Ses Olayları

1. Şemada bir sözcüğün ünlüyle başlayan ek aldığında geçirdiği değişim gösterilmiştir. Bu ses olayının adı nedir?

• A) Ünsüz yumuşaması
• B) Ünsüz benzeşmesi
• C) Ünlü düşmesi
• D) Ünlü daralması

Doğru cevap: A — Sert ünsüzle biten “kitap” sözcüğüne ünlüyle başlayan ek gelince sondaki “p” sesi “b”ye dönüşmüştür. Bu olaya ünsüz yumuşaması denir.

1. Sözcüğün son harfi sert ünsüz mü? Evet: p.
2. Gelen ek ünlüyle mi başlıyor? Evet: -ı.
3. Bu durumda sert ünsüz yumuşar: p → b.
4. Olayın adı ünsüz yumuşamasıdır → cevap A.

2. Ünsüz benzeşmesi, sert ünsüzle biten sözcüğe gelen ekin başındaki yumuşak ünsüzün sertleşmesidir. Kartlardaki sözcüklerin hangisinde bu ses olayı görülür?

• A) evde
• B) okulda
• C) sokakta
• D) bahçede

Doğru cevap: C — “Sokak” sözcüğü sert ünsüzle (k) bittiği için “-de” eki “-ta” biçimini almıştır. Ötekilerde sözcük sonunda sert ünsüz yoktur.

1. Eklerin ilk harfine bakalım: evde, okulda, bahçede → hepsi “d”.
2. Sokakta sözcüğünde ek “t” ile başlamış.
3. Bunun nedeni “sokak” sözcüğünün “k” sert ünsüzüyle bitmesidir.
4. Ünsüz benzeşmesi C kartındadır.

3. Şemada gösterilen değişimde sözcüğün ikinci hecesindeki ünlü kaybolmuştur. Bu ses olayının adı nedir?

• A) Ünsüz türemesi
• B) Ünlü düşmesi
• C) Ünlü türemesi
• D) Ünsüz düşmesi

Doğru cevap: B — İki heceli kimi sözcükler ünlüyle başlayan ek aldığında ikinci hecedeki dar ünlü düşer: burun → burnu, ağız → ağzı.

1. Sözcüğün ilk hâlini hecelere ayıralım: bu-run.
2. Ek gelince ikinci hecedeki “u” kaybolmuş: bur-nu.
3. Kaybolan ses bir ünlüdür.
4. Bu olaya ünlü düşmesi denir → cevap B.

4. Cümledeki “demliyor” sözcüğünde fiilin sonundaki geniş ünlü, gelen ek yüzünden darlaşmıştır. Bu ses olayına ne ad verilir?

• A) Ünsüz yumuşaması
• B) Ünlü düşmesi
• C) Ünsüz benzeşmesi
• D) Ünlü daralması

Doğru cevap: D — “Demle-” fiiline “-yor” eki gelince sondaki geniş ünlü “e”, dar ünlü “i”ye dönüşmüştür: demle- + -yor → demliyor.

1. Fiilin kökünü bulalım: demle-.
2. Gelen ek şimdiki zaman eki “-yor”dur.
3. “-yor” eki kendinden önceki geniş ünlüyü daraltır.
4. Bu olaya ünlü daralması denir → cevap D.

5. Bilgi kartındaki kurala göre aşağıdaki sözcüklerin hangisinde kaynaştırma harfi kullanılmıştır?

• A) sobaya
• B) evden
• C) kitaplar
• D) sınıfta

Doğru cevap: A — “Soba” ünlüyle biter, “-a” eki de ünlüyle başlar. İki ünlü yan yana gelmesin diye araya “y” kaynaştırma harfi girmiştir.

1. Sözcüğün son harfine bakalım: soba → a, ünlü.
2. Gelen ek yönelme eki “-a”, o da ünlü.
3. İki ünlü arasına “y” girmiştir: soba-y-a.
4. Ötekilerde sözcük ünsüzle biter → cevap A.

