Alkenler ve Alkinler

1. Alken ve alkinleri birbirinden ayıran yapısal özellik sorulmaktadır. Doğru ayrım nedir?

alken: C=C, alkin: C\equiv C

• A) Alkenlerde çift bağ, alkinlerde üçlü bağ bulunur
• B) Alkenlerde üçlü bağ bulunur
• C) İkisinde de yalnız tek bağ vardır
• D) Alkinlerde halka vardır
• E) Aralarında fark yoktur

Doğru cevap: A — Alkenlerde karbonlar arasında en az bir çift bağ (C=C), alkinlerde en az bir üçlü bağ (C≡C) bulunur.

1. Hidrokarbonları karbon-karbon bağına göre ayıralım: yalnız tek bağ varsa alkan (doymuş), çift bağ varsa alken, üçlü bağ varsa alkindir.
2. Çift bağ 1 sigma + 1 pi, üçlü bağ 1 sigma + 2 pi içerir; ikisi de pi bağı taşıdığı için doymamıştır.
3. Bu fark geometriye de yansır: çift bağlı karbonlarda bağ açısı yaklaşık 120°, üçlü bağlı karbonlarda 180°’dir.
4. Denetleyelim: eten ($\text{C}_2\text{H}_4$) H₂C=CH₂ ile alken, etin ($\text{C}_2\text{H}_2$) HC≡CH ile alkindir ✓.

2. Doymamış hidrokarbonların adlandırılmasında kullanılan son ekler sorulmaktadır. Doğru eşleştirme hangisidir?

• A) Alken "-an", alkin "-en"
• B) Alken "-en", alkin "-in"
• C) İkisi de "-an"
• D) Alken "-in", alkin "-en"
• E) İkisi de "-ol"

Doğru cevap: B — IUPAC adlandırmasında çift bağ "-en", üçlü bağ "-in" son ekiyle gösterilir; kök ise karbon sayısını verir.

1. Adın iki parçası vardır: kök (met-, et-, prop-, büt-…) karbon sayısını, son ek bağ türünü söyler.
2. Tek bağ "-an" (alkan), çift bağ "-en" (alken), üçlü bağ "-in" (alkin) ekini alır.
3. İki karbonlu örnekte aynı kök üç bileşik verir: etan (C–C), eten (C=C), etin (C≡C).
4. Denetleyelim: üç karbonlu ve üçlü bağlı bileşik prop + in = propin olur ✓; formülü $\text{C}_3\text{H}_4$, $C_nH_{2n-2}$ ile uyuşuyor.

3. Bir alkenin adlandırılmasında zincirin hangi uçtan numaralandırılacağı belirlenmektedir. Ölçüt nedir?

• A) Dalların numarası küçük olacak uçtan
• B) Soldan
• C) Çift bağın numarası en küçük olacak uçtan; çift bağ dallardan önceliklidir
• D) Sağdan
• E) Rastgele

Doğru cevap: C — Alken zinciri, çift bağa en küçük numarayı verecek uçtan numaralandırılır; çift bağ dallardan önceliklidir.

1. Önce çift bağı içeren en uzun zincir ana zincir seçilir.
2. Numaralandırma iki uçtan da denenir; çift bağın ilk karbonuna daha küçük numara veren yön seçilir. Çünkü bileşiğin sınıfını belirleyen fonksiyonel kısım çift bağdır.
3. Dal konumları yalnız çift bağ iki yönden de aynı numarayı alırsa karar verir.
4. Denetleyelim: CH₂=CH–CH(CH₃)–CH₃ soldan numaralanınca çift bağ 1’de, metil 3’te: 3-metil-1-büten ✓. Sağdan numaralansaydı metil 2’de ama çift bağ 3’te olurdu; bu yön reddedilir.

4. Alkenlerin karakteristik tepkimesi olan katılmanın nasıl gerçekleştiği sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

katilma: pi bagi kirilir

• A) Bir hidrojenin yerini başka atomun alması
• B) Molekülün parçalanması
• C) Pi bağının kırılması ve açığa çıkan iki bağ yerine yeni atomların bağlanması
• D) Molekülün halkalaşması
• E) Molekülün yanması

Doğru cevap: C — Katılmada zayıf pi bağı kırılır ve iki karbonda açılan bağ yerlerine yeni atomlar bağlanır; bileşik doymuş hâle gelir.

