Alkanlar

1. Alkanların yapısal özelliği sorulmaktadır. Bu bileşikler için ne söylenir?

alkan: C_nH_{2n+2}, yalnız tek bağ

• A) Doymuş hidrokarbonlardır; karbonlar arasında yalnız tek bağ bulunur
• B) Bir çift bağ içerirler
• C) Bir üçlü bağ içerirler
• D) Benzen halkası içerirler
• E) Oksijen içerirler

Doğru cevap: A — Alkanlar doymuş hidrokarbonlardır; karbonlar arasında yalnız tek bağ bulunur.

1. Seçeneklerin her birinin hangi yapıya işaret ettiğini yazalım. Bir çift bağ bulunsaydı bileşik alken, üçlü bağ bulunsaydı alkin olurdu; benzen halkası aromatik bileşiği, oksijen ise alkol ya da eter gibi başka bir sınıfı gösterirdi.
2. Alkanların genel formülü CnH2n+2’dir ve bu formül, karbon iskeletinin taşıyabileceği EN ÇOK hidrojene karşılık gelir.
3. Bu ancak bütün karbon-karbon bağları tek bağ olduğunda mümkündür; her çoklu bağ iki hidrojen eksiltirdi. Öyleyse alkanlar yalnız tek bağ taşır ve doymuştur.
4. Denetleyelim: doymuşluk hidrojen ekleyecek yer kalmaması demek ✓ — alkanlara katılma tepkimesi yapılamamasının nedeni de bu.

2. Tabloda alkan serisinin ilk üyeleri verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan formül hangisidir?

• A) $C_4H_8$
• B) $C_4H_{10}$
• C) $C_4H_6$
• D) $C_4H_{12}$
• E) $C_4H_9$

Doğru cevap: B — Alkan serisinde her üyede hidrojen sayısı ikişer artar; bütan için formül C₄H₁₀’dur.

1. Tablodaki seriyi hidrojen sayısına göre okuyalım: metan 4, etan 6, propan 8. Her adımda karbon bir, hidrojen ise İKİ artıyor.
2. Nedenini görelim: zincire bir karbon eklendiğinde o karbon iki hidrojen taşır; uçtaki karbon zaten üç hidrojenliydi ve yerini yenisine bırakır. Net artış ikidir.
3. Öyleyse bütan için hidrojen sayısı 8 + 2 = 10 olur; formül C₄H₁₀’dur. Genel formülden de aynı sonuç çıkar: 2 × 4 + 2 = 10.
4. Denetleyelim: C₄H₈ olsaydı ✓ — o formül bir çift bağ taşıyan büten olurdu, alkan değil.

3. IUPAC adlandırmasında ilk adımın ne olduğu sorulmaktadır. Doğru ilk adım hangisidir?

• A) Dalları saymak
• B) Molekül kütlesini hesaplamak
• C) Hidrojenleri saymak
• D) En uzun karbon zincirini bulup ana zincir olarak seçmek
• E) Bileşiği tartmak

Doğru cevap: D — Bileşiğin kök adı ana zincirden geldiği için ilk adım en uzun karbon zincirini bulmaktır.

1. Adın nasıl kurulduğunu hatırlayalım: kök ad (metan, etan, propan…) ana zincirdeki karbon sayısını bildirir; dallar bu kökün önüne eklenir.
2. Öyleyse her şeyden önce ana zincirin hangisi olduğuna karar verilmelidir; kök ad ondan çıkar. Numaralandırma ve dal adları ancak bundan sonra gelir.
3. Ana zincir, molekülün en uzun karbon zinciridir. Dikkat edilmesi gereken nokta şudur: bu zincir kâğıt üzerinde düz çizilmiş olmak zorunda değildir, köşe dönerek de sayılabilir. Bu yüzden bütün olasılıklar denenmelidir.
4. Denetleyelim: yanlış ana zincir seçilirse ad tümüyle değişir ✓ — hem kök hem dal numaraları yanlış çıkar.