6. Tabloda sözcüklerin ek aldıklarında uğradığı değişimler gösterilmiştir. Son satırdaki boş kutuya hangi ses olayı yazılmalıdır?

• A) Ünlü düşmesi
• B) Ünlü türemesi
• C) Ünsüz düşmesi
• D) Ünsüz benzeşmesi

Doğru cevap: C — “Yüksek” sözcüğü “-l” yapım ekini alırken sondaki “k” sesi düşmüştür: yüksek → yüksel-. Bu olay ünsüz düşmesidir.

1. Sözcüğün ilk hâlinin son sesi: k.
2. Ek aldıktan sonraki hâlinde “k” yok: yükselmek.
3. Kaybolan ses bir ünsüzdür.
4. Öteki iki satırla aynı olaydır → cevap C.

7. Kimi sözcükler yardımcı fiille birleşirken içlerindeki bir ünsüz ikizleşir. Kartlardaki fiillerin hangisinde ünsüz türemesi görülür?

• A) gitmek
• B) affetmek
• C) uyumak
• D) koşmak

Doğru cevap: B — “Af” sözcüğü “etmek” yardımcı fiiliyle birleşirken “f” sesi ikizleşmiştir: af + etmek → affetmek. Bu olaya ünsüz türemesi denir.

1. Sözcüğü parçalayalım: af + etmek.
2. Birleşmiş hâlde iki “f” var: affetmek.
3. Yeni bir ünsüz ortaya çıkmıştır.
4. Bu olayın adı ünsüz türemesidir → cevap B.

8. Metinde geçen kimi sözcükler ek alırken sondaki sert ünsüzünü yitirmiştir. Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde ünsüz yumuşaması vardır?

• A) kitabı
• B) sabah
• C) rüzgâr
• D) yaprakları

Doğru cevap: A — “Kitap” sözcüğü belirtme eki alınca sondaki “p” sesi “b”ye dönüşmüştür: kitap → kitabı.

1. “Sabah” ve “rüzgâr” metinde ek almadan geçiyor.
2. “Yaprakları” sözcüğünde çokluk ve iyelik ekleri var; sondaki “k” korunmuş.
3. “Kitabı” sözcüğünün yalın hâli “kitap”tır.
4. p → b değişimi yumuşamadır → cevap A.

9. Öğrenciler “burnu” sözcüğündeki ses olayını tartışmaktadır. Bu konuşmada doğru açıklamayı yapan öğrenci hangisidir?

• A) Aras
• B) Bade
• C) Can
• D) Duru

Doğru cevap: D — “Burun” sözcüğü iyelik eki alınca ikinci hecedeki “u” ünlüsü düşmüştür. Kaybolan ses ünlü olduğu için olay ünlü düşmesidir.

1. Sözcüğün yalın hâli: burun.
2. Ek almış hâli: burnu. Aradaki fark bir “u” sesidir.
3. Düşen ses ünsüz değil ünlüdür; Aras yanılmıştır.
4. Doğru açıklamayı Duru yapmıştır → cevap D.

10. Soldaki değişimler sağdaki ses olaylarıyla eşleştirilecektir. Buna göre doğru eşleştirme hangi seçenekte gösterilmiştir?

• A) 1-a, 2-b, 3-c, 4-d
• B) 1-b, 2-d, 3-c, 4-a
• C) 1-c, 2-a, 3-d, 4-b
• D) 1-d, 2-c, 3-b, 4-a

Doğru cevap: B — kitap → kitabı yumuşama (b), çorap → çorapta benzeşme (d), oğul → oğlu ünlü düşmesi (c), başla- → başlıyor ünlü daralmasıdır (a).

1. p → b değişimi yumuşamadır: 1-b.
2. Ekin “d” yerine “t” olması benzeşmedir: 2-d.
3. İkinci hecedeki “u”nun düşmesi ünlü düşmesidir: 3-c.
4. “-yor” ekinin “a”yı “ı” yapması daralmadır: 4-a. Sıralama B’dedir.