1. Alkende C=C bağı 1 sigma + 1 pi’dir; pi bağı sigmadan zayıf olduğu için tepkimede kırılan odur.
2. Pi bağı kırılınca iki karbonun her birinde birer bağ yeri açılır; sigma bağı yerinde kalır ve zincir kopmaz.
3. Gelen molekülün (H₂, Br₂, HCl, H₂O) iki parçası bu iki karbona birer tane bağlanır.
4. Denetleyelim: $\text{CH}_2\text{=CH}_2 + \text{Br}_2 \rightarrow \text{CH}_2\text{Br–CH}_2\text{Br}$; hiçbir atom ayrılmadı, yalnız eklendi ✓ — adı bu yüzden katılma.

5. Sıvı bitkisel yağların katı margarine dönüştürülmesi işleminin kimyasal temeli sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Yağdaki çift bağlara hidrojen katılarak bileşiğin doymuş hâle getirilmesi
• B) Yağın karıştırılması
• C) Yağın soğutulması
• D) Yağın süzülmesi
• E) Yağın buharlaştırılması

Doğru cevap: A — Margarin üretiminde sıvı yağdaki C=C bağlarına katalizör eşliğinde hidrojen katılır; zincirler doymuş hâle gelip katılaşır.

1. Bitkisel sıvı yağların yağ asidi zincirlerinde çok sayıda C=C çift bağı vardır; cis çift bağlar zinciri büker.
2. Bükük zincirler birbirine sıkı yanaşamaz, aralarındaki çekim zayıf kalır; yağ oda sıcaklığında sıvıdır.
3. Nikel katalizörüyle hidrojen verilince çift bağlara $\text{H}_2$ katılır (hidrojenleme), zincirler düzleşir ve sıkı istiflenir; erime noktası yükselir, madde katılaşır.
4. Denetleyelim: tereyağı gibi hayvansal katı yağlar da zaten büyük ölçüde doymuş zincirlerden oluşur ✓ — doymuşluk katılıkla birlikte gidiyor.

6. Tabloda iki bileşiğin brom suyuyla davranışı karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan gözlem hangisidir?

• A) Renk koyulaşır
• B) Renk açılır; brom pi bağına katılıp harcanır
• C) Renk değişmez
• D) Çökelme olur
• E) Gaz çıkışı olur

Doğru cevap: B — Brom alkenin pi bağına katılıp renksiz bir bileşiğe dönüştüğü için brom suyunun turuncu-kahverengi rengi açılır.

1. Brom suyu, çözünmüş $\text{Br}_2$ nedeniyle turuncu-kahverengidir; rengi taşıyan brom molekülüdür.
2. Alkanda pi bağı yoktur, bromla oda sıcaklığında kolay tepkimez; tablodaki "renk değişmez" gözlemi bundandır.
3. Alkende pi bağı vardır: $\text{C=C} + \text{Br}_2 \rightarrow$ Br–C–C–Br. Brom harcandıkça ortamdaki renkli madde azalır.
4. Denetleyelim: ürün (ör. 1,2-dibromoetan) renksizdir ✓; renk kaybolması doymamışlığın kanıtıdır.

7. Poşet ve ambalajlarda kullanılan polietilenin nasıl elde edildiği sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Etanın ısıtılmasıyla
• B) Etenin çift bağlarının açılıp binlerce molekülün uç uca bağlanmasıyla
• C) Metanın yakılmasıyla
• D) Petrolün damıtılmasıyla
• E) Asetilenin çözülmesiyle

Doğru cevap: B — Polietilen, eten moleküllerinin pi bağlarının açılıp binlerce molekülün uç uca bağlanmasıyla (katılma polimerleşmesi) elde edilir.