4. Ana zincir numaralandırılırken hangi uçtan başlanacağına karar verilmektedir. Bu kararın ölçütü nedir?

dal numaraları en küçük olacak biçimde

• A) Soldan başlanır
• B) Sağdan başlanır
• C) Dalların numaraları toplamı en küçük olacak uçtan başlanır
• D) Rastgele seçilir
• E) En uzun daldan başlanır

Doğru cevap: C — İki uçtan da numaralandırma denenir; dal numaralarının toplamı en küçük olan uç seçilir.

1. Sorunu koyalım: bir zincir iki uçtan da numaralandırılabilir ve aynı bileşik için iki farklı numara kümesi çıkar. Herkesin aynı adı vermesi için bir kural gerekir.
2. Kural, dalların olabildiğince küçük numara almasıdır. İki uçtan da numaralandırma yapılır, dal konumları karşılaştırılır ve toplamı küçük olan seçilir.
3. Örneğin bir uçtan 2 ve 4, öteki uçtan 3 ve 5 çıkıyorsa birinci numaralandırma kullanılır. Bu kural adlandırmayı kişisel tercihten çıkarıp herkes için tek bir sonuca bağlar.
4. Denetleyelim: kural olmasaydı aynı bileşiğe farklı adlar verilirdi ✓ — IUPAC sisteminin varlık nedeni tam olarak bu.

5. Ana zincire bağlı dallara verilen ad sorulmaktadır. Bir hidrojeni eksik alkan parçasına ne denir?

alkan "-an" \rightarrow alkil "-il"

• A) Alken
• B) Alkin
• C) Alkil grubu; adı alkanın "-an" ekinin "-il" ile değişmesiyle oluşur
• D) Fonksiyonel grup
• E) Aromatik grup

Doğru cevap: C — Bir hidrojeni eksik alkan parçasına alkil grubu denir; adı "-an" ekinin "-il" ile değişmesiyle oluşur.

1. Dalın ne olduğunu belirleyelim: ana zincire bağlanan bir karbon parçası. Bağlanabilmesi için bir bağının boş kalması, yani bir hidrojeninin eksik olması gerekir.
2. Böyle parçalara alkil grubu denir. Adlandırma alkanın adından türetilir: "-an" eki "-il" ile değiştirilir. Metandan metil, etandan etil, propandan propil.
3. Alkil grupları bağımsız bir bileşik değildir; bir bağı boş olduğu için tek başına duramaz, ancak bir zincire bağlı olarak bulunur.
4. Denetleyelim: alken ve alkin ayrı bileşik sınıfları ✓ — ikisi de dal adı değil, çoklu bağ taşıyan hidrokarbon sınıflarıdır.

6. Bir alkanda hem metil hem etil dalı bulunmaktadır. Adlandırmada bu dalların sırası nasıl belirlenir?

• A) Alfabetik sıraya göre yazılır; etil metilden önce gelir
• B) Numarası küçük olan önce yazılır
• C) Uzun dal önce yazılır
• D) Kısa dal önce yazılır
• E) Rastgele yazılır

Doğru cevap: A — Dallar alfabetik sırayla yazılır; etil metilden önce gelir.

1. İki ayrı kuralı karıştırmayalım. Numaralandırma kuralı, dalların hangi numaraları alacağını belirler; yazım kuralı ise adın içinde hangi sırayla anılacaklarını.
2. Yazım sırası alfabetiktir: dal adlarının baş harflerine bakılır. Etil "e" ile, metil "m" ile başladığı için etil önce yazılır.
3. Numaralar bu sıradan bağımsızdır; her dal kendi numarasıyla birlikte yazılır. Örneğin 4-etil-2-metilheptan adında etil önce anılır ama numarası büyüktür.
4. Denetleyelim: kural uzunluğa göre olsaydı ✓ — o zaman aynı bileşik için farklı diller farklı sıralar verirdi; alfabetik sıra ortak bir ölçüt sağlıyor.

