Kök ve Ekler

1. Öğretmen bir sözcüğü parçalarına ayırdı ama kök kutusunu boş bıraktı. Buna göre bu sözcüğün kökü hangisidir?

• A) göz
• B) gözlük
• C) gözlükçü
• D) gözlükçüler

Doğru cevap: A — Kök, sözcüğün parçalanamayan, anlamlı en küçük bölümüdür. “Gözlükçüler” sözcüğünden bütün ekler atılınca geriye “göz” kalır.

1. Sondan başlayarak ekleri çıkaralım: -ler atılır → gözlükçü.
2. -çü atılır → gözlük.
3. -lük atılır → göz.
4. “Göz” daha küçük parçaya bölünemez, öyleyse köktür.

2. Kökler ya bir varlığı ya da bir işi karşılar. Buna göre yukarıdakilerden hangi sözcüğün kökü bir fiildir?

• A) I. sözcük
• B) II. sözcük
• C) III. sözcük
• D) IV. sözcük

Doğru cevap: D — “Yazıcı” sözcüğünün kökü “yaz-” fiilidir; bir iş, hareket bildirir. Taş, göz ve tuz ise varlık adıdır, yani isim köküdür.

1. Köke “-mek/-mak” getirebiliyorsak fiil köküdür.
2. “taş-mak”, “göz-mek”, “tuz-mak” anlamlı değildir.
3. “yaz-mak” anlamlıdır ve bir iş bildirir.
4. Öyleyse fiil kökü olan sözcük IV. sözcüktür.

3. Çekim ekleri sözcüğün anlamını değiştirmez, yalnızca ona görev kazandırır. Buna göre hangi sözcük yalnızca çekim eki almıştır?

• A) A kartı
• B) B kartı
• C) C kartı
• D) D kartı

Doğru cevap: C — “Kalemler” sözcüğündeki “-ler” çokluk ekidir; sözcük yine kalemi anlatır. Ötekilerde yeni anlamda sözcükler türetilmiştir: kitaplık, sucu, başlangıç.

1. “kitaplık” kitap koyulan yer demektir; anlam değişmiş.
2. “sucu” su satan kişidir; yeni bir sözcük türemiş.
3. “başlangıç” yeni bir kavramdır.
4. “kalemler” hâlâ kalemdir, yalnızca sayısı çoğalmıştır → çekim eki.

4. Cümlede büyük harfle yazılan sözcük birden çok ek almıştır. Buna göre bu sözcük kaç ek almıştır?

• A) 3
• B) 2
• C) 4
• D) 5

Doğru cevap: A — Sözcük “ev + -ler + -imiz + -de” biçiminde ayrılır. Kökten sonra çokluk, iyelik ve bulunma hâli ekleri gelmiştir; toplam üç ek vardır.

1. Kökü bulalım: ev.
2. Çokluk eki: -ler.
3. İyelik eki: -imiz (bize ait).
4. Hâl eki: -de → toplam üç ek.

5. Kök yapım eki alınca gövde oluşur. Haritada boş bırakılan kutuya göre sözcüğün gövdesi hangisidir?

• A) göz
• B) gözlük
• C) gözlükçü
• D) -lük

Doğru cevap: B — Gövde, köke yapım eki eklenmesiyle oluşan yeni sözcüktür. “Göz” köküne “-lük” yapım eki gelince “gözlük” gövdesi ortaya çıkar.

1. Haritada kök “göz”, son ek ise “-çü” olarak verilmiş.
2. Kökle son ek arasında kalan bölüm gövdedir.
3. “göz” + “-lük” birleşimi “gözlük” sözcüğünü verir.
4. Öyleyse gövde “gözlük”tür.

6. Bazı sözcükler ek alırken bir sesini yitirir; bu yüzden kökleri ilk bakışta görünmez. Buna göre bu sözcüğün eksiz hâli nedir?

• A) ağız
• B) ağ
• C) ağz
• D) ağzı

Doğru cevap: A — “Ağız” sözcüğü “-ı” ekini alırken ikinci hecedeki ünlü düşmüş ve “ağzı” olmuştur. Kök, düşen ses geri getirilerek bulunur: ağız.

1. Sözcükten “-ı” ekini atalım: ağz.
2. “Ağz” Türkçede tek başına kullanılmaz.
3. Demek ki ek alırken bir ünlü düşmüştür.
4. Düşen ünlüyü yerine koyunca kök “ağız” olur.

7. Sözcükler ve kökleri iki sütuna karışık yazılmıştır. Buna göre doğru eşleştirme hangi seçenekte gösterilmiştir?

• A) 1-b, 2-c, 3-a
• B) 1-a, 2-b, 3-c
• C) 1-c, 2-a, 3-b
• D) 1-b, 2-a, 3-c

Doğru cevap: A — “Bilgisayar” sözcüğü “bil-” fiilinden (b), “yolcu” sözcüğü “yol” isminden (c), “sevgi” sözcüğü “sev-” fiilinden (a) türemiştir.

1. Bilgisayar → bilgi → bil- → 1-b.
2. Yolcu → yol → 2-c.
3. Sevgi → sev- → 3-a.
4. Bu sıralamayı veren seçenek A’dır.

8. Satranç kulübünü anlatan metinde ek almış birçok sözcük vardır. Metinde geçen “oyuncular” sözcüğünün kökü nedir?

• A) oy
• B) oyun
• C) oyna-
• D) oyuncu

Doğru cevap: B — Sözcük “oyun + -cu + -lar” biçiminde ayrılır. Kökü, bir varlığı karşılayan “oyun” adıdır; “oyuncu” ise gövdedir.