1. Monomer etendir (etilen, CH₂=CH₂); her molekülde bir pi bağı vardır.
2. Katalizör ve uygun koşullarda pi bağı açılır; her karbonda bir bağ yeri boşa çıkar.
3. Açılan bağ yerleri komşu moleküllerle birleşir: $n\,\text{CH}_2\text{=CH}_2 \rightarrow (\text{–CH}_2\text{–CH}_2\text{–})_n$. Zincir binlerce birim uzar.
4. Denetleyelim: polimerde C=C kalmaz, yalnız tek bağlar vardır ✓; bu yüzden polietilen alkan gibi tepkimeye isteksizdir ve ambalajda dayanıklıdır.

8. Kaynak işlerinde asetilenin oksijenle birlikte kullanılmasının nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Asetilenin ucuz olması
• B) Asetilenin renkli olması
• C) Asetilenin ağır olması
• D) Asetilenin oksijenle yanmasının çok yüksek sıcaklık vermesi
• E) Asetilenin suda çözünmesi

Doğru cevap: D — Asetilenin (etin) oksijenle yanması 3000 °C’yi aşan bir alev verir; bu sıcaklık metalleri kesmeye ve kaynatmaya yeter.

1. Kaynakta amaç metalin kısa sürede erimesidir; çeliğin erime sıcaklığı yaklaşık 1500 °C’dir, çok sıcak bir alev gerekir.
2. Asetilen, üçlü bağında yüksek enerji depolamış bir bileşiktir; yanarken açığa çıkan enerji büyüktür.
3. Saf oksijenle yakıldığında ısı havadaki azotu ısıtmaya harcanmaz; ayrıca ürünler arasında az su oluşur. Alev sıcaklığı yaklaşık 3100 °C’ye çıkar.
4. Denetleyelim: $2\,\text{C}_2\text{H}_2 + 5\,\text{O}_2 \rightarrow 4\,\text{CO}_2 + 2\,\text{H}_2\text{O}$; atomlar dengede (C: 4, H: 4, O: 10) ✓ ve alev çeliği eritecek düzeyde.

9. Bir çift bağ içeren, altı karbonlu düz zincirli bir alkenin molekül formülü sorulmaktadır. Doğru formül hangisidir?

C_nH_{2n},\; n = 6

• A) $C_6H_{14}$
• B) $C_6H_{10}$
• C) $C_6H_{12}$
• D) $C_6H_6$
• E) $C_6H_8$

Doğru cevap: C — Tek çift bağlı düz zincirli alkenlerin genel formülü $C_nH_{2n}$’dir; $n = 6$ için formül $C_6H_{12}$ olur.

1. Alkan formülü $C_nH_{2n+2}$’dir. Bir çift bağ kurulunca karbonlar birer hidrojen daha az bağlar: 2 hidrojen eksilir.
2. Böylece alken genel formülü $C_nH_{2n}$ olur.
3. $n = 6$ koyalım: hidrojen sayısı $2 \cdot 6 = 12$, formül $C_6H_{12}$ (hekzen).
4. Denetleyelim: $C_6H_{14}$ (hekzan) ile karşılaştıralım, $14 - 12 = 2$ hidrojen eksik ✓ — tam bir çift bağın karşılığı.

10. Çift bağ çevresinde dönme olmadığı için ortaya çıkan izomerlik türü sorulmaktadır. Bu izomerliğin adı nedir?

cis/trans: cift bagda donme yok

• A) Zincir izomerliği
• B) Fonksiyonel grup izomerliği
• C) Cis-trans (geometrik) izomerliği
• D) Konum izomerliği
• E) Optik izomerlik

Doğru cevap: C — Çift bağ çevresinde dönme olmadığından grupların uzaydaki yerleşimi sabitlenir; buna cis-trans (geometrik) izomerlik denir.

1. Pi bağı, iki karbondaki p orbitallerinin paralel kalmasını gerektirir; dönme bu bağı kırar, bu yüzden çift bağ dönmez.
2. Çift bağlı her karbonda iki farklı grup varsa gruplar ya aynı tarafta ya da karşılıklı kilitlenir.
3. Aynı taraftaki yapı cis, karşılıklı olan trans adını alır; formülleri aynı, uzaydaki dizilişleri farklı iki bileşik ortaya çıkar.
4. Denetleyelim: 2-bütende iki CH₃ grubu aynı yanda ise cis-2-büten, karşı yanlarda ise trans-2-büten ✓; kaynama noktaları farklıdır.

