Yapım Ekleri

1. Aynı kökten türetilmiş dört sözcük kartlara yazılmıştır. Buna göre hangi sözcük yapım eki almıştır?

• A) A kartı
• B) B kartı
• C) C kartı
• D) D kartı

Doğru cevap: D — Yapım ekleri sözcüğün anlamını değiştirir. “Evsiz” artık bir yapı değil, evi olmayan kişiyi anlatır. Ötekilerde ev anlamı korunmuştur.

1. “evler” çokluk, “evde” yer, “evimiz” sahiplik bildirir.
2. Bu üçünde de anlatılan varlık yine evdir.
3. “evsiz” ise evi olmayan kişiyi anlatır; anlam değişmiştir.
4. Anlamı değiştiren ek yapım ekidir → cevap D kartıdır.

2. Sözcük ağacında bir isim köküne yapım eki getirilmiştir. Buna göre bu ek hangi türden bir yapım ekidir?

• A) İsimden isim yapan ek
• B) İsimden fiil yapan ek
• C) Fiilden isim yapan ek
• D) Fiilden fiil yapan ek

Doğru cevap: A — “Tuz” bir isimdir; “-luk” ekini alınca yine bir isim olan “tuzluk” ortaya çıkar. Öyleyse ek isimden isim türetmiştir.

1. Kökün türünü belirleyelim: tuz → isim.
2. Türeyen sözcüğün türünü belirleyelim: tuzluk → isim.
3. İsimden yine isim türemiş.
4. Öyleyse ek isimden isim yapan bir yapım ekidir.

3. Bir varlık adından yeni bir sözcük türetilmiştir. Buna göre bu değişimi sağlayan ek hangi görevi üstlenmiştir?

• A) İsimden isim türetmiştir.
• B) İsimden fiil türetmiştir.
• C) Fiilden isim türetmiştir.
• D) Fiilden fiil türetmiştir.

Doğru cevap: B — “Su” bir isimdir. “-la-” eki gelince “sula-” fiili oluşur ve “sulamak” bir iş, hareket bildirir. Ek isimden fiil türetmiştir.

1. Kök bir varlığın adıdır: su.
2. Türeyen sözcüğe “-mak” getirilebiliyor: sulamak.
3. Demek ki yeni sözcük bir iş bildiriyor, yani fiildir.
4. İsimden fiil türeten bir yapım eki kullanılmıştır.

4. Bir iş bildiren kökten, iş bildirmeyen yeni bir sözcük elde edilmiştir. Buna göre türeyen sözcük hangi yolla oluşmuştur?

• A) İsimden isim türetilerek
• B) İsimden fiil türetilerek
• C) Fiilden isim türetilerek
• D) Fiilden fiil türetilerek

Doğru cevap: C — “Sev-” bir fiil köküdür. “-gi” eki gelince bir duygu adı olan “sevgi” ortaya çıkar; bu artık bir iş değil, bir kavramdır.

1. Köke “-mek” getirebiliyoruz: sevmek → fiil kökü.
2. “Sevgi” sözcüğüne “-mek” getirilemez.
3. Öyleyse türeyen sözcük isimdir.
4. Fiilden isim türetilmiştir → cevap C.

5. Fiilden fiil yapan ekler işi başkasına yaptırma, dönüşlülük gibi anlamlar katar. Buna göre hangi sözcükte fiilden fiil yapan ek yoktur?

• A) I. sözcük
• B) II. sözcük
• C) III. sözcük
• D) IV. sözcük

Doğru cevap: D — “Kitaplık” sözcüğü isim kökünden isim türetmiştir. Ötekilerde “yaz-dır-”, “başla-t-”, “sev-in-” biçiminde fiilden fiil türetilmiştir.

1. “yazdırmak”: yaz- fiiline “-dır-” gelmiş → fiilden fiil.
2. “başlatmak”: başla- fiiline “-t-” gelmiş → fiilden fiil.
3. “sevinmek”: sev- fiiline “-in-” gelmiş → fiilden fiil.
4. “kitaplık”: kitap ismine “-lık” gelmiş → fiil yok, cevap IV.

