacı, fethedilen bölgedeki halkın yeni yönetime bağlanmasıdır.
3. "İstimalet" sözcüğü "gönül alma, meylettirme" demektir; Osmanlı Balkanlar’da bu politika sayesinde yerel halkın desteğini kazandı ve bölgede uzun süre kaldı.
4. Denetleyelim: politika halka yük bindirmiyor, tersine hafifletiyor ✓ — adı istimalettir.

6. Yukarıdaki politikanın adı sorulmaktadır. Buna göre verilecek yanıt hangisidir?

• A) Devşirme
• B) İskân politikası
• C) Tımar
• D) Vakıf
• E) Ahilik

Doğru cevap: B — Cevap: iskân politikası; fethedilen yerlere planlı biçimde nüfus yerleştirerek üretimi ve Türk yerleşimini güçlendirmektir.

1. Metindeki ipuçları: yeni fethedilen bölgeler, planlı nüfus yerleştirme, amaç üretim ve yerleşim.
2. Osmanlı, Anadolu’daki konargöçer Türkmen topluluklarını Balkanlar’daki boş ya da seyrek bölgelere yerleştirdi; bu uygulamaya iskân denir.
3. Böylece yeni topraklar işlendi, vergi geliri arttı ve bölge kalıcı olarak Osmanlı’ya bağlandı.
4. Denetleyelim: seçenekler arasında nüfusu bir yerden alıp başka yere yerleştiren tek politika iskân ✓.

7. Şemada bir süreç verilmiş, sonuç boş bırakılmıştır. Şemanın son basamağında ne yazmalıdır?

• A) Vergi gelirleri yükselir
• B) Üretim artar
• C) Taşrada huzursuzluk ve isyanlar yaygınlaşır
• D) Köylü toprağa döner
• E) Süreç kendiliğinden durur

Doğru cevap: C — Cevap: taşrada huzursuzluk ve isyanlar yaygınlaşır; toprağını bırakan, geliri azalan köylü ve topluluklar isyan eder — Celali isyanları buna örnektir.

1. Şemanın zinciri: uzun savaşlar ve vergi yükü artar → köylü toprağını bırakır → üretim düşer, gelir azalır.
2. Toprağını bırakan köylü işsiz ve yersiz kalır; gelir azalınca devlet açığı kapatmak için vergiyi daha da artırır.
3. Bu kısır döngü taşrada huzursuzluk yaratır; 16. yüzyıl sonu ve 17. yüzyılda Anadolu’da yaşanan Celali isyanları bu tablonun sonucudur.
4. Denetleyelim: zincirin her halkası olumsuz ilerliyor; son basamak da olumsuz bir toplumsal sonuç olmalı ✓.

8. Tabloda bir zincirin halkaları verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Eksik bırakılan bölüm hangi seçenektedir?

• A) Üretim yükselir
• B) Vergi geliri artar
• C) Hazine güçlenir
• D) Vergi geliri azalır, hazine zorlanır
• E) Sonuç doğmaz

Doğru cevap: D — Cevap: vergi geliri azalır, hazine zorlanır; vergi üretimden alındığı için üretim düşünce devletin geliri de düşer.

1. Tablonun ilk halkası: köylü toprağı bırakır → üretim düşer.
2. İkinci halkada üretimin düşmesinin sonucunu arıyoruz. Osmanlı’da köylünün vergisi büyük ölçüde ürün üzerinden (öşür gibi) alınırdı.
3. Ürün azalınca vergi de azalır; gelir düşen hazine, ordu ve memur giderlerini karşılamakta zorlanır.
4. Denetleyelim: her halkanın sonucu bir sonrakinin nedeni oluyor ✓ — üretim düşüşü gelir düşüşüne bağlanıyor.

9. Tabloda iki kavram karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloyu tamamlayan tanım hangisidir?

• A) Askerî sefer
• B) Düzeni onarma
• C) Vergi toplama
• D) Toprak dağıtma
• E) Var olan düzeni kökten değiştiren dönüşüm

Doğru cevap: E — Cevap: var olan düzeni kökten değiştiren dönüşüm; ıslahat düzeni korumak için onarır, devrim ise düzenin yerine yenisini koyar.

1. Tablo iki kavramı karşılaştırıyor. Islahat: var olan düzeni onarmaya yönelik düzenleme; yani sistem korunur, aksayan yanı düzeltilir.
2. Devrim ise mevcut düzenin temelini değiştirir; eski düzen sürdürülmez, yerine yeni bir düzen kurulur.
3. Osmanlı’nın 17. yüzyıldaki çabaları (örneğin IV. Murad ya da Köprülüler dönemi düzenlemeleri) ıslahattır, çünkü amaç düzeni ayakta tutmaktı.
4. Denetleyelim: iki kavramın farkı "onarmak" ile "kökten değiştirmek" arasında ✓.

