Ses Bilgisi

1. Öğretmen tahtaya sözcüğün ek almadan önceki ve sonraki hâlini yazdı. Buna göre bu değişim hangi ses olayıyla açıklanır?

• A) Ünlü düşmesi
• B) Ünsüz yumuşaması
• C) Ünsüz benzeşmesi
• D) Ünlü daralması

Doğru cevap: B — Sonu p, ç, t, k ile biten sözcüklere ünlüyle başlayan bir ek gelince bu sesler sırasıyla b, c, d, ğ olur. “Kitap” sözcüğünün sonundaki p, b’ye dönüşmüştür.

1. Sözcüğün son sesine bakalım: p.
2. Gelen ek ünlüyle başlıyor: -ı.
3. Bu durumda sert ünsüz yumuşar: p → b.
4. Olayın adı ünsüz yumuşamasıdır.

2. Bir öğrenci “çiçekden” yazınca öğretmeni yanlışı gösterdi. Buna göre ekin bu biçime girmesinin sebebi nedir?

• A) Ünsüz benzeşmesi (sertleşmesi)
• B) Ünsüz yumuşaması
• C) Ünlü düşmesi
• D) Ünsüz türemesi

Doğru cevap: A — Sert ünsüzle (f, s, t, k, ç, ş, h, p) biten sözcüklere c, d, g ile başlayan ek gelirse ekin başındaki ses sertleşir. “k” sesi “d”yi “t” yapmıştır.

1. Sözcüğün son sesi “k”dır ve sert bir ünsüzdür.
2. Gelen ek “-den” yumuşak “d” ile başlıyor.
3. Sert ses, yumuşak sesi kendine benzetir: d → t.
4. Bu olay ünsüz benzeşmesi (sertleşmesi) adını alır.

3. Yukarıdaki kartta sözcüğün harf sayısı ek aldıktan sonra azalmıştır. Buna göre burada hangi ses olayı gerçekleşmiştir?

• A) Ünlü daralması
• B) Ünsüz türemesi
• C) Ünlü düşmesi
• D) Kaynaştırma

Doğru cevap: C — İki heceli bazı sözcüklere ünlüyle başlayan ek gelince ikinci hecedeki dar ünlü düşer. “Burun” sözcüğündeki “u” düşmüş, sözcük “burnu” olmuştur.

1. Önce sözcükleri karşılaştıralım: burun → burnu.
2. İkinci hecedeki “u” sesi kaybolmuş.
3. Bir ses eksildiğine göre düşme olayı vardır.
4. Düşen ses bir ünlü olduğu için olayın adı ünlü düşmesidir.

4. Fiile şimdiki zaman eki getirildiğinde sözcüğün içindeki bir ünlü değişmiştir. Buna göre bu ses değişiminin adı nedir?

• A) Ünlü düşmesi
• B) Ünsüz yumuşaması
• C) Ünsüz benzeşmesi
• D) Ünlü daralması

Doğru cevap: D — “-yor” eki, kendinden önceki geniş ünlüleri (a, e) dar ünlülere (ı, i, u, ü) çevirir. “Anla-” fiilindeki “a” sesi “ı” olmuştur.

1. Fiilin son ünlüsü “a”dır; bu geniş bir ünlüdür.
2. Gelen ek “-yor” ekidir.
3. Bu ekten önce geniş ünlüler daralır: a → ı.
4. Olayın adı ünlü daralmasıdır.

5. Türkçede iki ünlü yan yana gelemediği için araya bir ses girer. Buna göre parantezle gösterilen yere hangi ses gelmiştir?

• A) n
• B) s
• C) y
• D) ş

Doğru cevap: C — Türkçede kaynaştırma harfleri y, ş, s, n’dir. Ünlüyle biten bir sözcüğe ünlüyle başlayan hâl eki gelirse araya çoğunlukla “y” girer: bahçeye.

1. Sözcük ünlüyle bitiyor: bahçe.
2. Gelen ek de ünlüyle başlıyor: -e.
3. İki ünlü yan yana gelemeyeceği için araya bir ses girer.
4. Bu birleşmede kullanılan kaynaştırma harfi “y”dir → bahçeye.

