Birlikte Yaşamak

1. Aynı gün çıkan iki gazetenin aynı olayla ilgili manşetleri verilmiştir. Bu iki manşeti karşılaştıran bir öğrenci medya ile ilgili hangi çıkarımı yapabilir?

• A) İki gazeteden biri kesinlikle yalan haber yapmıştır.
• B) Aynı olay, gazetenin bakış açısına göre farklı biçimde sunulabilir.
• C) Manşetler her zaman olayın tamamını yansıtır.
• D) Haberleri tek bir kaynaktan okumak yeterlidir.

Doğru cevap: B — İki manşet de aynı olayı anlatır ama farklı yönünü öne çıkarır; bu, sunumun bakış açısına göre değiştiğini gösterir.

1. Her iki manşet de 12 Mayıs tarihli ve aynı park çalışmasıyla ilgilidir.
2. A gazetesi dikilen ağaç sayısını öne çıkarmıştır.
3. B gazetesi ise harcanan bütçeyi öne çıkarmıştır.
4. Aynı olayın farklı yönlerinin seçilmesi, sunumun bakış açısına göre değiştiğini gösterir.

2. Tabloda günlük hayattan durumlar ve karşılık geldikleri iletişim türleri eşleştirilmiş, bir hücre boş bırakılmıştır. Tablodaki soru işaretli yere hangi tür yazılmalıdır?

• A) Sözlü iletişim
• B) Yazılı iletişim
• C) Sözsüz iletişim
• D) Kitle iletişimi

Doğru cevap: C — Kaş çatmak bir yüz ifadesidir; söz kullanılmadan mesaj verdiği için sözsüz iletişimdir.

1. Tablodaki dolu satırlardan ölçütü çıkaralım: telefonda konuşmak sözlü, mektup yazmak yazılı, el kaldırmak sözsüz iletişim.
2. Demek ki ölçüt mesajın nasıl iletildiği: konuşarak, yazarak ya da beden diliyle.
3. Kaş çatmak bir yüz ifadesidir; ne söz ne yazı kullanılıyor. Öyleyse sözsüz iletişimdir.
4. Denetleyelim: el kaldırmak da aynı gruba giriyor ✓ — ikisi de beden diliyle mesaj veriyor.

3. Bir öğrenci, sınıf gezisinde arkadaşının uyurken çekilmiş fotoğrafını izin almadan sınıf grubunda paylaşmıştır. Bu davranış öncelikle hangi hakkı ihlal etmektedir?

• A) Özel hayatın gizliliği hakkı
• B) Eğitim hakkı
• C) Seçme ve seçilme hakkı
• D) Dilekçe hakkı

Doğru cevap: A — Kişinin izni olmadan görüntüsünün paylaşılması özel hayatın gizliliği hakkını ihlal eder.

1. Olaydaki iki ihlali ayıralım: fotoğraf kişinin bilgisi ve izni dışında çekilmiş, sonra yine izinsiz paylaşılmış.
2. Uyurken çekilmiş olması durumu ağırlaştırıyor; kişi o anda kendini koruma imkânından da yoksun.
3. Kişinin görüntüsü özel hayatına ait bir bilgidir ve paylaşılıp paylaşılmayacağına o karar verir. Öncelikle ihlal edilen hak özel hayatın gizliliğidir.
4. Denetleyelim: paylaşım sınıf grubunda yapılmış ✓ — küçük bir grup bile olsa rıza olmadan yapılan paylaşım ihlaldir.

4. Grafikte bir sınıfta anlaşmazlık çıktığında öğrencilerin başvurduğu yollar öğrenci sayısıyla verilmiştir. Grafiğe göre sınıfta en az başvurulan ve yaygınlaştırılması gereken yol hangisidir?

• A) Küsmek
• B) Bağırmak
• C) Öğretmene şikâyet etmek
• D) Karşılıklı konuşup anlaşmak

Doğru cevap: D — En düşük değer 4 ile konuşmaya aittir; oysa anlaşmazlık çözümünde en yapıcı yol karşılıklı konuşmaktır.

1. Grafikteki değerler 9, 7, 11 ve 4'tür.
2. En küçük değer 4 ile "konuşmak" sütunundadır.
3. Küsmek ve bağırmak sorunu çözmeden büyütür.
4. Yapıcı olan ama en az başvurulan yol karşılıklı konuşmaktır, bu yaygınlaştırılmalıdır.