11. Gıda etiketlerinde trans yağ oranının belirtilmesinin zorunlu kılındığı bilinmektedir. Bu maddelerin kaynağı nedir?

• A) Kısmi hidrojenleme sırasında bazı cis çift bağların trans yapıya dönüşmesi
• B) Yağın soğutulması
• C) Yağın süzülmesi
• D) Yağın ısıtılması
• E) Yağın tuzlanması

Doğru cevap: A — Trans yağlar, kısmi hidrojenleme sırasında doğal yağlardaki cis çift bağların bir bölümünün trans yapıya dönüşmesiyle oluşur.

1. Doğal bitkisel yağlardaki çift bağların büyük çoğunluğu cis yapıdadır.
2. Kısmi hidrojenlemede çift bağların hepsine hidrojen katılmaz; katalizör yüzeyinde bazı çift bağlar açılıp yeniden kapanırken dönerek trans yapıda kalır.
3. Trans zincirler düz olduğu için sıkı istiflenir ve yağı katılaştırır; ama kan yağlarını olumsuz etkiledikleri için etikette gösterilmeleri istenir.
4. Denetleyelim: tam hidrojenleme çift bağ bırakmaz, dolayısıyla trans çift bağ da bırakmaz ✓; trans yağ ancak işlem yarım kaldığında çıkar.

12. Olgun bir muzun yanına konan yeşil meyvelerin daha çabuk olgunlaştığı gözlenmektedir. Bu etkinin kimyasal nedeni nedir?

• A) Muzun olgunlaşmayı hızlandıran bir bitki hormonu olan etilen gazı salması
• B) Muzun su vermesi
• C) Muzun ısı yayması
• D) Muzun renk vermesi
• E) Muzun koku yayması

Doğru cevap: A — Olgun muz, bitkilerde olgunlaşmayı tetikleyen bir hormon olan etilen (eten) gazını salar; bu gaz yanındaki meyveleri de olgunlaştırır.

1. Etilen, $\text{C}_2\text{H}_4$ formüllü en basit alkendir ve oda koşullarında gazdır.
2. Olgunlaşan meyveler etilen üretir; gaz havaya yayılır ve çevredeki meyvelerde olgunlaşmayı başlatan bir sinyal gibi davranır.
3. Yeşil meyveler bu gazı alınca nişastayı şekere çevirme, yumuşama ve renk değiştirme süreçlerini hızlandırır.
4. Denetleyelim: meyve depolarında olgunlaşmayı yavaşlatmak için etilen havalandırmayla uzaklaştırılır, hızlandırmak için ise ortama verilir ✓.

13. Tabloda üç hidrokarbon sınıfı karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan değerlendirme hangisidir?

• A) En düşük
• B) Yine orta
• C) Sıfır
• D) En yüksek
• E) Belirlenemez

Doğru cevap: D — Katılma tepkimeleri pi bağları üzerinden yürüdüğü için iki pi bağı taşıyan alkin tabloda "en yüksek" tepkinlik değerini alır.

1. Tablodaki eğilimi okuyalım: pi bağı 0 → en düşük, 1 → orta.
2. Pi bağı sigmadan zayıftır ve katılma tepkimesinin gerçekleştiği yerdir; pi bağı arttıkça molekülün tepkimeye açık noktası artar.
3. Alkinde iki pi bağı vardır; iki kez katılma verebilir (ör. etin + 2 H₂ → etan).
4. Denetleyelim: 0 < 1 < 2 pi bağı sırası "en düşük < orta < en yüksek" sırasına karşılık gelir ✓.

14. Grafikte bir alken örneğine eklenen brom miktarıyla tepkiyen alken oranı verilmiştir. Grafiğin doğrusal olmasının nedeni nedir?

