DNA ve Genetik Kod

1. Şekilde DNA'nın yapı birimi olan nükleotit ve onu oluşturan üç kısım numaralanmıştır. 1, 2 ve 3 numaralı kısımlar sırasıyla hangi seçenekte doğru verilmiştir?

• A) Fosfat – Deoksiriboz şekeri – Organik baz
• B) Organik baz – Fosfat – Deoksiriboz şekeri
• C) Deoksiriboz şekeri – Organik baz – Fosfat
• D) Fosfat – Organik baz – Deoksiriboz şekeri

Doğru cevap: A — Nükleotit fosfat, deoksiriboz şekeri ve organik bazın birleşmesiyle oluşur.

1. Şekildeki numaraların yerini kullanalım: DNA zincirinde dışta kalan bölüm omurgayı, içe bakan bölüm ise iki zinciri birbirine bağlayan kısmı oluşturur.
2. Omurgayı fosfat ile şeker kurar. En dıştaki 1 numaralı kısım fosfattır; ona bağlı beşgen olan 2 numaralı kısım deoksiriboz şekeridir.
3. İçe bakan 3 numaralı kısım ise organik bazdır; karşı zincirdeki bazla eşleşen bölüm burasıdır.
4. Denetleyelim: bazlar içeride olmasaydı iki zincir birbirine bağlanamazdı ✓ — konum işlevden geliyor.

2. Şekilde bir DNA molekülünün zincirlerinden biri verilmiş, karşı zincirdeki bazlar boş bırakılmıştır. Boş bırakılan bazlar yukarıdan aşağıya hangi sırayla yazılmalıdır?

• A) A – T – G – C – C – A
• B) T – A – C – G – G – T
• C) T – A – G – C – C – T
• D) U – A – C – G – G – U

Doğru cevap: B — DNA'da adenin timinle, guanin sitozinle eşleşir; verilen A-T-G-C-C-A dizisinin karşılığı T-A-C-G-G-T olur.

1. DNA'da baz eşleşmesi kuralı A ile T, G ile C biçimindedir.
2. Verilen zincir yukarıdan aşağıya A, T, G, C, C, A'dır.
3. Her bazın karşısına eşi yazılır: T, A, C, G, G, T.
4. Urasil DNA'da bulunmadığı için U içeren seçenek elenir.

3. Şemada kalıtsal yapıların birbirinin içinde yer alışı iç içe kutularla gösterilmiştir. Şemaya göre büyükten küçüğe doğru sıralama hangi seçenekte doğrudur?

• A) Gen – DNA – Kromozom – Çekirdek – Hücre
• B) Hücre – Kromozom – Çekirdek – DNA – Gen
• C) Hücre – Çekirdek – Kromozom – DNA – Gen
• D) Çekirdek – Hücre – DNA – Gen – Kromozom

Doğru cevap: C — Şemada en dıştan içe doğru hücre, çekirdek, kromozom, DNA ve gen yer alır.

1. Şema iç içe kutulardan oluşuyor; öyleyse sıralamayı "hangisi hangisinin içinde?" diye sorarak kuralım.
2. En dıştaki yapı hücredir. Onun içinde çekirdek, çekirdeğin içinde kromozomlar bulunur.
3. Kromozom DNA’nın paketlenmiş hâlidir; DNA üzerindeki anlamlı parçaya ise gen denir. Büyükten küçüğe sıra budur.
4. Denetleyelim: her basamak bir öncekinin içinde ✓ — bu bir kapsama sırası.

4. Bezelyelerde uzun boy geni (A) kısa boy genine (a) baskındır. Şekildeki çaprazlamaya göre kısa boylu birey oluşma olasılığı yüzde kaçtır?

• A) %0
• B) %50
• C) %25
• D) %75

Doğru cevap: C — Dört kareden yalnızca biri aa genotipindedir; kısa boy olasılığı 1/4, yani %25'tir.

1. Çaprazlama karesinde dört olası genotip vardır: AA, Aa, Aa, aa.
2. Kısa boy çekinik olduğu için yalnızca aa genotipinde görülür.
3. Dört kareden biri aa'dır.
4. Olasılık 1/4 = %25 olarak bulunur.

5. Melez uzun boylu bir bezelye ile kısa boylu bir bezelye çaprazlanmıştır. Şekilden yararlanarak oluşacak yavruların genotip oranı için ne söylenir?

• A) 1 AA : 1 aa
• B) 2 Aa : 2 aa
• C) 3 Aa : 1 aa
• D) Tamamı Aa

Doğru cevap: B — Aa × aa çaprazlamasında kareler Aa, Aa, aa, aa olur; oran 2 Aa'ya 2 aa, yani yarı yarıyadır.

1. Melez uzun boylunun gametleri A ve a'dır.
2. Kısa boylunun her iki gameti de a'dır.
3. Kareler doldurulunca Aa, Aa, aa, aa çıkar.
4. Genotip oranı 2 Aa : 2 aa biçimindedir.