5. Bir iş yerinde başvuru yapan kişiye "Bu işi kadınlar yapamaz, bu erkek işidir." denilerek görüşmeye bile alınmamıştır. Metindeki bu genelleme aşağıdaki kavramlardan hangisiyle adlandırılır?

• A) Empati
• B) Uzlaşma
• C) Kalıp yargı
• D) Dönüt

Doğru cevap: C — Bir grubun tamamına, kişilerin özelliklerine bakmadan yüklenen genel hükümlere kalıp yargı denir.

1. Olaydaki karar sürecine bakalım: başvuran kişi görüşmeye bile alınmamış.
2. Yani kişinin yeteneği, deneyimi ya da başvurusu hiç değerlendirilmemiş. Karar yalnızca cinsiyete bakılarak verilmiş.
3. Bütün bir gruba ("kadınlar") kişilerin özellikleri gözetilmeden yüklenen bu genel hükme kalıp yargı denir.
4. Denetleyelim: kalıp yargı burada bir davranışa dönüşmüş ✓ — görüşmeye almamak ayrımcılıktır ve kalıp yargı ona zemin hazırlar.

6. Kavram haritasında kitle iletişim araçları bir araya getirilmiştir. Bu araçların toplum hayatındaki ortak işlevi için hangisi söylenebilir?

• A) Bilgiyi yalnızca tek bir kişiye ulaştırırlar.
• B) Aynı bilgiyi çok sayıda insana aynı anda ulaştırırlar.
• C) Yalnızca eğlence amacıyla kullanılırlar.
• D) Kamuoyu oluşumunda hiçbir etkileri yoktur.

Doğru cevap: B — Kitle iletişim araçlarının ortak özelliği, bir mesajı geniş kitlelere aynı anda ulaştırabilmeleridir.

1. Haritadaki dört aracı okuyalım: televizyon, radyo, gazete, internet haber siteleri.
2. Dördü de bir mesajı tek seferde yayımlıyor ve yayımlanan mesaja aynı anda çok sayıda kişi ulaşabiliyor.
3. Öyleyse ortak işlev, aynı bilgiyi çok sayıda insana aynı anda ulaştırmaktır. "Kitle" sözcüğü de buradan geliyor.
4. Denetleyelim: bu güç kamuoyu oluşumunda etkili olmalarının da nedeni ✓ — geniş kitleye aynı anda ulaşan mesaj ortak bir kanaat üretebilir.

7. Apartmanda oturan bir kişi "Burası benim evim, gece istediğim sesle müzik dinlerim." demektedir. Komşuları ise gürültüden uyuyamadıklarını söylemektedir. Bu tartışmada hangi ilke hatırlatılmalıdır?

• A) Kişinin evinde hiçbir kural geçerli olmaz.
• B) Komşuların isteği hiçbir zaman dikkate alınmaz.
• C) Gürültü yapmak temel bir insan hakkıdır.
• D) Bir kişinin özgürlüğü, başkasının hakkının başladığı yerde sınırlanır.

Doğru cevap: D — Özgürlükler sınırsız değildir; başkalarının hakkını zedelediği noktada sınırlanır.

1. İki tarafın da bir dayanağı var; ikisini de adlandıralım.
2. Kişinin evinde müzik dinlemesi bir özgürlüktür. Komşuların gece dinlenmesi ise bir haktır.
3. Gece yüksek ses bu hakkı doğrudan zedeliyor. Öyleyse özgürlük burada sınırlanmalı; hatırlatılması gereken ilke budur.
4. Denetleyelim: ilke müziği tümüyle yasaklamıyor ✓ — sınırladığı şey başkasının hakkını zedeleyen düzeydeki ses.

8. Konuşma balonlarında bir anlaşmazlık ve izlenen yol gösterilmiştir. Mert'in son cümlesi anlaşmazlık çözümünde hangi basamağa karşılık gelir?

• A) Sorunu konuşarak ortak bir çözümde anlaşma
• B) Sorunu görmezden gelip bekleme
• C) Karşı tarafı suçlayıp uzaklaşma
• D) Sorunu tamamen başkasına devretme

Doğru cevap: A — Mert, taraflarla konuşup ortak bir kural belirlemeyi önermektedir; bu, uzlaşmaya dayalı çözüm basamağıdır.