6. Bazı sözcükler yardımcı fiille birleşirken içlerindeki bir ses ikilenir. Buna göre bu ikilenme hangi ses olayıdır?

• A) Ünlü türemesi
• B) Ünsüz türemesi
• C) Ünsüz düşmesi
• D) Ünlü daralması

Doğru cevap: B — Aslı çift ünsüzle biten bazı alıntı sözcükler ünlüyle başlayan ek ya da yardımcı fiil alınca ünsüzleri yeniden ikilenir: af → affetmek, his → hissetmek.

1. “Af” sözcüğünde tek “f” vardır.
2. “Etmek” yardımcı fiili ünlüyle başlar.
3. Birleşmede “f” sesi ikilenmiş: affetmek.
4. Bir ünsüz türediği için olayın adı ünsüz türemesidir.

7. Büyük ünlü uyumunda bir sözcüğün ünlüleri ya hep kalın ya hep ince olur. Buna göre yukarıdakilerden hangi sözcük büyük ünlü uyumuna uymaz?

• A) I. sözcük
• B) II. sözcük
• C) III. sözcük
• D) IV. sözcük

Doğru cevap: C — “Kitaplık” sözcüğünün ünlüleri i-a-ı’dır; “i” ince, “a” ve “ı” kalındır. Kalın ve ince ünlüler bir arada bulunduğu için sözcük uyuma girmez.

1. Kalın ünlüler: a, ı, o, u. İnce ünlüler: e, i, ö, ü.
2. “çocuklar”: o-u-a → hepsi kalın, uyar.
3. “gözlükçü”: ö-ü-ü → hepsi ince, uyar.
4. “kitaplık”: i-a-ı → ince ile kalın karışmış, uymaz.

8. Aşağıdaki sözcüklerin üçünde ek alırken bir ses değişikliği olmuştur. Buna göre hangi sözcükte ses olayı görülmez?

• A) I. sözcük
• B) II. sözcük
• C) III. sözcük
• D) IV. sözcük

Doğru cevap: D — “Kalem” sözcüğü “-i” ekini alırken hiçbir sesi değişmez. Ötekilerde sırasıyla ünsüz yumuşaması, ünlü düşmesi ve ünlü daralması vardır.

1. “ağaç + -ı → ağacı”: ç → c, ünsüz yumuşaması.
2. “şehir + -i → şehri”: “i” düşmüş, ünlü düşmesi.
3. “git- + -yor → gidiyor”: t → d, ünsüz yumuşaması.
4. “kalem + -i → kalemi”: hiçbir ses değişmemiş → cevap IV.

9. Bir öğrenci sözcüklerdeki ses olaylarını tabloya yazmış, birinde yanılmıştır. Buna göre hangi satırdaki ses olayı yanlış yazılmıştır?

• A) 1. satır
• B) 2. satır
• C) 3. satır
• D) 4. satır

Doğru cevap: B — “Başla- + -yor → başlıyor” sözcüğünde ünsüz türemesi değil, ünlü daralması vardır. Geniş ünlü “a”, “-yor” ekinden önce daralarak “ı” olmuştur.

1. 1. satır doğru: ç → c yumuşaması.
2. 3. satır doğru: oğul → oğlu, “u” düşmüş.
3. 4. satır doğru: k sesi “d”yi “t” yapmış.
4. 2. satırda ünsüz değil ünlü değişmiş → yanlış satır 2. satırdır.

10. Cam ocağındaki ustayı anlatan metinde bir sözcük ek alırken kısalmıştır. Metinde geçen “burnu” sözcüğünde görülen ses olayı hangisidir?

• A) Ünlü düşmesi
• B) Ünsüz yumuşaması
• C) Ünlü daralması
• D) Ünsüz benzeşmesi

Doğru cevap: A — Sözcüğün yalın hâli “burun”dur. “-u” eki gelince ikinci hecedeki “u” düşmüş ve sözcük “burnu” olmuştur.

1. Sözcüğün eksiz hâlini bulalım: burun.
2. Ek geldiğinde ikinci hecedeki ünlü kaybolmuş.
3. Sert ünsüz değişmemiş, yalnızca bir ünlü eksilmiş.
4. Öyleyse ses olayı ünlü düşmesidir.

11. Ses bilgisi çalışmasında sözcüklerin ünlü ve ünsüzleri sayılacaktır. Buna göre hangi sözcükte ünlü sayısı ünsüz sayısından fazladır?