6. Soy ağacında sağlıklı bir anne ile sağlıklı bir babanın hastalıklı bir oğlu olduğu görülmektedir. Bu soy ağacına dayanarak hastalığa yol açan gen hakkında ne söylenebilir?

• A) Çekiniktir; anne ve babanın ikisi de taşıyıcıdır.
• B) Baskındır; anne ve babada da hastalık görülmelidir.
• C) Yalnızca erkeklerde bulunabilen bir gendir.
• D) Kalıtsal değildir, çocuk tarafından sonradan kazanılmıştır.

Doğru cevap: A — Hastalık anne babada görünmediği hâlde çocukta ortaya çıkmışsa gen çekiniktir ve anne baba taşıyıcıdır.

1. Soy ağacında yalnızca oğul koyu, yani hastalıklı çizilmiştir.
2. Anne ve baba sağlıklı görünmektedir.
3. Baskın bir gen olsaydı anne ya da babada da hastalık görülürdü.
4. Öyleyse gen çekiniktir; anne ve baba çekinik geni taşımaktadır.

7. Tabloda bazı canlıların vücut hücrelerindeki kromozom sayıları verilmiştir. Bu verilere dayanarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

• A) Kromozom sayısı canlıların gelişmişlik düzeyini göstermez.
• B) Farklı türlerin kromozom sayıları birbirinden farklı olabilir.
• C) Patatesin kromozom sayısı insanınkinden fazladır.
• D) Kromozom sayısı fazla olan canlı daha zeki ve gelişmiştir.

Doğru cevap: D — Tablo, kromozom sayısıyla gelişmişlik arasında bir ilişki kurmayı desteklemez.

1. Tablodaki sayıları okuyalım: insan 46, patates 48, sirke sineği 8, köpek 78.
2. Seçenekleri bu sayılara götürelim. Farklı türlerin sayıları gerçekten farklı; patatesinki gerçekten insanınkinden fazla. Bunlar tablodan çıkarılabilir.
3. "Sayı fazlaysa canlı daha zeki ve gelişmiştir" yargısı ise tablonun kendisiyle çelişiyor: patates ve köpek insandan fazla kromozom taşıyor. Söylenemeyecek yargı budur.
4. Denetleyelim: tabloda zekâ ya da gelişmişlik ölçen bir sütun yok ✓ — yalnız kromozom sayısı var.

8. Bir ailenin birbiri ardına doğan üç kız çocuğu vardır. Şekildeki çaprazlamaya göre doğacak dördüncü çocuğun erkek olma olasılığı kaçtır?

• A) %0
• B) %25
• C) %50
• D) %100

Doğru cevap: C — Her doğumda XX ve XY olasılıkları eşittir; önceki doğumlar sonrakini etkilemez, olasılık yine %50'dir.

1. Annenin gametleri X, babanın gametleri X ve Y'dir.
2. Kareler XX, XY, XX, XY olarak dolar.
3. İki kare erkek (XY), iki kare kızdır (XX).
4. Her doğum bağımsız olduğundan erkek olma olasılığı yine 2/4 = %50'dir.

9. Karttaki dört örnekten yalnızca biri mutasyona, diğer üçü modifikasyona örnektir. Mutasyona örnek olan ifade hangi numarayla verilmiştir?

• A) I
• B) II
• C) III
• D) IV

Doğru cevap: A — Mutasyon DNA dizilimindeki kalıtsal değişimdir; diğer üç örnek çevre etkisiyle oluşan ve kalıtsal olmayan modifikasyonlardır.

1. Mutasyon DNA'nın yapısında meydana gelen değişimdir ve kalıtsaldır.
2. Modifikasyon çevre etkisiyle görünüşte oluşur, DNA değişmez.
3. II, III ve IV'te ışık, güneş ve çalışma yalnızca görünüşü değiştirir.
4. I'de doğrudan DNA dizilimi değiştiği için bu bir mutasyondur.

10. Tabloda iki tilki türünün yaşadığı ortam ve dış görünüş özellikleri karşılaştırılmıştır. Canlıların yaşadıkları ortama uygun bu özellikleri hangi kavramla açıklanır?

• A) Modifikasyon
• B) Mutasyon
• C) Adaptasyon
• D) Melezleme

Doğru cevap: C — Canlıyı yaşadığı ortama uyduran kalıtsal özelliklere adaptasyon denir.

1. Tablodaki iki özelliği ortamlarıyla birlikte okuyalım: soğukta kalın kürk, sıcakta büyük kulak.
2. İki özellik de rastgele değil; her biri o ortamda hayatta kalmayı kolaylaştırıyor. Kalın kürk ısı kaybını azaltıyor, büyük kulak fazla ısıyı dışarı atıyor.
3. Kuşaktan kuşağa aktarılan ve ortama uyum sağlayan bu kalıtsal özelliklere adaptasyon denir.
4. Denetleyelim: modifikasyon olsaydı yavrulara geçmezdi ✓ — bu özellikler türün kendisine ait.

