Hayvanlarda Tepki

1. Şemada refleks yayının halkaları sırasıyla verilmiştir. Bu yolda beynin karar vermesini beklemeden tepki oluşmasının nedeni hangisidir?

• A) Değerlendirme omurilikte yapılır, beyin sonradan haberdar olur.
• B) Duyu nöronu doğrudan kasa bağlanır.
• C) Uyaran çok zayıf olduğu için beyne ulaşmaz.
• D) Motor nöron uyaranı kendisi algılar.
• E) Reseptörler beyinden bağımsız hareket üretir.

Doğru cevap: A — Refleks yayında değerlendirme merkezi omuriliktir; bu yol beyne giden yoldan kısadır.

1. Şemadaki halkaları sırayla izleyelim: uyaran → reseptör → duyu nöronu → ara nöron (omurilik) → motor nöron → kas.
2. Zincirde beyin hiç geçmiyor. Duyu nöronu impulsu omuriliğe taşıyor ve karar orada, ara nöronda veriliyor.
3. Omurilik motor nöronla kasa emri gönderiyor. Beyin bilgiyi sonradan alıyor; tepkinin hızlı olmasının nedeni budur.
4. Denetleyelim: duyu nöronu doğrudan kasa bağlanmıyor ✓ — arada ara nöron var, ama bu ara nöron omurilikte.

2. Bir sinir hücresinde uyartıyı hücre gövdesine doğru taşıyan uzantı ile gövdeden uzağa taşıyan uzantı sırasıyla hangileridir?

• A) Akson – dendrit
• B) Dendrit – akson
• C) Miyelin – akson
• D) Sinaps – dendrit
• E) Ranvier boğumu – akson

Doğru cevap: B — Dendritler impulsu hücre gövdesine getirir, akson gövdeden uzaklaştırır.

1. Nöronun uzantılarını biçimlerine göre ayıralım. Kısa ve çok sayıda dallanan uzantılar dendrittir.
2. Dendritler çevreden ya da önceki nörondan gelen uyartıyı toplar ve hücre gövdesine TAŞIR.
3. Akson ise genellikle tek ve uzun bir uzantıdır; gövdede oluşan impulsu alıp sonraki hücreye götürür, yani gövdeden UZAKLAŞTIRIR.
4. Denetleyelim: sinapsta iletim aksondan dendrite doğru ✓ — yön, iki uzantının görevleriyle uyumlu.

3. Tabloda iki nöronun özellikleri karşılaştırılmıştır. Aradaki hız farkının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Miyelinli nöronda akson daha kısadır.
• B) Miyelinsiz nöronda dendrit yoktur.
• C) Miyelinli aksonda impuls boğumdan boğuma atlayarak ilerler.
• D) Miyelin impulsun şiddetini artırır.
• E) Miyelinsiz nöron impulsu ters yönde iletir.

Doğru cevap: C — Miyelin kılıf yalıtkandır; impuls Ranvier boğumları arasında sıçrayarak ilerler.

1. Tablodaki farkı görelim: miyelinli A nöronu 90 m/s, miyelinsiz B nöronu 2 m/s. Aradaki fark kırk katın üzerinde.
2. Miyelin kılıfın ne yaptığını düşünelim: aksonu yalıtır. Yalıtılan bölgelerde iyon geçişi olmaz, yani impuls orada oluşamaz.
3. İmpuls yalnız kılıfın kesildiği Ranvier boğumlarında oluşur ve boğumdan boğuma atlar. Bütün akson boyunca tek tek ilerlemek yerine sıçradığı için çok daha hızlıdır.
4. Denetleyelim: miyelinsiz aksonda impuls her noktada yeniden oluşuyor ✓ — bu yüzden yavaş.

4. İki nöron arasındaki boşlukta impulsun aktarılabilmesi için akson ucundan salgılanan kimyasal maddelere ne ad verilir ve bu iletim hangi yönde gerçekleşir?