• A) Sıcaklığın sabit olması
• B) Her brom molekülünün bir pi bağına katılması; tepkime belirli bir mol oranıyla yürür
• C) Bromun ısıtması
• D) Alkenin polar olması
• E) Ölçüm hatası

Doğru cevap: B — Her brom molekülü bir pi bağına katıldığı için tepkime sabit mol oranıyla (1 : 1) yürür; tepkiyen alken oranı eklenen bromla doğru orantılıdır.

1. Grafikten okuyalım: 1 birim brom → %30, 2 birim → %60, 3 birim → %90 alken tepkimiş.
2. Her birim brom aynı miktar (%30) alkeni harcıyor; oran sabit, grafik başlangıç noktasından geçen doğru.
3. Nedeni tepkime denklemidir: $\text{C=C} + \text{Br}_2 \rightarrow$ Br–C–C–Br; bir pi bağı tam bir brom molekülü tüketir.
4. Denetleyelim: $90 / 3 = 60 / 2 = 30 / 1 = 30$ ✓ — oran sabit, ilişki doğrusal.

15. Bir üçlü bağ içeren, beş karbonlu düz zincirli bir alkinde kaç hidrojen bulunur?

C_nH_{2n-2},\; n = 5

• A) 12
• B) 10
• C) 6
• D) 8
• E) 4

Doğru cevap: D — Tek üçlü bağlı alkinlerin genel formülü $C_nH_{2n-2}$’dir; $n = 5$ için hidrojen sayısı 8 olur.

1. Alkandan başlayalım: $C_nH_{2n+2}$. Üçlü bağ iki pi bağı içerir, her pi bağı 2 hidrojen eksiltir: toplam 4 hidrojen eksilir.
2. Alkin formülü $C_nH_{2n+2-4} = C_nH_{2n-2}$ olur.
3. $n = 5$ koyalım: $2 \cdot 5 - 2 = 8$; formül $C_5H_8$ (pentin).
4. Denetleyelim: pentan $C_5H_{12}$, penten $C_5H_{10}$, pentin $C_5H_8$ — her pi bağıyla 2 hidrojen azalıyor ✓.

16. Alkinlerin yanmasında alkanlara göre daha isli bir alev gözlenmektedir. Bu farkın nedeni nedir?

• A) Alkinlerin ağır olması
• B) Alkinlerin soğuk olması
• C) Alkinlerin katı olması
• D) Alkinlerin polar olması
• E) Alkinlerde karbon oranının yüksek olması; tam yanma için gereken oksijenin göreli olarak fazla olması

Doğru cevap: E — Alkinlerde karbonun kütlece oranı yüksektir; tam yanma için göreli olarak daha çok oksijen gerekir ve yetmeyince karbon is olarak çıkar.

1. Aynı karbon sayısında karşılaştıralım: etan $\text{C}_2\text{H}_6$, etin $\text{C}_2\text{H}_2$. Alkinde hidrojen çok daha azdır.
2. Kütlece karbon oranı: etanda $24/30 = \%80$, etinde $24/26 \approx \%92$.
3. Karbonun tamamının CO₂’ye dönüşmesi için bol oksijen gerekir; havayla yakıldığında oksijen yetişmez, yanmamış karbon tanecikleri is ve isli sarı alev olarak görülür.
4. Denetleyelim: aynı alkin saf oksijenle yakılınca (kaynak şalomasında) is oluşmaz ✓ — sorun oksijen yetersizliğidir.

17. Asetilen tüplerinin içinin gözenekli bir madde ve aseton ile doldurulduğu bilinmektedir. Bu uygulamanın nedeni nedir?

• A) Tüpü hafifletmek
• B) Asetileni ısıtmak
• C) Asetileni renklendirmek
• D) Tüpü soğutmak
• E) Asetilenin basınç altında kararsız olması; asetonda çözülerek güvenli biçimde depolanması

Doğru cevap: E — Asetilen basınç altında kararsızdır ve patlayarak bozunabilir; tüpte gözenekli dolgu içindeki asetonda çözülerek güvenle depolanır.