1. Konuşmayı sırayla okuyalım. Mert önce sorunu ve duygusunu anlatıyor: eşyaları izinsiz alınıyor ve buna sinirleniyor.
2. Öğretmen iki soru soruyor ve ikisi de Mert’i çözüme yöneltiyor: söyledin mi, nasıl bir çözüm işe yarar?
3. Mert’in son cümlesi bir eylem planı: arkadaşıyla konuşup ORTAK bir kural belirlemek. Bu, sorunu konuşarak ortak çözümde anlaşma basamağıdır.
4. Denetleyelim: kural tek taraflı değil ortak ✓ — uzlaşmanın ayırt edici özelliği bu.

9. Ayşe okul meclisi başkanı seçilmiştir. Seçimin ardından arkadaşları ondan sınıfın sorunlarını okul yönetimine iletmesini beklemektedir. Ayşe'nin bu beklentiyle karşılaşmasının nedeni nedir?

• A) Rollerin toplumca belirlenmiş hiçbir beklentisi olmaması
• B) Okulda yapılan seçimlerin geçersiz sayılması
• C) Üstlenilen her rolün beraberinde sorumluluk getirmesi
• D) Rollerin kişiden kişiye hiç değişmemesi

Doğru cevap: C — Her sosyal rolün toplum tarafından beklenen görevleri vardır; başkanlık rolü de temsil sorumluluğu getirir.

1. Ayşe seçimle yeni bir rol üstlenmiş: okul meclisi başkanlığı.
2. Roller yalnız bir unvan değildir; toplum her rolden belirli davranışlar bekler.
3. Başkanlık rolünün beklentisi temsil etmektir: sınıfın sorunlarını yönetime iletmek. Arkadaşlarının beklentisi de buradan doğuyor.
4. Denetleyelim: rol değişince beklenti de değişirdi ✓ — sıradan bir öğrenciden bu beklenmezdi, sorumluluğu getiren şey rolün kendisi.

10. Yukarıda Anayasa'dan alınan bir madde verilmiştir. Bu maddeye dayanılarak aşağıdaki davranışlardan hangisinin hukuka aykırı olduğu söylenir?

• A) Bir gazetecinin herkese açık bir mitingi haberleştirmesi
• B) Bir kişinin komşusunun evini gizlice kaydedip yayımlaması
• C) Bir öğrencinin kendi fotoğrafını kendi hesabında paylaşması
• D) Bir belediyenin park açılışını duyurması

Doğru cevap: B — Madde özel hayatın ve aile hayatının gizliliğini korur; komşunun evini gizlice kaydedip yayımlamak bu gizliliği ihlal eder.

1. Madde, özel hayatın gizliliğine dokunulamayacağını söylemektedir.
2. Miting ve park açılışı herkese açık kamusal olaylardır.
3. Kişinin kendi fotoğrafını paylaşması kendi iznindedir.
4. Komşunun evinin gizlice kaydedilip yayımlanması ise doğrudan özel hayata müdahaledir.

11. Sınıfta bir öğrenci hakkında doğruluğu bilinmeyen bir söylenti yayılmış ve öğrenci bu durumdan çok etkilenmiştir. Söylentiyi duyan Yağmur'un yapması gereken en uygun davranış hangisidir?

• A) Söylentiyi yaymayı reddedip doğruluğunu ilgili kişiden öğrenmek
• B) Söylentiyi diğer arkadaşlarına da anlatmak
• C) Söylentiye yeni ayrıntılar ekleyerek paylaşmak
• D) Öğrenciden tamamen uzak durup hiç konuşmamak

Doğru cevap: A — Doğruluğu bilinmeyen bilgiyi yaymamak ve kaynağına giderek öğrenmek, hem kişilik hakkını korur hem sorunu büyütmez.

1. Durumdaki iki ögeye bakalım: söylentinin doğruluğu bilinmiyor ve öğrenci bundan çok etkilenmiş.
2. Doğrulanmamış bilgiyi yaymak kişinin haklarını zedeler ve zarar her paylaşımda büyür.
3. Tümüyle uzak durmak da çözüm değil; bu, öğrenciyi yalnızlaştırır. En uygun davranış söylentiyi yaymayı reddetmek ve doğruyu ilgili kişiden öğrenmektir.
4. Denetleyelim: bu davranış hem zararı durduruyor hem doğruyu öğreniyor ✓ — iki sorunu birden çözüyor.

12. Şemada anlaşmazlıkların çözümünde izlenen basamaklar sırayla verilmiş, son basamak boş bırakılmıştır. Şemanın mantığına göre boş basamağa hangisi gelmelidir?