7. Alkanların suda çözünmediği bilinmektedir. Bu davranışın nedeni nedir?

apolar: suda cozunmez

• A) Alkanların ağır olması
• B) Alkanların apolar olması; polar su molekülleri arasına giremezler
• C) Alkanların katı olması
• D) Alkanların sıcak olması
• E) Alkanların iyonik olması

Doğru cevap: B — C–H bağları neredeyse apolardır ve molekül de apolar kalır; polar su molekülleri arasına giremezler.

1. Molekülün polarlığına bağ düzeyinde bakalım: karbon ile hidrojenin elektronegatiflikleri birbirine çok yakındır, bu yüzden C–H bağı neredeyse apolardır. C–C bağı ise tam apolardır.
2. Zincirin simetrik yapısı nedeniyle küçük bağ dipolleri de birbirini götürür; molekülün bütünü apolardır. Yani hiçbir ucunda kısmi yük yoktur.
3. Su molekülleri ise birbirini güçlü hidrojen bağlarıyla tutar. Alkanla kurabilecekleri tek etkileşim çok zayıf London kuvvetleridir; kendi güçlü ağlarını bozup alkanı aralarına almaları kârlı olmaz. Alkanlar bu yüzden suda çözünmez.
4. Denetleyelim: alkanlar birbirinde ve benzinde çözünüyor ✓ — benzer etkileşimli maddeler birbirini çözüyor.

8. Tabloda iki bileşik sınıfı karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan gerekçe hangisidir?

• A) Doymuş, boş yer yok
• B) Halkalı yapı
• C) Polar olması
• D) Ağır olması
• E) Doymamış, kırılabilen pi bağı var

Doğru cevap: E — Alkende çift bağ, yani kırılabilen bir pi bağı bulunur; bu yüzden alkenlerin karakteristik tepkimesi katılmadır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda bileşik sınıfı, ortada karakteristik tepkimesi, sağda nedeni. Dolu satır: alkan → yer değiştirme, çünkü doymuş ve boş bağ yeri yok.
2. Dolu satırın mantığını okuyalım: alkanda bütün bağlar doludur. Yeni bir atomun girebilmesi için var olan bir hidrojenin YERİNİ alması gerekir; bu yer değiştirmedir.
3. Alkende ise çift bağın ikinci bağı, yani pi bağı görece zayıftır ve kırılabilir. Kırıldığında iki karbonda birer bağ yeri açılır ve yeni atomlar oraya doğrudan KATILIR. Öyleyse gerekçe doymamışlık ve kırılabilen pi bağıdır.
4. Denetleyelim: brom suyu deneyi bu farkı kullanıyor ✓ — alkende renk açılıyor, alkanda açılmıyor.

9. Doğal gazın evlerde yakıt olarak kullanılmasının kimyasal temeli sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Metanın oksijenle yanarak büyük miktarda enerji açığa çıkarması; ürünler karbon dioksit ve sudur
• B) Metanın polar olması
• C) Metanın suda çözünmesi
• D) Metanın iyonlaşması
• E) Metanın renkli olması

Doğru cevap: A — Metanın oksijenle yanması güçlü ekzotermik bir tepkimedir; ürünler karbon dioksit ve sudur.

1. Yakıt olmanın koşulunu koyalım: madde oksijenle tepkimeye girip bol miktarda enerji açığa çıkarmalı ve ürünleri kolayca uzaklaştırılabilmeli.
2. Metanın yanmasını yazalım: CH₄ + 2O₂ → CO₂ + 2H₂O. C–H bağlarının kırılması enerji alır, ama oluşan C=O ve O–H bağları çok daha güçlüdür; fark ısı olarak açığa çıkar. Tepkime güçlü ekzotermiktir.
3. Tam yanmada ürünler yalnız karbon dioksit ve sudur; ikisi de gaz hâlinde bacadan uzaklaşır. Doğal gazın evlerde yakıt olarak kullanılmasının kimyasal temeli budur.
4. Denetleyelim: oksijen yetersizse ürün değişiyor ✓ — o zaman zehirli karbon monoksit açığa çıkıyor.