1. Asetilen yüksek enerjili bir bileşiktir; saf hâlde sıkıştırıldığında kendiliğinden karbon ve hidrojene patlayarak bozunabilir.
2. Bu yüzden tüpe basınçlı saf gaz olarak doldurulmaz; asetonda çok iyi çözünür, tüpteki asetilen çözelti hâlinde tutulur.
3. Gözenekli dolgu, çözeltiyi küçük gözeneklere bölerek bir noktada başlayan bozunmanın bütün tüpe yayılmasını engeller.
4. Denetleyelim: vana açılıp basınç düşünce gazın çözünürlüğü azalır ve asetilen çözeltiden ayrılarak çıkar ✓ — gazozdaki CO₂ ile aynı ilke.

18. Plastik, boya, ilaç ve tekstil sanayilerinin çoğunlukla alkenlerden yola çıkmasının nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Alkenlerin ucuz olması
• B) Alkenlerin renksiz olması
• C) Alkenlerin hafif olması
• D) Alkenlerin çift bağı sayesinde çok çeşitli katılma tepkimeleri verip başka bileşiklere kolayca dönüşebilmesi
• E) Alkenlerin katı olması

Doğru cevap: D — Alkanların tepkimeye isteksizliği onları iyi yakıt ama kötü hammadde yapar. Çift bağ ise bir "tutamak" gibidir; alkenler bu yüzden petrokimyanın başlangıç maddesidir.

1. Çift bağ katılma tepkimesine izin verir.
2. Çok farklı gruplar katılabilir.
3. Alkenler dönüşüme elverişli hammaddedir.

19. Bir öğrenci elindeki iki gazdan hangisinin alken olduğunu belirlemek istemektedir. En uygun yöntem hangisidir?

• A) Gazları tartmak
• B) Gazları ısıtmak
• C) Gazları yakmak
• D) Gazların rengine bakmak
• E) Her iki gazı ayrı ayrı brom suyundan geçirip rengin açıldığı örneği belirlemek

Doğru cevap: E — Gazlar ayrı ayrı brom suyundan geçirilir; rengi açan gaz pi bağı taşıyan alkendir.

1. Ayırt edici bir deney için iki gazdan yalnız birinin verdiği bir tepki gerekir.
2. Alkende pi bağı vardır; brom bu bağa katılır ve turuncu-kahverengi renk kaybolur. Alkan (pi bağı yok) bromla oda sıcaklığında tepkimez, renk kalır.
3. Her gaz ayrı bir brom suyu örneğinden geçirilir; sonuçlar yan yana karşılaştırılır.
4. Denetleyelim: rengi açılan kap alkeni, rengi değişmeyen kap alkanı gösterir ✓ — iki durum birbirinden açıkça ayrılıyor.

20. Alkenlerde çift, alkinlerde üçlü bağ bulunur; ikisi de doymamıştır ve katılma tepkimesi verir. Bu bilgiye dayanarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

• A) Alkenler brom suyunun rengini açar.
• B) Etenden polietilen elde edilir.
• C) Alkinlerin yanması yüksek sıcaklık verir.
• D) Çift bağ çevresinde serbest dönme yoktur.
• E) Alkenler alkanlardan daha az tepkindir.

Doğru cevap: E — Alkenler pi bağı taşıdığı için alkanlardan DAHA tepkindir; "alkenler alkanlardan daha az tepkindir" yargısı söylenemez.

1. Verilen bilgi: alkenler ve alkinler doymamıştır ve katılma tepkimesi verir.
2. Seçenekleri sınayalım: brom suyu rengini açma ✓ (katılma), etenden polietilen ✓ (katılma polimerleşmesi), alkin yanmasının yüksek sıcaklığı ✓, çift bağda dönme olmaması ✓.
3. Alkanlarda pi bağı yoktur, yalnız güçlü sigma bağları vardır ve katılma veremezler; alkenlerde zayıf pi bağı kolay kırılır.
4. Denetleyelim: brom suyu alkenle hemen tepkirken alkanla tepkimiyor ✓ — alken daha tepkin, söz konusu yargı bilgiyle çelişiyor.