Akson ucu → sinaptik boşluk → dendrit

• A) Hormon – çift yönlü
• B) Enzim – çift yönlü
• C) Nörotransmitter – çift yönlü
• D) Nörotransmitter – tek yönlü
• E) Antikor – tek yönlü

Doğru cevap: D — Sinapsta kimyasal iletim yalnız aksondan dendrite doğrudur.

1. Sinapsın yapısını izleyelim: akson ucu → sinaptik boşluk → karşı nöronun dendriti.
2. İmpuls akson ucuna geldiğinde oradaki keseciklerden nörotransmitter denen kimyasal maddeler sinaptik boşluğa salınır.
3. Bu maddeler karşı nöronun dendritindeki reseptörlere bağlanır. Reseptörler yalnız bir tarafta bulunduğu için iletim tek yönlüdür.
4. Denetleyelim: kesecikler akson ucunda, reseptörler dendritte ✓ — yapı zaten tek yönü zorunlu kılıyor.

5. Grafikte artan uyaran şiddetine karşı bir nöronda oluşan impuls büyüklüğü verilmiştir. Bu grafik hangi ilkeyi göstermektedir?

• A) İmpuls şiddeti uyaranla doğru orantılı artar.
• B) Nöron her uyarana tepki verir.
• C) Eşik değerin altında impuls oluşmaz, üstünde hep aynı büyüklüktedir.
• D) İmpuls büyüklüğü uyaran süresine bağlıdır.
• E) Uyaran arttıkça impuls küçülür.

Doğru cevap: C — Eşik değerin altında impuls oluşmaz; eşik aşıldığında impuls hep aynı büyüklüktedir.

1. Grafiği iki bölgeye ayıralım. İlk bölümde uyaran şiddeti artıyor ama impuls sıfır kalıyor.
2. Belirli bir şiddette impuls aniden ortaya çıkıyor. Bu şiddete eşik değer denir.
3. Eşikten sonra uyaran daha da artsa bile impuls büyüklüğü değişmiyor, düz gidiyor. Grafiğin gösterdiği ilke "ya hep ya hiç" ilkesidir.
4. Denetleyelim: uyaran şiddeti artınca değişen şey impulsun BÜYÜKLÜĞÜ değil, SIKLIĞI olur ✓ — grafik büyüklüğü ölçtüğü için düz çizgi çıkıyor.

6. Bir hastada denge kaybı, yürürken sendeleme ve hareketlerde uyumsuzluk gözleniyor; ancak konuşma, görme ve hafıza normal. Bu bulgular merkezî sinir sisteminin hangi bölümündeki bir sorunu düşündürür?

• A) Beyincik
• B) Omurilik soğanı
• C) Beyin kabuğu
• D) Hipotalamus
• E) Omurilik

Doğru cevap: A — Denge ve hareket uyumundan beyincik sorumludur.

1. Belirtileri ve normal olanları ayrı ayrı listeleyelim. Bozuk olanlar: denge kaybı, sendeleme, hareketlerde uyumsuzluk.
2. Normal olanlar: konuşma, görme ve hafıza. Bunlar beyin kabuğunun işleridir; öyleyse beyin kabuğu sağlam.
3. Solunum ve kalp atışıyla ilgili bir belirti de yok, yani omurilik soğanı da sorunsuz. Geriye denge ve kas uyumunu yürüten yapı kalıyor: beyincik.
4. Denetleyelim: eleme iki yönlü çalışıyor ✓ — hem bozuk işlev hem sağlam işlevler aynı yapıyı işaret ediyor.

7. Solunum, kalp atışı ve kan basıncı gibi istem dışı yaşamsal olayların denetim merkezi aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Beyincik
• B) Omurilik soğanı
• C) Beyin kabuğu
• D) Talamus
• E) Hipofiz

Doğru cevap: B — Omurilik soğanı solunum, kalp atışı ve kan basıncı gibi yaşamsal merkezleri barındırır.