10. Kapalı ortamda soba ve şofbenlerin tehlikeli olmasının nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Sıcaklığın artması
• B) Nemin artması
• C) Oksijen yetersizliğinde eksik yanma olması ve renksiz, kokusuz, zehirli karbon monoksit açığa çıkması
• D) Karbon dioksitin artması
• E) Basıncın düşmesi

Doğru cevap: C — Oksijen yetersizliğinde eksik yanma olur; renksiz, kokusuz ve zehirli karbon monoksit açığa çıkar.

1. Kapalı ortamda ne değiştiğini görelim: soba ya da şofben yandıkça ortamdaki oksijen tükenir ve yerine yenisi gelmez.
2. Oksijen yeterliyken yanma tamdır ve karbondaki her atom CO₂’ye dönüşür. Oksijen azaldığında ise karbon tümüyle yükseltgenemez; ürün olarak karbon monoksit (CO) oluşur.
3. Karbon monoksit renksiz ve kokusuzdur; ortamda biriktiği fark edilmez. Kanda hemoglobine oksijenden yüzlerce kat güçlü bağlanır ve kanın oksijen taşımasını engeller. Zehirlenme uykuda, hiçbir uyarı olmadan gerçekleşebilir; havalandırma bu yüzden zorunludur.
4. Denetleyelim: alevin sararması da bir uyarı ✓ — eksik yanmanın gözle görülebilen işareti.

11. Yedi karbonlu düz zincirli bir alkanda kaç hidrojen atomu bulunur?

C_nH_{2n+2},\; n = 7

• A) 14
• B) 15
• C) 18
• D) 16
• E) 12

Doğru cevap: D — Genel formülde karbon sayısı yerine konur: 2 × 7 + 2 = 16 hidrojen.

1. Verilenleri yazalım: alkan, düz zincirli ve karbon sayısı 7. İstenen hidrojen sayısı. Bağıntı CnH2n+2.
2. Karbon sayısını yerleştirelim: hidrojen sayısı = 2 × 7 + 2.
3. İşlemi yapalım: 14 + 2 = 16. Bileşiğin formülü C₇H₁₆’dır; heptan.
4. Denetleyelim: dallanma hidrojen sayısını değiştirmiyor ✓ — izomerlerin hepsi aynı formüle sahip olduğu için "düz zincirli" bilgisi sonucu etkilemiyor.

12. Tüplerdeki LPG’nin sıvı hâlde bulunabilmesinin nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Basınç altında sıvılaştırılması; propan ve bütan oda koşullarında gazdır
• B) Gazın soğutulması
• C) Gazın ısıtılması
• D) Gazın seyreltilmesi
• E) Gazın polar olması

Doğru cevap: A — Propan ve bütan oda koşullarında gazdır; basınç altında sıvılaştırıldıkları için tüpte sıvı hâlde bulunurlar.

1. Bu maddelerin normal hâlini belirleyelim: propan ve bütanın kaynama noktaları oda sıcaklığının altındadır, yani açık havada gaz hâlindedirler.
2. Gaz hâlinde depolamak kullanışsızdır: aynı madde miktarı sıvı hâlinin yüzlerce katı hacim kaplar, tüpe çok az yakıt sığar.
3. Basınç uygulandığında moleküller birbirine yaklaşır ve zayıf London kuvvetleri onları bir arada tutmaya yeter hâle gelir; gaz sıvılaşır. Tüp açıldığında basınç düşer ve sıvı yeniden gaza dönüşerek yanmaya hazır çıkar. LPG adındaki "sıvılaştırılmış" sözcüğü tam da bunu anlatır.
4. Denetleyelim: tüp sallandığında sıvı sesi duyuluyor ✓ — içeride gerçekten sıvı bulunduğunun günlük kanıtı.

13. Grafikte sıvı alkanların kaynama noktaları karbon sayısına göre verilmiştir. Bu artışın nedeni nedir?

• A) Bağların güçlenmesi
• B) Moleküllerin polarlaşması
• C) Karbonun değişmesi
• D) Hidrojen bağı oluşması
• E) Molekül büyüdükçe temas yüzeyinin ve London kuvvetlerinin artması

Doğru cevap: E — Alkanlar arasında yalnız London kuvvetleri vardır; zincir uzadıkça temas yüzeyi büyür ve bu kuvvetler güçlenir.