10. Yukarıda anlatılan kurum sorulmaktadır. Buna göre doğru seçenek hangisidir?

• A) Rasathane
• B) Şifahane
• C) Kervansaray
• D) Medrese
• E) Divan

Doğru cevap: A — Cevap: rasathane; gök cisimlerinin düzenli gözlendiği, takvim hesaplarının ve ölçümlerin yapıldığı kurumdur.

1. Metindeki ipuçları: gök cisimlerinin gözlemi, takvim hesaplamaları, ölçümler.
2. Bu işlevlerin hepsi gökbilime aittir; gökbilim gözlemlerinin yapıldığı kurumun adı rasathanedir.
3. Osmanlı’da Takiyüddin, III. Murad döneminde 1577’de İstanbul’da bir rasathane kurdu; ancak rasathane birkaç yıl sonra yıktırıldı.
4. Denetleyelim: seçeneklerde gök gözlemiyle ilgili başka kurum yok ✓.

11. Şemada bir gelişme zinciri verilmiş, sonuç boş bırakılmıştır. Şemanın son basamağı hangi seçenekle tamamlanmalıdır?

• A) Osmanlı gelirleri artar
• B) Osmanlı ekonomisi olumsuz etkilenir
• C) Akdeniz ticareti canlanır
• D) Yeni yollar kapanır
• E) Değişiklik olmaz

Doğru cevap: B — Cevap: Osmanlı ekonomisi olumsuz etkilenir; Ümit Burnu yolu açılınca Doğu ticareti Akdeniz’den uzaklaştı, Osmanlı’nın gümrük geliri azaldı.

1. Şemanın zinciri: yeni deniz yolları bulunur → ticaret rotaları değişir → Akdeniz limanlarının önemi azalır → gelirler düşer.
2. 1498’de Vasco da Gama’nın Ümit Burnu’nu dolaşarak Hindistan’a ulaşmasıyla baharat ve ipek Avrupa’ya okyanus yoluyla taşınmaya başladı.
3. Önceden bu mallar Osmanlı topraklarından geçiyor, geçtiği yerlerde gümrük vergisi bırakıyordu; yol değişince bu gelir azaldı ve ekonomi olumsuz etkilendi.
4. Denetleyelim: şemanın son iki kutusu önem ve gelir kaybını anlatıyor ✓ — sonuç da olumsuz olmalı.

12. Tabloda ilişkili iki kavram verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloya göre boşluğa ne yazılmalıdır?

• A) Ticaret anlaşması
• B) Uzak yerleşim kurma
• C) Bu yerlerin kaynaklarının aktarılmasına dayanan düzen
• D) Askerî ittifak
• E) Vergi düzeni

Doğru cevap: C — Cevap: bu yerlerin kaynaklarının aktarılmasına dayanan düzen; koloni bir yerleşimdir, sömürgecilik ise o yerleşimi kullanan sistemdir.

1. Tablodaki ilk satır: koloni → bir devletin denetiminde tuttuğu uzak yerleşim. Yani koloni bir YER.
2. Tablo "ilişkili iki kavram" diyor; ikinci kavram bu yerleri kullanan düzeni anlatmalı.
3. Sömürgecilik, kolonilerin ham madde, altın-gümüş ve iş gücünün yönetici ülkeye aktarılmasına dayanır; Coğrafi Keşiflerden sonra İspanya, Portekiz, İngiltere ve Hollanda bu düzeni kurdu.
4. Denetleyelim: koloni bir yer, sömürgecilik ondan kaynak aktaran bir düzen ✓.

13. Grafikte bir yüzyıl boyunca fiyat seyri verilmiştir. Bu durumun sabit gelirli kesimlere etkisi sorulmaktadır. Grafiğe göre doğru yorum hangisidir?

• A) Gelirleri yükselmiştir.
• B) Alım güçleri artmıştır.
• C) Etkilenmemişlerdir.
• D) Alım güçleri düşmüş, geçim koşulları ağırlaşmıştır.
• E) Yorum yapılamaz.

Doğru cevap: D — Cevap: alım güçleri düşmüş, geçim koşulları ağırlaşmıştır; fiyatlar sürekli yükselirken sabit gelirle daha az mal alınabilir.