1. Sondaki “-lar” çokluk ekini atalım → oyuncu.
2. “-cu” yapım ekini atalım → oyun.
3. “Oyun” daha küçük anlamlı parçaya bölünemez.
4. Öyleyse kök “oyun”dur.

9. Derste geçen konuşma yukarıdadır. Eylül’ün açıklamasına göre bu iki ek için hangisi doğrudur?

• A) “-lar” yapım eki, “-lık” çekim ekidir.
• B) “-lar” çekim eki, “-lık” yapım ekidir.
• C) İkisi de yapım ekidir.
• D) İkisi de çekim ekidir.

Doğru cevap: B — “Kitaplar” hâlâ kitabı anlatır, yalnızca sayısı artmıştır → çekim eki. “Kitaplık” ise yeni bir varlığı, kitap konan rafı anlatır → yapım eki.

1. Eylül, eklerden birinin anlamı değiştirdiğini söylüyor.
2. “Kitaplar” sözcüğü yine kitap demektir.
3. “Kitaplık” yeni bir nesnenin adıdır.
4. Öyleyse “-lar” çekim, “-lık” yapım ekidir.

10. Hâl ekleri sözcüğe yer, yön ya da uzaklık anlamı katar. Buna göre hangi cümlede bulunma hâli eki kullanılmıştır?

• A) A kartı
• B) B kartı
• C) C kartı
• D) D kartı

Doğru cevap: C — Bulunma hâli eki “-de/-da”dır ve “nerede?” sorusuna cevap verir. C kartındaki “üstünde” sözcüğü bu eki almıştır.

1. A ve D kartlarında “-den/-dan” ayrılma hâli var.
2. B kartında “-a” yönelme hâli var.
3. C kartında “üstünde” sözcüğü “nerede?” sorusuna cevap veriyor.
4. Öyleyse bulunma hâli C kartındadır.

11. Cümlede büyük harfle yazılan sözcük “-imiz” ekini almıştır. Buna göre bu ek sözcüğe hangi anlamı katmıştır?

• A) Çokluk
• B) Yer
• C) Aitlik, sahiplik
• D) Zaman

Doğru cevap: C — “-imiz” bir iyelik ekidir ve varlığın kime ait olduğunu bildirir. “Kilimimiz” sözü kilimin bize ait olduğunu anlatır.

1. Sözcüğe “kimin?” sorusunu soralım.
2. Cevap: bizim → sahiplik bildiriliyor.
3. Ek çokluk bildirseydi “kilimler” olurdu.
4. Öyleyse ek aitlik, yani iyelik anlamı katmıştır.

12. Fiiller de çekim eki alır ve bu ekler eylemle ilgili bilgi verir. Buna göre bu fiilin aldığı ekler hangi bilgileri verir?

• A) Yalnızca kişiyi
• B) Yalnızca çokluğu
• C) Yer ve zamanı
• D) Zamanı (kipi) ve kişiyi

Doğru cevap: D — “Yaz-ıyor-du” biçiminde ayrılır: “-yor” şimdiki zaman, “-du” hikâye, sonundaki kişi eki ise eylemi yapanın tekil üçüncü kişi olduğunu gösterir.

1. Fiil kökü: yaz-.
2. “-ıyor” eki eylemin zamanını bildirir.
3. “-du” eki eylemin geçmişte sürdüğünü anlatır.
4. Çekim ayrıca eylemi yapanı gösterir → zaman ve kişi.

13. Bir öğrenci sözcüklerin köklerini tabloya yazmış, bir satırda yanılmıştır. Buna göre hangi satırda kök yanlış gösterilmiştir?

• A) 1. satır
• B) 2. satır
• C) 3. satır
• D) 4. satır

Doğru cevap: C — “Başlık” sözcüğü “baş + -lık” biçiminde ayrılır; kök “baş”tır. “Başlı” bir kök değil, ek almış bir biçimdir.

1. 1. satırda kitap gerçekten köktür.
2. 2. satırda “yaz-” fiil köküdür, doğrudur.
3. 4. satırda tuz köktür, doğrudur.
4. 3. satırda kök “baş” olmalıydı → yanlış satır 3. satırdır.

14. Yazılışı aynı görünen kökler her zaman aynı anlamı taşımaz. Buna göre yukarıdakilerden hangi sözcüğün kökü ötekilerden farklıdır?

• A) I. sözcük
• B) II. sözcük
• C) III. sözcük
• D) IV. sözcük

Doğru cevap: D — I, II ve III. sözcüklerin kökü “yaz-” fiilidir. “Yazlık” sözcüğünün kökü ise mevsim adı olan “yaz” ismidir; ikisi eş seslidir.

1. “yazar”, “yazıcı” ve “yazım” yazma işiyle ilgilidir.
2. Bu üçünün kökü “yaz-” fiilidir.
3. “yazlık” ise yaz mevsiminde kullanılan demektir.
4. Onun kökü isim olan “yaz”dır → farklı olan IV. sözcüktür.

15. Bir bulmacada sözcüğün kendisi değil, yalnızca yapısı verilmiştir. Buna göre aranan sözcük hangisi olabilir?

• A) gözler
• B) gözüm
• C) gözden
• D) gözlükler

Doğru cevap: D — “Gözlükler” sözcüğü “göz + -lük + -ler” biçimindedir: önce yapım eki (-lük), sonra çokluk eki (-ler) gelmiştir. Ötekiler yalnızca çekim eki almıştır.

1. “gözler” yalnızca çokluk eki almış, yapım eki yok.
2. “gözüm” iyelik, “gözden” hâl eki almış.
3. “gözlükler” önce yeni sözcük türetmiş: gözlük.
4. Ardından çokluk eki gelmiş → aranan sözcük D’dir.