1. Grafiği okuyalım: karbon sayısı arttıkça kaynama noktası düzenli olarak yükseliyor.
2. Alkanlar apolardır; molekülleri arasında hidrojen bağı ya da dipol-dipol etkileşimi yoktur. Tek etkileşim London kuvvetleridir. Öyleyse kaynama noktasını belirleyen tek şey bu kuvvetlerin gücüdür.
3. Zincir uzadıkça iki şey birlikte olur: elektron sayısı artar ve moleküller yan yana geldiğinde birbirine değdikleri YÜZEY uzar. Uzun iki zincir boyunca çok sayıda temas noktası oluşur; tek tek zayıf olan kuvvetler toplandığında güçlü bir çekim verir. Molekülleri ayırmak zorlaşır, kaynama noktası yükselir.
4. Denetleyelim: dallanmış izomerler daha düşük sıcaklıkta kaynıyor ✓ — dallanma zincirleri toparlayıp temas yüzeyini küçültüyor.

14. Karbon sayısı arttıkça alkanların izomer sayısının hızla büyüdüğü bilinmektedir. Bu artışın nedeni nedir?

• A) Karbon atomlarının farklılaşması
• B) Hidrojen sayısının artması
• C) Molekülün ağırlaşması
• D) Aynı sayıda atomun kurabileceği farklı dallanma düzenlerinin çoğalması
• E) Bağların güçlenmesi

Doğru cevap: D — Aynı sayıda atomun kurabileceği farklı dallanma düzenleri, zincir uzadıkça hızla çoğalır.

1. İzomerin ne olduğunu hatırlayalım: molekül formülü aynı, yapısı farklı bileşikler. Alkanlarda yapı farkı, zincirin nasıl dallandığından gelir.
2. Küçük moleküllerde seçenek azdır: metan, etan ve propanın izomeri yoktur; bütanın 2, pentanın 3 izomeri vardır.
3. Zincir uzadıkça dalın kaç karbonlu olacağı, kaç dal bulunacağı ve hangi karbona bağlanacağı seçenekleri birlikte çoğalır. Olasılıklar çarpılarak arttığı için izomer sayısı hızla büyür; dekanın 75 izomeri vardır. Artışın nedeni budur.
4. Denetleyelim: bütün izomerlerin formülü aynı ✓ — atom sayıları değişmiyor, yalnız dizilişleri değişiyor.

15. Alkanların "parafin" (az ilgi gösteren) olarak da adlandırıldığı bilinmektedir. Bu adın gerekçesi nedir?

• A) Alkanların ucuz olması
• B) Alkanların hafif olması
• C) Alkanların renksiz olması
• D) C–C ve C–H bağlarının güçlü ve apolar olması nedeniyle çoğu kimyasalla kolay tepkimeye girmemeleri
• E) Alkanların katı olması

Doğru cevap: D — C–C ve C–H bağları güçlü ve apolardır; saldırıya açık bir uç bulunmadığı için alkanlar çoğu kimyasalla tepkimeye girmez.

1. Bir molekülün tepkimeye girmesini kolaylaştıran şeyleri sayalım: kısmi yük taşıyan bir uç, zayıf bir bağ ya da ortaklanmamış elektron çifti. Tepkin türler bu noktalara saldırır.
2. Alkanlarda bunların hiçbiri yoktur. C–C ve C–H bağları güçlüdür; elektronegatiflik farkı çok küçük olduğu için molekülde kısmi yük taşıyan bir bölge oluşmaz. Ortaklanmamış elektron çifti de bulunmaz.
3. Bu yüzden asitler, bazlar ve çoğu yükseltgen alkanlara oda koşullarında etki edemez. "Parafin", yani "az ilgi gösteren" adı bu davranıştan gelir. Başlıca tepkimeleri yanma ve ışık altında halojenlerle yer değiştirmedir.
4. Denetleyelim: bu durgunluk bir üstünlük ✓ — bu yüzden vazelin ve parafin cilde ve gıdaya değen yerlerde kullanılabiliyor.