1. Sorudaki ortak özelliği belirleyelim: solunum, kalp atışı ve kan basıncı İSTEM DIŞI yürüyen olaylar.
2. Bunları istemli hareketlerden ayıran şey sürekli ve bilinçsiz çalışmalarıdır; uyurken bile durmazlar.
3. Bu tür yaşamsal işlevlerin merkezi beyin sapında, omurilik soğanındadır. Bu yüzden omurilik soğanı hasarı doğrudan yaşamı tehdit eder.
4. Denetleyelim: beyincik denge, beyin kabuğu bilinçli işlevler, hipofiz hormon salgılıyor ✓ — hiçbiri bu üçlüyü yürütmüyor.

8. Tabloda otonom sinir sisteminin iki bölümünün etkileri karşılaştırılmıştır. X ve Y sistemleri sırasıyla hangileridir?

• A) Parasempatik – sempatik
• B) Somatik – otonom
• C) Merkezî – çevresel
• D) Sempatik – parasempatik
• E) Duyu – motor

Doğru cevap: D — Sempatik sistem vücudu harekete hazırlar; parasempatik sistem dinlenmeyi düzenler.

1. Tablodaki X sütununu okuyalım: kalbi hızlandırıyor, sindirimi yavaşlatıyor, göz bebeğini genişletiyor.
2. Bu üçü birlikte bir tabloya işaret ediyor: tehlike anı. Kaslara daha çok kan gitmeli, sindirim gibi acil olmayan işler ertelenmeli, göze daha çok ışık girmeli. Bu sempatik sistemin işidir.
3. Y sütunu tam tersini yapıyor: kalp yavaşlıyor, sindirim hızlanıyor, göz bebeği daralıyor. Bu dinlenme durumudur, yani parasempatik sistem.
4. Denetleyelim: iki sistem aynı organlara ZIT etki yapıyor ✓ — bu karşıtlık dengeyi sağlıyor.

9. Karanlık bir salondan güneşli bir sokağa çıkan kişinin göz bebekleri hızla küçülüyor. Bu tepkinin türü ve amacı hangisinde doğru verilmiştir?

• A) İstemli hareket; daha iyi görmek için
• B) Şartlı refleks; alışkanlık sonucu
• C) Şartsız refleks; retinayı aşırı ışıktan korumak için
• D) Hormonal tepki; adrenalin salgısıyla
• E) Kas yorgunluğu; ışık kasları gevşetir

Doğru cevap: C — Doğuştan gelen ve öğrenilmeden gerçekleşen hızlı tepkiler şartsız reflekstir.

1. Tepkinin özelliklerini belirleyelim: istemsiz, çok hızlı ve herkeste aynı biçimde görülüyor.
2. Öğrenmeye gerek yok; yeni doğmuş bir bebekte de aynı tepki oluşur. Öyleyse bu şartsız bir reflekstir.
3. Amacını düşünelim: göz bebeği küçülünce retinaya ulaşan ışık azalır. Aşırı ışık retinaya zarar verebilir; tepkinin amacı retinayı korumaktır.
4. Denetleyelim: şartlı refleks öğrenmeyle kazanılır ✓ — burada öğrenme yok, tepki doğuştan var.

10. Tabloda iki denetim sistemi karşılaştırılmıştır. Bu farklılıkların canlı açısından anlamı hangisinde doğru verilmiştir?

• A) İki sistem birbirinin aynısıdır, biri gereksizdir.
• B) Hormonal sistem ani tehlikelerde daha etkilidir.
• C) Sinirsel sistem büyüme gibi uzun süreçleri yönetir.
• D) Ani tepkiler sinirsel, uzun süreli düzenlemeler hormonal sistemle sağlanır.
• E) Hormonal sistem yalnız kaslara etki eder.

Doğru cevap: D — Hızlı ve kısa süreli etkiler sinirsel, yavaş ve uzun süreli düzenlemeler hormonal sistemle sağlanır.

1. Tablodaki üç ölçütü karşılaştıralım. Sinirsel: taşıyıcı nöron, hız çok yüksek, etki kısa. Hormonal: taşıyıcı kan, hız yavaş, etki uzun.
2. Şimdi hangi durumda hangisinin uygun olduğunu düşünelim. Ani bir tehlikede saniyeler önemlidir; bu yüzden hızlı olan sinirsel sistem devreye girer.
3. Büyüme, üreme ve metabolizma gibi süreçler ise aylarca sürer; bunlar için uzun etkili hormonal sistem uygundur. Farklılıkların anlamı budur.
4. Denetleyelim: iki sistem birbirini tamamlıyor ✓ — biri gereksiz değil, farklı işler için var.