• A) Konuyu kapatıp bir daha hiç konuşmamak
• B) Suçluyu bulup cezalandırmak
• C) Tartışmayı büyütüp taraf toplamak
• D) Ortak kararda anlaşıp uygulamayı birlikte takip etmek

Doğru cevap: D — Çözüm önerileri üretildikten sonraki basamak, ortak kararda anlaşmak ve kararın uygulanmasını izlemektir.

1. Şemadaki üç basamağı okuyalım: sorunu tanımla → duyguyu ben diliyle anlat → çözüm önerileri üret.
2. Üçü de bir hazırlık zinciri: sorun belirlenmiş, duygular suçlamadan aktarılmış ve öneriler üretilmiş.
3. Öneriler üretildikten sonra sıra karar vermeye gelir. Ama karar almak da yetmez; şemanın mantığı gereği uygulamanın birlikte takip edilmesi gerekir.
4. Denetleyelim: takip edilmeyen karar uygulanmayabilir ✓ — bu yüzden son basamak yalnız anlaşmak değil, izlemek.

13. Bir haber sitesi, hakkında henüz mahkeme kararı verilmemiş bir kişinin kimlik bilgilerini ve ev adresini yayımlamıştır. Bu yayın, basın özgürlüğü açısından nasıl değerlendirilir?

• A) Basın özgürlüğü sınırsız olduğu için yayında hiçbir sakınca yoktur.
• B) Basın özgürlüğü kişilik hakları ve masumiyet karinesiyle sınırlıdır; yayın bu sınırı aşmıştır.
• C) Haber yapmak her koşulda kişisel verilerin paylaşılmasını zorunlu kılar.
• D) Yayın ancak site çok okunuyorsa hukuka aykırı sayılır.

Doğru cevap: B — Basın özgürlüğü temel bir haktır ama kişilik hakları, özel hayatın gizliliği ve masumiyet karinesi bu özgürlüğün sınırıdır.

1. Kişi hakkında henüz kesinleşmiş bir mahkeme kararı yoktur.
2. Suçu sabit olmayan herkes masum sayılır; bu masumiyet karinesidir.
3. Kimlik ve adres bilgisi kişisel veridir, yayımlanması kişilik hakkını zedeler.
4. Bu nedenle yayın basın özgürlüğünün sınırını aşmıştır.

14. Ekran görüntüsünde bir sınıf grubundaki yazışma yer almaktadır. Ela'nın verdiği cevap grup içi ilişkiler bakımından hangi tutumu göstermektedir?

• A) Kararı tek başına almak
• B) Anlaşmazlıktan kaçınıp susmak
• C) Grupta kimsenin dışarıda bırakılmamasını savunmak
• D) Kerem'in görüşünü hiç dinlememek

Doğru cevap: C — Ela, projede yer alan Nisan'ın karar sürecinin dışında bırakılmasına itiraz ederek kapsayıcı bir tutum sergilemiştir.

1. Kerem, Nisan'ın gruba alınmamasını önermiştir.
2. Bu öneri Nisan'ı karar sürecinin dışında bırakır.
3. Ela, Nisan'ın da projede olduğunu ve onsuz karar verilemeyeceğini söylemiştir.
4. Bu cevap, kimsenin dışlanmamasını savunan kapsayıcı bir tutumdur.

15. Öğrenciler kitle iletişim araçlarının toplum hayatına etkisini tartışmıştır. Aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi bilgiye ulaşma açısından yanlıştır?

• A) İnternette çok paylaşılan her bilgi doğru kabul edilmelidir.
• B) Bir haber farklı kaynaklardan doğrulanmalıdır.
• C) Kitle iletişim araçları kamuoyu oluşturmada etkilidir.
• D) Haber ile yorumun birbirinden ayrılması gerekir.

Doğru cevap: A — Bir bilginin çok paylaşılması doğruluğunun kanıtı değildir; yanlış bilgiler de hızla yayılabilir.

1. Dört değerlendirmeyi bilgiye ulaşma ölçütüne vuralım.
2. Farklı kaynaklardan doğrulamak, kitle iletişiminin kamuoyuna etkisini bilmek ve haber ile yorumu ayırmak — üçü de doğru ölçütler.
3. Dördüncüsü ise paylaşım sayısını ölçüt sayıyor. Oysa paylaşım sayısı bilginin ne kadar YAYILDIĞINI gösterir; doğru olup olmadığını değil.
4. Denetleyelim: yanlış bilgiler çoğu zaman daha hızlı yayılır ✓ — ilgi çekici oldukları için. Sayı bu yüzden ölçüt olamaz.