6. Bir sözcükte yalnızca çekim eki bulunuyorsa o sözcük türememiş sayılır. Buna göre yukarıdakilerden hangi sözcük yapım eki almamıştır?

• A) I. sözcük
• B) II. sözcük
• C) III. sözcük
• D) IV. sözcük

Doğru cevap: D — “Çiçekler” sözcüğündeki “-ler” çokluk ekidir; anlamı değiştirmez. Öteki üç sözcükte anlam değişmiş ve yeni sözcükler türemiştir.

1. “gözlük” yeni bir araç adıdır.
2. “şekerlik” şeker konan kaptır.
3. “tuzsuz” tuzu olmayan demektir.
4. “çiçekler” yine çiçektir, yalnızca sayısı artmıştır → cevap IV.

7. Aynı yapım eki değişik sözcüklere değişik anlamlar katabilir. Buna göre hangi sözcükte “-lık” eki bir bitkinin çokça yetiştiği yer anlamını kazandırmıştır?

• A) A kartı
• B) B kartı
• C) C kartı
• D) D kartı

Doğru cevap: A — “Zeytinlik”, zeytin ağaçlarının çokça bulunduğu alandır. “Odunluk” ve “kitaplık” eşya konan yeri, “şekerlik” ise kabı anlatır.

1. Her karta “burası nasıl bir yer?” diye soralım.
2. “odunluk” odun saklanan bölmedir, bitki yetişmez.
3. “kitaplık” raf, “şekerlik” küçük bir kaptır.
4. Bitkinin yetiştiği alanı anlatan tek sözcük “zeytinlik”tir.

8. Bir sözcüğün parçaları ağaçta sırayla gösterilmiştir. Buna göre bu sözcüğün yapısı için hangisi doğrudur?

• A) Köke önce çekim, sonra yapım eki gelmiştir.
• B) Sözcük yalnızca çekim eki almıştır.
• C) Köke önce yapım, sonra çekim eki gelmiştir.
• D) Sözcükte hiç yapım eki bulunmamaktadır.

Doğru cevap: C — Ağaçta kök “söz”, ardından yapım eki “-lük”, en sonda çekim eki “-te” yer alır. Türkçede yapım ekleri köke daha yakındır.

1. Kökten sonra gelen ilk ek “-lük”tür ve yeni sözcük türetir.
2. Bu yüzden “-lük” bir yapım ekidir.
3. En sondaki “-te” bulunma hâli ekidir, yani çekim ekidir.
4. Sıra kök + yapım + çekim biçimindedir → cevap C.

9. Bir öğrenci sözcüklerdeki eklerin türünü tabloya yazmış, bir satırda yanılmıştır. Buna göre hangi satırdaki ek türü yanlıştır?

• A) 1. satır
• B) 2. satır
• C) 3. satır
• D) 4. satır

Doğru cevap: B — “Kitaplar” sözcüğündeki “-lar” çokluk ekidir ve çekim ekidir; sözcüğün anlamını değiştirmez. Öteki satırlarda yeni sözcükler türetilmiştir.

1. “kalemlik” yeni bir nesne adıdır → yapım eki.
2. “sevgi” fiilden türemiş bir isimdir → yapım eki.
3. “başlamak” baş isminden türemiş fiildir → yapım eki.
4. “kitaplar” hâlâ kitaptır → çekim eki, yanlış satır 2. satırdır.

10. Türemiş sözcükler ve türetme yolları iki sütuna karışık yazılmıştır. Buna göre doğru eşleştirme hangi seçenekte verilmiştir?

• A) 1-c, 2-a, 3-b
• B) 1-a, 2-b, 3-c
• C) 1-b, 2-c, 3-a
• D) 1-c, 2-b, 3-a

Doğru cevap: A — “Bilgi” fiilden isim (c), “tuzlamak” isimden fiil (a), “kırılmak” fiilden fiil (b) yoluyla türetilmiştir.

1. “bil-” fiilinden “bilgi” ismi türemiş → 1-c.
2. “tuz” isminden “tuzla-” fiili türemiş → 2-a.
3. “kır-” fiilinden “kırıl-” fiili türemiş → 3-b.
4. Bu sıralamayı veren seçenek A’dır.