11. Ünlü türemesi, sözcüğe ek getirilirken araya yeni bir ünlünün girmesidir. Kartlardaki değişimlerin hangisinde ünlü türemesi görülür?

• A) kitap → kitabı
• B) ufak → ufacık
• C) az → azıcık
• D) burun → burnu

Doğru cevap: C — “Az” sözcüğüne “-cık” eki gelirken araya “ı” ünlüsü girmiştir: az + cık → azıcık. Bu olay ünlü türemesidir.

1. A’da sert ünsüz yumuşamış.
2. B’de sondaki “k” ünsüzü düşmüş.
3. D’de ikinci hecedeki ünlü düşmüş.
4. C’de sözcükte olmayan bir ünlü ortaya çıkmış → cevap C.

12. Ünsüz yumuşaması, sert ünsüzle biten sözcüğün ünlüyle başlayan ek alınca yumuşamasıdır. Numaralanmış cümlelerin hangisinde bu ses olayına uğramış bir sözcük vardır?

• A) II – dolabın
• B) I – kalemleri
• C) III – sınıfta
• D) IV – yolculuk

Doğru cevap: A — “Dolap” sözcüğü ilgi eki alınca sondaki “p” sesi “b”ye dönüşmüştür: dolap → dolabın.

1. “Kalemleri” sözcüğünün kökü ünsüz “m” ile biter, yumuşama olmaz.
2. “Sınıfta” sözcüğünde benzeşme vardır, yumuşama değil.
3. “Yolculuk” sözcüğünde ses olayı yoktur.
4. “Dolabın” sözcüğünde p → b değişimi vardır → cevap A.

13. Bir öğrenci sözcüklerdeki ses olaylarını defterine yazarken bir satırda yanılmıştır. Yanlış yazım kaçıncı satırdadır?

• A) Birinci satırda
• B) İkinci satırda
• C) Üçüncü satırda
• D) Dördüncü satırda

Doğru cevap: D — “Kitap” sözcüğüne gelen “-cı” eki, sözcük sert ünsüzle bittiği için “-çı” olmuştur. Bu olay ünlü düşmesi değil, ünsüz benzeşmesidir.

1. ağaç → ağacı: ç sesi c olmuş, yumuşamadır; doğru.
2. bekle- → bekliyor: e sesi i olmuş, daralmadır; doğru.
3. ufak → ufacık: k sesi düşmüş, ünsüz düşmesidir; doğru.
4. kitap → kitapçı: ekin sertleşmesi benzeşmedir → yanlış satır dördüncüdür.

14. Kavram haritasının son dalına örnek yazılmamıştır. Ünlü daralması dalına aşağıdaki değişimlerden hangisi eklenmelidir?

• A) çocuk → çocuğu
• B) söyle- → söylüyor
• C) omuz → omzu
• D) renk → renkte

Doğru cevap: B — “Söyle-” fiiline “-yor” eki gelince sondaki geniş ünlü “e” daralıp “ü” olmuştur: söyle- → söylüyor.

1. A’daki değişim ünsüz yumuşamasıdır.
2. C’deki değişim ünlü düşmesidir.
3. D’deki değişim ünsüz benzeşmesidir.
4. Geniş ünlünün daralması yalnızca B’dedir.

15. Kartlardaki sözcüklerin üçünde bir ses olayı görülmektedir. Hiçbir ses olayının bulunmadığı sözcük hangi karttadır?

• A) ağacı
• B) kitapçı
• C) gözlük
• D) burnu

Doğru cevap: C — “Gözlük” sözcüğünde “göz” köküne “-lük” eki eklenmiş, hiçbir ses değişmemiştir. Ötekilerde yumuşama, benzeşme ve ünlü düşmesi vardır.

1. “Ağacı” sözcüğünde ç → c yumuşaması var.
2. “Kitapçı” sözcüğünde ekin sertleşmesi, yani benzeşme var.
3. “Burnu” sözcüğünde ünlü düşmesi var.
4. “Gözlük” sözcüğünde hiçbir ses değişmemiş → cevap C.