16. Metan ile klorun karanlıkta tepkimeye girmediği, ışık altında ise tepkidiği gözlenmektedir. Işığın rolü nedir?

• A) Metanı ısıtmak
• B) Klor molekülünü parçalayıp tepkimeyi başlatacak radikalleri oluşturmak
• C) Metanı polarlaştırmak
• D) Klorun rengini değiştirmek
• E) Ortamı kurutmak

Doğru cevap: B — Işık enerjisi Cl–Cl bağını kırıp tepkin klor radikalleri oluşturur; tepkimeyi başlatan bunlardır.

1. Karanlıkta neden tepkime olmadığını görelim: metan da klor da kararlı moleküllerdir. İkisinin birbirine doğrudan saldıracak bir tepkin ucu yoktur.
2. Tepkimenin başlaması için tepkin bir tür üretilmesi gerekir. Klor molekülündeki Cl–Cl bağı görece zayıftır ve görünür ışığın enerjisiyle kırılabilir.
3. Bağ kırıldığında ortaya iki klor radikali çıkar; bunlar ortaklanmamış tek elektron taşıdıkları için son derece tepkindir. Radikal, metandan bir hidrojeni koparır ve zincir tepkimesi başlar. Işığın rolü ısıtmak değil, bu başlatıcı radikalleri oluşturmaktır.
4. Denetleyelim: tepkime bir kez başlayınca karanlıkta da sürüyor ✓ — zincir tepkimesi kendini besliyor.

17. Parafin mumunun uzun zincirli alkanlardan oluştuğu bilinmektedir. Oda koşullarında katı olmasının nedeni nedir?

• A) Moleküllerin polar olması
• B) Zincirlerin çok uzun olması ve London kuvvetlerinin katı hâli koruyacak kadar güçlenmesi
• C) Moleküllerin iyonik olması
• D) Hidrojen bağı bulunması
• E) Moleküllerin küçük olması

Doğru cevap: B — Zincirler çok uzun olduğu için London kuvvetleri katı hâli koruyacak kadar güçlenir.

1. Alkan serisini hâllerine göre sıralayalım: ilk üyeler (metan, etan, propan, bütan) gazdır; orta zincirliler (benzin, gazyağı) sıvıdır; çok uzun zincirliler (parafin mumu) katıdır.
2. Bu serinin tamamında etkileşim türü aynıdır: yalnız London kuvvetleri. Molekül yapısı da aynıdır, değişen tek şey zincir uzunluğudur.
3. Zincir uzadıkça moleküllerin temas yüzeyi ve elektron sayısı artar; London kuvvetleri toplanarak güçlenir. Yeterince uzun zincirlerde bu kuvvetler molekülleri oda sıcaklığında bile düzenli konumlarda tutabilecek güce ulaşır; madde katı olur.
4. Denetleyelim: mum kolayca eriyor ✓ — güçlenmiş olsalar da kuvvetler yine zayıf sınıfta, erime noktası düşük kalıyor.

18. Metanın karbon dioksitten çok daha güçlü bir sera gazı sayıldığı belirtilmektedir. Bu değerlendirmenin çevre açısından anlamı nedir?

• A) Metan salımının önemsiz olduğu
• B) Metanın zararsız olduğu
• C) Sera etkisinin bulunmadığı
• D) Karbon dioksitin zararsız olduğu
• E) Doğal gaz sızıntılarının ve tarımsal metan salımının iklim açısından ciddi biçimde denetlenmesi gerektiği

Doğru cevap: E — Metanın ısı tutma gücü çok yüksektir; doğal gaz sızıntıları ve tarımsal salım iklim açısından ciddi biçimde denetlenmelidir.