11. Tabloda kan gruplarının olası genotipleri verilmiştir. Kan grubu A olan bir anne ile kan grubu B olan bir babanın 0 kan gruplu bir çocuğunun olabilmesi için hangi koşul gereklidir?

• A) Anne ve babanın genotipinde birer 0 geni bulunmalıdır.
• B) Annenin kan grubu AB olmalıdır.
• C) Babanın kan grubunun da 0 olması gerekir.
• D) Böyle bir çocuğun doğması kesinlikle olanaksızdır.

Doğru cevap: A — 0 kan grubu 00 genotipiyle oluşur; bu genlerin biri anneden biri babadan geleceği için ikisi de A0 ve B0 genotipli olmalıdır.

1. Tabloya göre 0 kan grubunun genotipi 00'dır.
2. Çocuk genlerin birini anneden, birini babadan alır.
3. Öyleyse anne A0, baba B0 genotipinde olmalıdır.
4. İkisi de birer 0 geni taşıdığında 00 genotipli çocuk doğabilir.

12. Şemada DNA'nın kendini eşlemesi üç adımda gösterilmiştir. Bu olayın sonunda oluşan iki molekül için hangisi doğrudur?

• A) İkisi de ana DNA'dan farklı bir baz dizilimine sahiptir.
• B) Her ikisi de ana DNA ile aynı baz dizilimini taşır.
• C) Yalnızca biri ana DNA'ya benzer, diğeri tamamen farklıdır.
• D) İkisi de tek zincirli olarak kalır.

Doğru cevap: B — Zincirler açılıp karşılarına eş bazlar dizildiği için oluşan iki DNA da ana DNA ile aynı dizilimdedir.

1. Birinci adımda çift zincir birbirinden ayrılır.
2. Her zincir kendine kalıp görevi görür.
3. Karşılarına A-T, G-C kuralına uygun nükleotitler dizilir.
4. Sonuçta ana DNA ile aynı dizilimde iki molekül oluşur.

13. Bir öğrenci Aa genotipli iki bireyin çaprazlamasını şekildeki gibi doldurmuştur. Öğrencinin yazdığı karelerden hangisi yanlıştır?

• A) Sol üstteki kare
• B) Sağ üstteki kare
• C) Sol alttaki kare
• D) Sağ alttaki kare

Doğru cevap: D — Sağ alt karede anneden a, babadan a geleceği için aa yazılmalıydı; öğrenci AA yazmıştır.

1. Üst satır babanın gametlerini (A ve a) gösterir.
2. Sol sütun annenin gametlerini (A ve a) gösterir.
3. Sağ alt kare a ile a'nın kesişimidir, aa olmalıdır.
4. Öğrenci buraya AA yazdığı için sağ alt kare yanlıştır.

14. Uzun boy geni (A) kısa boya (a) baskındır. Uzun boylu bir bitki kısa boylu bir bitkiyle çaprazlandığında yavruların dağılımı grafikteki gibi olmuştur. Uzun boylu ana bitkinin genotipi nedir?

• A) AA
• B) Aa
• C) aa
• D) AAa

Doğru cevap: B — Yavruların yarısı kısa boylu (aa) olduğuna göre uzun boylu ana bitki bir a geni taşımalıdır; genotipi Aa'dır.

1. Kısa boylu bitkinin genotipi aa'dır, gametleri yalnızca a'dır.
2. Yavruların %50'si kısa boylu, yani aa çıkmıştır.
3. Bu aa bireylerin bir a geni uzun boylu ana bitkiden gelmiştir.
4. Öyleyse uzun boylu bitki melezdir; genotipi Aa'dır.

15. Şekilde bir DNA molekülünün iki zinciri ve bazlar arasındaki eşleşmeler verilmiştir. Bu şekle bakarak DNA ile ilgili yapılan yorumlardan hangisi yanlıştır?

• A) Adenin daima timinin karşısında bulunur.
• B) Guanin daima sitozinin karşısında bulunur.
• C) İki zincir birbirinin tamamlayıcısıdır.
• D) Molekülde adenin sayısı guanin sayısına daima eşittir.

Doğru cevap: D — Adenin timine, guanin sitozine eşittir; ancak adenin ile guanin sayılarının eşit olması gerekmez. Şekilde 3 adenin, 1 guanin vardır.

1. Şekilde eşleşmeler A-T, T-A, G-C, C-G ve A-T biçimindedir.
2. Adenin sayısı timine, guanin sayısı sitozine eşittir.
3. Şekilde adenin 3, guanin ise 1 kez geçmektedir.
4. Bu nedenle "adenin sayısı guanine daima eşittir" yorumu yanlıştır.