11. Ani bir tehlike anında kalp atışının hızlanması, kan şekerinin yükselmesi ve göz bebeklerinin büyümesi gözlenir. Bu değişimleri başlatan hormon ve salgılandığı bez hangisidir?

• A) İnsülin – pankreas
• B) Adrenalin – böbrek üstü bezi
• C) Tiroksin – tiroit
• D) Büyüme hormonu – hipofiz
• E) Glukagon – pankreas

Doğru cevap: B — Adrenalin "savaş ya da kaç" tepkisini başlatır ve böbrek üstü bezinden salgılanır.

1. Belirtileri bir arada okuyalım: kalp atışı hızlanıyor, kan şekeri yükseliyor, göz bebekleri büyüyor.
2. Üçü de aynı amaca hizmet ediyor: kaslara daha çok kan ve yakıt gitsin, göz daha çok ışık alsın. Bu, ani tehlikeye hazırlık tablosudur.
3. Bu etkileri başlatan hormon adrenalindir ve böbrek üstü bezinden salgılanır.
4. Denetleyelim: aynı etkiler sempatik sinir sisteminin tablosuyla örtüşüyor ✓ — iki sistem birlikte çalışıyor.

12. Her yemek zamanından önce zil sesi duyan bir hayvanda, bir süre sonra yalnız zil sesiyle de tükürük salgısı başlıyor. Bu davranış hangisiyle adlandırılır?

• A) Şartsız refleks
• B) İstemli davranış
• C) Şartlı refleks
• D) Hormonal tepki
• E) Kalıtsal içgüdü

Doğru cevap: C — Sonradan öğrenilen, deneyimle kazanılan refleksler şartlı reflekstir.

1. Sürecin başlangıcına bakalım: zil sesi başlangıçta tükürük salgısı oluşturmuyordu; ses ile salgı arasında doğal bir bağ yok.
2. Zil sesi yiyecekle birlikte, düzenli olarak tekrarlandı. Hayvan bu ikisini birlikte öğrendi.
3. Bir süre sonra yalnız zil sesi salgıyı başlatmaya yetti. Öğrenmeyle kazanılan bu tepki şartlı reflekstir.
4. Denetleyelim: yiyecek görünce salgı oluşması ise şartsız refleks ✓ — biri doğuştan, öteki sonradan kazanılmış.

13. Dinlenme hâlindeki bir nöronun zarında dışarısı pozitif, içerisi negatif yüklüdür. Uyarıldığında bu durumun tersine dönmesi hangi olayla açıklanır?

Dinlenme hâli: dışarısı (+) × içerisi (−)

• A) Potasyum iyonlarının hücreye hızla girmesi
• B) Klor iyonlarının hücreden çıkması
• C) Zarın geçirgenliğini tamamen kaybetmesi
• D) Protein sentezinin durması
• E) Sodyum iyonlarının hücre içine hızla girmesi

Doğru cevap: E — Uyarılma anında sodyum kapıları açılır ve Na⁺ hücre içine dolarak zarı depolarize eder.

1. Dinlenme hâlini yazalım: zarın dışı pozitif, içi negatif. Bu duruma polarizasyon denir.
2. Tersine dönme için içerinin pozitifleşmesi gerekir. Bunu sağlayacak şey ya pozitif yükün içeri girmesi ya da dışarı çıkmasıdır.
3. Uyarılmayla birlikte sodyum kapıları açılır ve Na⁺ iyonları hızla hücre içine girer. Pozitif yük içeri dolunca içerisi pozitifleşir; bu depolarizasyondur.
4. Denetleyelim: potasyum HÜCREDEN ÇIKARAK içeriyi yeniden negatifleştirir ✓ — o, tersine dönüşün değil, eski hâle dönüşün olayı.