11. Ahşap oyuncak atölyesini anlatan metinde birçok sözcük ek almıştır. Metinde geçen sözcüklerden hangisi türemiş bir sözcüktür?

• A) rafta
• B) parçalar
• C) pürüzsüz
• D) kütükleri

Doğru cevap: C — “Pürüzsüz” sözcüğü “pürüz” ismine “-süz” yapım ekinin gelmesiyle türemiştir ve yeni bir anlam kazanmıştır. Ötekiler yalnızca çekim eki almıştır.

1. “rafta” bulunma hâli eki almış → çekim.
2. “parçalar” çokluk eki almış → çekim.
3. “kütükleri” çokluk ve iyelik eki almış → çekim.
4. “pürüzsüz” pürüzü olmayan demektir; anlam değişmiş → türemiş.

12. Derste yapım ekinin görevi yukarıdaki gibi tanımlandı. Buna göre aşağıdakilerden hangi sözcük bu tanıma uyar?

• A) yollar
• B) yolcu
• C) yolda
• D) yolum

Doğru cevap: B — “Yolcu” sözcüğü artık yolu değil, yolculuk yapan kişiyi anlatır; anlam değişmiştir. Ötekilerde yol anlamı korunur, yalnızca görev eklenir.

1. “yollar” çokluk, “yolda” yer, “yolum” sahiplik bildirir.
2. Bu üçünde anlatılan varlık yine yoldur.
3. “yolcu” yeni bir varlığı, kişiyi anlatır.
4. Tanıma uyan sözcük “yolcu”dur.

13. Bir sözcük birden çok yapım eki alarak iki kez türeyebilir. Buna göre yukarıdakilerden hangi sözcükte iki yapım eki üst üste gelmiştir?

• A) I. sözcük
• B) II. sözcük
• C) III. sözcük
• D) IV. sözcük

Doğru cevap: A — “Gözlükçü” sözcüğü “göz + -lük + -çü” biçimindedir. Önce “gözlük” türemiş, sonra ona “-çü” eklenerek meslek adı elde edilmiştir.

1. “gözlükçü” sözcüğünden “-çü” ekini atalım → gözlük.
2. “gözlük” sözcüğünden “-lük” ekini atalım → göz.
3. İki kez yeni sözcük türemiş demektir.
4. Ötekilerde tek yapım eki vardır → cevap I. sözcüktür.

14. Haritada aranan sözcüğün yalnızca özellikleri yazılmıştır. Buna göre aranan sözcük hangisi olabilir?

• A) bilgisayarda
• B) sevgi
• C) tuzlu
• D) kitaplar

Doğru cevap: B — “Sevgi” sözcüğünün kökü “sev-” fiilidir, “-gi” yapım ekiyle isim olmuştur ve sonrasında çekim eki almamıştır.

1. “bilgisayarda” çekim eki almış, üçüncü koşula uymaz.
2. “tuzlu” sözcüğünün kökü “tuz” ismidir, birinci koşula uymaz.
3. “kitaplar” yalnızca çekim eki almıştır.
4. Üç koşulu da karşılayan sözcük “sevgi”dir.

15. Aynı köke aynı ekler farklı sırayla getirildiğinde biri kurallı olmaz. Buna göre Türkçede eklerin sırası için hangisi doğrudur?

• A) Çekim ekleri her zaman yapım eklerinden önce gelir.
• B) Yapım ve çekim ekleri istenen sırada dizilebilir.
• C) Yapım ekleri köke daha yakın, çekim ekleri daha uzaktır.
• D) Bir sözcük aynı anda hem yapım hem çekim eki alamaz.

Doğru cevap: C — Türkçede önce yapım ekleriyle yeni sözcük türetilir, sonra bu sözcük çekim ekleriyle cümledeki görevini alır. Bu yüzden “kitaplıklar” doğrudur.

1. Önce yeni sözcüğü kuralım: kitap + -lık → kitaplık.
2. Sonra bu sözcüğü çoğaltalım: kitaplık + -lar → kitaplıklar.
3. “kitaplarlık” diye bir sözcük Türkçede kullanılmaz.
4. Öyleyse yapım ekleri köke daha yakın gelir → cevap C.