• A) sokakta
• B) araba
• C) kitaplık
• D) rüzgâr

Doğru cevap: B — “Araba” sözcüğünde üç ünlü (a, a, a) ve iki ünsüz (r, b) vardır. Ötekilerde ünsüz sayısı ünlü sayısından fazladır.

1. “sokakta”: ünlüler o-a-a (3), ünsüzler s-k-k-t (4).
2. “araba”: ünlüler a-a-a (3), ünsüzler r-b (2).
3. “kitaplık”: ünlüler i-a-ı (3), ünsüzler k-t-p-l-k (5).
4. Yalnızca “araba” sözcüğünde ünlüler daha çoktur.

12. Sözcükler ve ses olayları iki sütuna karışık yazılmıştır. Buna göre doğru eşleştirme hangi seçenekte yer almaktadır?

• A) 1-b, 2-c, 3-a
• B) 1-a, 2-b, 3-c
• C) 1-c, 2-a, 3-b
• D) 1-b, 2-a, 3-c

Doğru cevap: A — “Dolap + -ı → dolabı” ünsüz yumuşamasıdır (b), “söyle- + -yor → söylüyor” ünlü daralmasıdır (c), “ağız + -ı → ağzı” ünlü düşmesidir (a).

1. “dolabı” sözcüğünde p sesi b olmuş → yumuşama → 1-b.
2. “söylüyor” sözcüğünde e sesi ü olmuş → daralma → 2-c.
3. “ağzı” sözcüğünde ı sesi düşmüş → ünlü düşmesi → 3-a.
4. Bu sıralama A seçeneğinde verilmiştir.

13. Haritada bir ses olayının koşulları yazılmış, adı ise verilmemiştir. Buna göre aşağıdaki sözcüklerden hangisinde bu olay görülmektedir?

• A) yaprakta
• B) ağaçtan
• C) simidi
• D) kitapçı

Doğru cevap: C — Haritada anlatılan olay ünsüz yumuşamasıdır. “Simit + -i → simidi” sözcüğünde “t” sesi “d” olmuştur. Öteki sözcüklerde ekler ünsüzle başlar.

1. Olayın koşulu: sonu p, ç, t, k olan sözcük + ünlüyle başlayan ek.
2. “yaprakta”, “ağaçtan” ve “kitapçı” sözcüklerinde ekler ünsüzle başlıyor.
3. Bu üçünde yumuşama değil, benzeşme ya da hiçbir olay yoktur.
4. “simidi” sözcüğünde t → d dönüşümü olmuş → cevap C.

14. Sınıfta özel adların ek alışı tartışılırken yukarıdaki konuşma geçti. Özel adlardaki ünsüz yumuşaması için bu durum göz önüne alındığında hangisi söylenebilir?

• A) Yazımda gösterilmez, yalnızca söyleyişte olur.
• B) Hem yazımda hem söyleyişte gösterilir.
• C) Ne yazımda ne söyleyişte görülür.
• D) Yalnızca yazımda gösterilir, söyleyişte olmaz.

Doğru cevap: A — Özel adlar yazılışlarını korur; “Ahmet’in” biçiminde yazılır. Ancak konuşurken sesin yumuşaması doğaldır ve “Ahmedin” diye söylenir.

1. Yiğit yazarken “Ahmet’in” biçimini kullanmış.
2. Okurken ise “Ahmedin” dediğini söylüyor.
3. Demek ki değişim yazıya yansımıyor.
4. Öyleyse yumuşama söyleyişte olur, yazımda gösterilmez.

15. Bazı sözcüklerde ek alırken birden çok ses olayı üst üste görülebilir. Buna göre yukarıdakilerden hangi sözcükte iki ses olayı birden bulunmaktadır?

• A) I. sözcük
• B) II. sözcük
• C) III. sözcük
• D) IV. sözcük

Doğru cevap: D — “Ağız + -ı + -n + -a → ağzına” sözcüğünde önce ikinci hecedeki “ı” düşmüş (ünlü düşmesi), sonra iki ünlü arasına “n” kaynaştırma harfi girmiştir.

1. “kitabı” sözcüğünde yalnızca yumuşama var.
2. “yolcu” sözcüğünde hiçbir ses olayı yok.
3. “geliyor” sözcüğünde yalnızca daralma var.
4. “ağzına” sözcüğünde hem ünlü düşmesi hem kaynaştırma vardır.