1. Grafik bir yüzyıl boyunca fiyatların sürekli yükseldiğini gösteriyor. 16. yüzyılda Amerika’dan Avrupa’ya akan gümüş, Osmanlı’da da fiyatları yükseltti.
2. Sabit gelirli kesim: tımarlı sipahiler, maaşlı askerler ve memurlar gibi geliri artmayan kişiler.
3. Gelir aynı kalırken fiyat yükselirse aynı parayla daha az mal alınır; alım gücü düşer, geçim zorlaşır. Maaşı eriyen askerler arasında huzursuzluk da bu yüzden arttı.
4. Denetleyelim: fiyat artışı ile sabit gelir birlikte düşünülünce tek sonuç alım gücü kaybıdır ✓.

14. Tabloda yönetim öğeleri tanımlanmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan bölüm hangisidir?

• A) Ticaret yolu
• B) Hükümdara yardımcı görev
• C) Askerî birlik
• D) Vergi kaydı
• E) Devlet işlerinin görüşülüp karara bağlandığı kurul

Doğru cevap: E — Cevap: devlet işlerinin görüşülüp karara bağlandığı kurul; vezir bir görevli, Divan-ı Hümayun ise bu görevlilerin toplandığı kuruldur.

1. Tablodaki ilk satır: vezir → hükümdara devlet işlerinde yardımcı olan görevli. Yani vezir bir KİŞİDİR.
2. Divan-ı Hümayun ise vezirler, kazasker, defterdar ve nişancı gibi görevlilerin toplandığı yönetim kuruludur.
3. Burada siyasi, askerî, mali ve hukuki işler görüşülür, karara bağlanır; halkın şikâyetleri de dinlenir.
4. Denetleyelim: tablo bir görevli ile bir kurulu karşılaştırıyor ✓ — boşluğa kurulun tanımı gelir.

15. Tabloda kaynak türleri sınıflandırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tablodaki eksik bölüm hangi seçenektedir?

• A) İkinci elden kaynak
• B) Birinci elden kaynak
• C) Arşiv belgesi
• D) Yazıt
• E) Kaynak değildir

Doğru cevap: A — Cevap: ikinci elden kaynak; bugün çekilen belgesel, olayların yaşandığı dönemden sonra ve başka kaynaklara dayanarak üretilmiştir.

1. Ölçüt: kaynak incelenen dönemde mi üretildi, sonradan mı?
2. Dönemin tahrir defteri, Osmanlı’nın o yıllarda tuttuğu nüfus ve vergi kaydıdır → birinci elden kaynak.
3. Bugün çekilmiş bir belgesel ise yüzyıllar sonra, belge ve araştırmalardan yararlanılarak hazırlanmıştır → ikinci elden kaynak.
4. Denetleyelim: belgeselin yapımcısı olaylara tanık olmadı, onları aktarıyor ✓.

16. Yukarıdaki bulgunun taşrada beklenen sonucu sorulmaktadır. Buna göre yanıt hangi seçenektedir?

• A) Nüfus yerinde kalır.
• B) Nüfus hareketleri ve toprak terki artar.
• C) Üretim artar.
• D) Vergi gelirleri yükselir.
• E) Sonuç doğmaz.

Doğru cevap: B — Cevap: nüfus hareketleri ve toprak terki artar; savaş ve ağır vergi köylüyü toprağını bırakıp göç etmeye zorlar.

1. Bulgu: aynı yıllarda uzun savaşlar ve ağır vergiler bir arada.
2. Uzun savaşlar erkek nüfusu cepheye çeker ve ek vergiler (avarız gibi olağanüstü vergiler) doğurur; ağır vergi de köylünün elinde kalan ürünü azaltır.
3. Geçinemeyen köylü toprağını bırakıp kentlere ya da daha güvenli bölgelere göç eder; bu harekete toprak terki denir.
4. Denetleyelim: #12513’teki şemanın ilk iki basamağıyla aynı zincir ✓ — sonuç nüfus hareketidir.

17. Kartlarda üç düzen numaralandırılmıştır. Doğrudan toprak gelirine dayanan düzen sorulmaktadır. Numaralara göre doğru kart hangisidir?

• A) I
• B) II
• C) III
• D) Üçü de toprağa dayanır
• E) Belirlenemez

Doğru cevap: A — Cevap: I; tımar sistemi, toprağın vergi gelirinin askere bırakılmasına, yani doğrudan toprak gelirine dayanır.