14. Bir kişinin nezle olduğunda yediği yemeklerin tadını tam olarak alamamasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Tat tomurcukları geçici olarak yok olur.
• B) Dilin sıcaklığı düşer.
• C) Tükürük salgısı tamamen durur.
• D) Tat alma büyük ölçüde koku duyusuyla birlikte çalışır.
• E) Beyin tat merkezleri kapanır.

Doğru cevap: D — Lezzet algısı tat ve koku duyularının birlikte işlenmesiyle oluşur.

1. Dilin ne yaptığını belirleyelim: dildeki tat tomurcukları yalnız temel tatları ayırt eder (tatlı, tuzlu, ekşi, acı, umami).
2. Ama "lezzet" dediğimiz şey bundan çok daha ayrıntılı. Bir yemeği ötekinden ayıran ince farklar büyük ölçüde KOKUSUNDAN gelir.
3. Nezlede burun tıkanır ve koku alma azalır. Koku bilgisi eksilince beyin lezzeti tam kuramaz; tat alınamıyormuş gibi hissedilir.
4. Denetleyelim: burun kapatılarak yenen elma ile patates ayırt edilemiyor ✓ — bu, kokunun payını gösteren bilinen bir deney.

15. Şemada elin sıcak bir nesneden ani çekilmesi gösterilmiştir. Kişinin acıyı elini çektikten SONRA hissetmesi neyle açıklanır?

• A) Acı duyusu hiç oluşmaz.
• B) Beyin uyarıyı reseptörden önce alır.
• C) Omurilik acıyı engeller.
• D) Kas beyne bilgi göndermez.
• E) Refleks yolu kısadır; acı bilgisi beyne daha uzun sürede ulaşır.

Doğru cevap: E — Refleks omurilikte tamamlanır; bilinçli acı algısı beyinde daha geç oluşur.

1. Şemadaki yolu izleyelim: sıcak nesne → deri reseptörü → omurilik → kol kası. Bu yol beyne uğramıyor.
2. Refleks yayı omurilikte kapandığı için kas emri hemen alıyor ve el çekiliyor.
3. Aynı uyarı ayrıca beyne doğru da ilerliyor; ama bu yol daha uzun. Beyne ulaşınca acı bilinçli olarak hissediliyor. Bu yüzden acı, hareketten SONRA duyuluyor.
4. Denetleyelim: iki yol aynı anda başlıyor ✓ — fark bitiş zamanında, çünkü uzunlukları farklı.

16. Uzun süre kendi ekseninde döndükten sonra duran bir kişinin bir süre daha dönüyormuş gibi hissetmesi hangi yapının işleyişiyle ilgilidir?

• A) Kulaktaki yarım daire kanalları
• B) Kulak zarı
• C) Orta kulak kemikçikleri
• D) Göz merceği
• E) Dil papillaları

Doğru cevap: A — Denge, iç kulaktaki yarım daire kanallarında bulunan sıvının hareketiyle algılanır.

1. Dönme sırasında ne olduğunu izleyelim: yarım daire kanallarındaki sıvı, dönme yönünde hareket eder ve reseptörleri uyarır. Beyin bunu "dönüyorum" diye okur.
2. Kişi durduğunda beden durur ama sıvı ataleti nedeniyle bir süre daha dönmeyi sürdürür.
3. Hareket eden sıvı reseptörleri uyarmaya devam ettiği için beyin hâlâ dönme bilgisi alır. Dönme hissi bu yüzden bir süre daha sürer.
4. Denetleyelim: kulak zarı ve kemikçikler SESLE ilgili ✓ — dengeyle görevleri yok.

17. Merkezî sinir sisteminde duyu nöronundan aldığı impulsu değerlendirip motor nörona ileten nöron çeşidi hangisidir?

• A) Duyu nöronu
• B) Ara nöron
• C) Motor nöron
• D) Salgı nöronu
• E) Reseptör hücresi

Doğru cevap: B — Duyu nöronu ile motor nöron arasındaki değerlendirme bağlantısını ara nöronlar kurar.