1. Verilen bilgiyi doğru okuyalım: metan, birim kütle başına karbon dioksitten çok daha güçlü bir sera gazıdır. Yani küçük miktarları bile büyük bir ısınma etkisi yapar.
2. Bunun sonucunu çıkaralım: karbon dioksit için önemsiz sayılacak bir salım miktarı, metan söz konusu olduğunda önemli olabilir. Sızıntılar bu yüzden göz ardı edilemez.
3. Metan atmosferde karbon dioksitten daha kısa süre kalır; bu, sızıntıları önlemenin etkisinin kısa vadede hızla görüleceği anlamına gelir. Doğal gaz hatlarındaki kaçakların ve tarımsal kaynaklı salımın denetlenmesi, iklim açısından en hızlı sonuç veren önlemlerden biridir.
4. Denetleyelim: metan yandığında CO₂’ye dönüşüyor ✓ — sızan metan, yakılan metandan daha zararlı.

19. Bir öğrenci bir gazın tam yanıp yanmadığını gözlemek istemektedir. Alevin hangi özelliği bu konuda ipucu verir?

• A) Alevin yüksekliği
• B) Alevin sesi
• C) Alevin rengi; mavi alev tam yanmayı, sarı ve isli alev eksik yanmayı gösterir
• D) Alevin süresi
• E) Alevin genişliği

Doğru cevap: C — Sarı renk tam yanmamış akkor karbon taneciklerinden gelir; mavi alev tam yanmanın işaretidir.

1. Alevin renginin nereden geldiğini soralım. Tam yanmada karbonun tamamı CO₂’ye dönüşür ve geriye katı tanecik kalmaz; alev mavimsi ve saydam görünür.
2. Oksijen yetersiz olduğunda ise karbonun bir bölümü yükseltgenemez ve is, yani küçük karbon tanecikleri oluşur. Bu tanecikler alevin içinde ısınıp akkor hâline gelir ve sarı ışık yayar.
3. Öyleyse alevin rengi doğrudan bir ipucudur: mavi alev yeterli oksijeni ve tam yanmayı, sarı ve isli alev ise eksik yanmayı gösterir. Eksik yanma ayrıca zehirli karbon monoksit üretir.
4. Denetleyelim: bek alevinde hava deliği kapatılınca alev sararıyor ✓ — laboratuvarda doğrudan gözlenen bir gösterim.

20. Alkanlar doymuş hidrokarbonlardır, apolardır, tepkimeye isteksizdir ve zincir uzadıkça kaynama noktaları yükselir. Bu bilgiye dayanarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

• A) Alkanlar suda çözünmez.
• B) Yanma alkanların başlıca tepkimesidir.
• C) Uzun zincirli alkanlar oda koşullarında katıdır.
• D) Alkanlar yer değiştirme tepkimesi verir.
• E) Alkanlar brom suyunun rengini hemen açar.

Doğru cevap: E — Brom suyunun rengini açan katılma tepkimesidir ve pi bağı gerektirir; alkanlarda pi bağı bulunmadığı için renk açılmaz.

1. Verilen bilgiyi dört yargıya ayıralım: alkanlar doymuş hidrokarbonlardır, apolardır, tepkimeye isteksizdir ve zincir uzadıkça kaynama noktaları yükselir.
2. Seçenekleri bunlarla karşılaştıralım. Suda çözünmemeleri apolar olmalarından, yanmanın başlıca tepkime olması ve yer değiştirme vermeleri tepkimeye isteksizliklerinden, uzun zincirlilerin katı olması ise kaynama noktası eğiliminden çıkıyor.
3. Geriye kalan yargı, alkanların brom suyunun rengini hemen açacağını söylüyor. Renk açılması, bromun çift bağa KATILMASIYLA olur ve bu bir pi bağı gerektirir. Alkanlar doymuş olduğu için pi bağı taşımaz; bu deney zaten doymuşu doymamıştan ayırt etmek için kullanılır. Bu yargı söylenemez.
4. Denetleyelim: alkanlar bromla ancak ışık altında ve yavaş tepkiyor ✓ — o da katılma değil yer değiştirme.