1. Kartları dayandıkları kaynağa göre ayıralım: I. tımar → toprağın vergi geliri sipahiye bırakılır.
2. II. devşirme → toprak değil, insan kaynağı; gayrimüslim çocuklar alınıp eğitilir, kapıkulu olur. III. vakıf → bağışlanan mülkün geliri; bu mülk dükkân, han ya da hamam da olabilir.
3. Soru "doğrudan" toprak gelirine dayanan düzeni istiyor; bu yalnız tımardır, yani I numaralı kart.
4. Denetleyelim: tımarın varlık nedeni toprağın gelirini askere çevirmek ✓.

18. Yukarıdaki bulgunun gösterdiği yönetim anlayışı sorulmaktadır. Buna göre hangi seçenek doğrudur?

• A) Ticareti yasaklama anlayışı
• B) Tek tip toplum kurma anlayışı
• C) Farklılıkları tek düzen içinde tutmaya dayanan yönetim anlayışı
• D) Merkezi otoriteyi kaldırma anlayışı
• E) Çıkarım yapılamaz.

Doğru cevap: C — Cevap: farklılıkları tek düzen içinde tutmaya dayanan yönetim anlayışı; Osmanlı toplulukları din ve hukuk işlerinde kendi alanlarına bıraktı.

1. Bulgunun iki parçası: farklı dinlere ait ibadethanelerin onarımına izin verilmesi ve toplulukların kendi hukuk işlerinde serbest bırakılması.
2. Bu uygulamalar toplulukları tek tipe dönüştürmüyor; her topluluk kendi inancını ve bazı hukuk işlerini sürdürüyor.
3. Ama bütün topluluklar aynı devlete bağlı ve aynı merkezî yönetim altında. Osmanlı’nın millet sistemi de toplulukları dinlerine göre örgütleyip bu yapıyı sürdürdü.
4. Denetleyelim: farklılık korunuyor + tek yönetim sürüyor ✓ — ikisini birlikte anlatan seçenek doğru.

19. Yukarıdaki çıkarımda yapılan hata sorulmaktadır. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) Sorunlar yaşanmamıştır.
• B) Her olayın tek nedeni vardır.
• C) Nedenler araştırılamaz.
• D) Tarihsel olaylar çoğunlukla birden çok nedenin birlikte etkisiyle açıklanır.
• E) Hata yoktur.

Doğru cevap: D — Cevap: tarihsel olaylar çoğunlukla birden çok nedenin birlikte etkisiyle açıklanır; tek nedenli açıklama tarihte yöntem hatasıdır.

1. Öğrencinin iddiası: dönemin bütün sorunları tek bir nedenden kaynaklanıyor.
2. Oysa bu dönemin sorunlarında uzun savaşlar, fiyat artışı, ticaret yollarının değişmesi ve tımar düzeninin bozulması birlikte rol oynadı.
3. Bu nedenler birbirini de etkiledi: savaş vergiyi artırdı, vergi toprak terkini, toprak terki üretim ve gelir kaybını doğurdu. Tek nedene indirgemek bu ağı görmezden gelir.
4. Denetleyelim: doğru seçenek öğrencinin hatasını düzeltiyor ✓ — soru hatayı düzelten yargıyı istiyordu.

20. Kartlarda bu temanın üç temel düşüncesi verilmiştir. Kartlar birlikte değerlendirildiğinde ulaşılabilecek en kapsayıcı sonuç hangisidir?

• A) Kartlar birbirinden bağımsızdır.
• B) Düzen kurumsuz yürümüştür.
• C) Dış koşullar etkisiz kalmıştır.
• D) Islahat girişimi olmamıştır.
• E) Uzun ömürlü düzen; kurumlarla sürdürülmüş, değişen dış koşullar karşısında ıslahatlarla ayakta tutulmaya çalışılmıştır.

Doğru cevap: E — Cevap: uzun ömürlü düzen kurumlarla sürdürülmüş, değişen dış koşullar karşısında ıslahatlarla ayakta tutulmaya çalışılmıştır; üç kartı birden kapsayan yargı budur.

1. Birinci kart: düzen kurumlarla taşındı — tımar, kapıkulu, divan, vakıf, istimalet ve iskân.
2. İkinci kart: dış koşullar ekonomiyi etkiledi — yeni deniz yolları ve fiyat artışı. Üçüncü kart: sorunlar ıslahatla karşılandı.
3. "En kapsayıcı" sonuç üç kartı neden-sonuç sırasıyla birleştirmeli: kurumlar düzeni kurar, dış koşullar onu zorlar, ıslahat onu onarmaya çalışır.
4. Denetleyelim: doğru seçenek kurumları, dış koşulları ve ıslahatları tek cümlede anıyor ✓.