1. Üç nöron çeşidini görevleriyle sıralayalım. Duyu nöronu bilgiyi reseptörden merkeze taşır.
2. Motor nöron merkezden gelen emri kasa ya da beze götürür.
3. Arada bir işlem daha var: gelen bilginin değerlendirilip uygun emre çevrilmesi. Bu görevi merkezî sinir sistemindeki ara nöron üstlenir.
4. Denetleyelim: refleks yayında da omurilikteki halka ara nörondu ✓ — kararı veren nöron bu.

18. Bir maddenin, sinaptik boşluktaki nörotransmitteri parçalayan enzimi engellediği belirlenmiştir. Bu maddenin sinir iletimi üzerindeki beklenen etkisi hangisidir?

• A) İletim tamamen durur.
• B) İmpuls ters yönde ilerler.
• C) Nörotransmitter salgılanamaz.
• D) Sinaps sayısı azalır.
• E) Nörotransmitter etkisi uzar, uyarılma sürer.

Doğru cevap: E — Nörotransmitter parçalanamazsa reseptörleri uyarmayı sürdürür ve uyarılma uzar.

1. Normal işleyişi hatırlayalım: akson ucundan salınan nörotransmitter dendritteki reseptörlere bağlanır, görevini yapar ve sonra bir enzimle parçalanarak etkisi sonlandırılır.
2. Sorudaki madde bu parçalayıcı enzimi engelliyor. Öyleyse nörotransmitter sinaptik boşlukta kalır.
3. Boşlukta kalan madde reseptörlere bağlanmayı sürdürür. Beklenen etki, nörotransmitter etkisinin uzaması ve uyarılmanın sürmesidir.
4. Denetleyelim: madde salgılanmayı engellemiyor, PARÇALANMAYI engelliyor ✓ — bu yüzden iletim durmaz, uzar.

19. Bir kazada omuriliği belden aşağısını denetleyen bölgede zedelenen bir kişide bacaklardaki istemli hareket kaybolmuş, ancak bazı diz refleksleri korunmuştur. Bu tabloyu açıklayan ifade hangisidir?

• A) Refleks yayı beyne bağlı olmadan omurilikte tamamlanabilir.
• B) Refleksler yalnız beyin tarafından yönetilir.
• C) Bacak kasları sinirden bağımsız çalışır.
• D) Duyu nöronları hasardan etkilenmez.
• E) İstemli hareket omurilikte başlar.

Doğru cevap: A — İstemli hareket beyinden gelir; refleks ise omurilikte kapandığı için sürebilir.

1. İki işlevin yolunu ayıralım. İstemli hareket emri beyin kabuğunda başlar ve omurilikten geçerek kasa ulaşır.
2. Omurilik belden aşağıyı denetleyen bölgede zedelenince bu yol kesilir; beyinden gelen emir bacaklara ulaşamaz ve istemli hareket kaybolur.
3. Diz refleksinin merkezi ise omuriliğin kendisidir. Hasar bölgesinin altındaki refleks yayı bütün kaldığı sürece refleks çalışmayı sürdürebilir.
4. Denetleyelim: iki bulgu birlikte ancak bu açıklamayla anlamlı ✓ — refleks beyne bağlı olsaydı o da kaybolurdu.

20. Gözden alınan görüntü bilgisinin bilinçli olarak algılanabilmesi için impulsun ulaşması gereken son merkez aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Omurilik
• B) Beyincik
• C) Omurilik soğanı
• D) Hipofiz bezi
• E) Beyin kabuğundaki görme merkezi

Doğru cevap: E — Bilinçli duyu algısı beyin kabuğunda oluşur; görme merkezi kabuğun arka bölümündedir.

1. Görme yolunu izleyelim: ışık retinada impulsa dönüşür, görme siniri bu impulsu taşır.
2. Sorudaki anahtar sözcük "bilinçli". Bir uyarının bilinçli olarak algılanması için beyin kabuğuna ulaşması gerekir.
3. Görme bilgisinin işlendiği merkez beyin kabuğunun arka bölümündedir. İmpulsun ulaşması gereken son merkez budur.
4. Denetleyelim: omurilik ve omurilik soğanı bilinçli algı üretmez ✓ — refleks ve yaşamsal işlevleri yürütürler.