DNA ve Genetik Kod

1. Yukarıdaki şemaya göre bir nükleotitte kaç farklı yapı bulunur?

• A) 3
• B) 4
• C) 1
• D) 2

Doğru cevap: A — Bir nükleotit fosfat, şeker ve organik baz olmak üzere üç yapıdan oluşur.

1. Şemadaki eşitliği okuyalım: nükleotit = fosfat + şeker + organik baz.
2. Toplama işaretleri kaç ayrı yapının birleştiğini gösteriyor; sağ tarafta üç ad sayılıyor.
3. Öyleyse bir nükleotitte 3 farklı yapı bulunur.
4. Denetleyelim: DNA’yı oluşturan birim bu üçlüdür ✓ — zincir, bu birimlerin art arda bağlanmasıyla uzuyor.

2. Yukarıdaki tabloda soru işaretiyle gösterilen yere hangi baz gelmelidir?

• A) Timin
• B) Sitozin
• C) Urasil
• D) Adenin

Doğru cevap: B — DNA’da bazlar belirli çiftler kurar: guanin daima sitozinle eşleşir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda bir baz, sağda onun eşleştiği baz.
2. Dolu satır: adenin (A) → timin (T). Demek ki eşleşme rastgele değil, her bazın belirli bir karşılığı var.
3. Geriye kalan iki baz guanin ile sitozindir ve bunlar birbiriyle eşleşir. Öyleyse guaninin karşısına sitozin gelir.
4. Denetleyelim: urasil DNA’da bulunmaz ✓ — o RNA’ya ait bir bazdır.

3. Yukarıdaki yapılar büyükten küçüğe doğru sıralanmıştır. Buna göre en küçük birim hangisidir?

• A) Kromozom
• B) DNA
• C) Gen
• D) Üçü de eşit

Doğru cevap: C — Gen, DNA üzerindeki anlamlı bir parça olduğu için üçünün en küçüğüdür.

1. Üç yapıyı kapsama ilişkisine göre sıralayalım: hangisi hangisinin içinde bulunuyor?
2. Kromozom, DNA’nın paketlenmiş hâlidir; yani DNA kromozomun içindedir.
3. Gen ise DNA’nın üzerindeki bir parçadır ve bir DNA üzerinde çok sayıda gen bulunur. En küçük birim gendir.
4. Denetleyelim: sıra bir uzunluk yarışı değil, kapsama sırası ✓ — her basamak bir öncekinin içinde.

4. İnsan vücut hücrelerinde 46 kromozom bulunur. Buna göre bir insanın üreme hücresinde kaç kromozom vardır?

• A) 46
• B) 69
• C) 92
• D) 23

Doğru cevap: D — Mayozla oluşan üreme hücrelerinde kromozom sayısı yarıya iner: 23.

1. Üreme hücrelerinin neden farklı olduğunu düşünelim: döllenmede iki hücre birleşecek.
2. İkisi de 46 kromozom taşısaydı yeni birey 92 kromozomlu olurdu ve sayı her kuşakta katlanırdı.
3. Bunu önlemek için üreme hücreleri mayozla oluşur ve kromozom sayısı yarıya iner: 46 ÷ 2 = 23.
4. Denetleyelim: döllenmede 23 + 23 = 46 ✓ — tür için sabit sayı böyle korunuyor.

5. Yukarıdaki tabloda verilenlere göre mayoz sonunda kaç hücre oluşur?

• A) 4
• B) 1
• C) 2
• D) 3

Doğru cevap: A — Tabloya göre mayoz sonunda 4 hücre oluşur.

1. Tablonun kurgusu şu: solda ölçüt, ortada mitoz, sağda mayoz.
2. Sorulan şey oluşan hücre sayısı, öyleyse "Oluşan hücre" satırına bakalım: mitozda 2, mayozda 4.
3. Mayoz sütunundaki değer 4’tür.
4. Denetleyelim: ikinci satır da tutarlı ✓ — mayozda kromozom sayısı yarıya iniyor, çünkü bölünme iki kez gerçekleşiyor.

6. Yukarıdaki olaylar hangi bölünme türüyle gerçekleşir?

• A) Mitoz
• B) Mayoz
• C) İkisi birden
• D) Hiçbiri

Doğru cevap: A — Büyüme, onarım ve tek hücrelinin çoğalması mitozla gerçekleşir.

1. Üç olayı okuyalım: yaranın iyileşmesi, boyun uzaması, tek hücrelinin çoğalması.
2. İlk ikisi vücut hücrelerinde geçiyor. Yara iyileşirken eksik hücrelerin yerine aynısı konur; boy uzarken hücre sayısı artar. İkisinde de yeni hücreler eskisiyle aynı olmalıdır.
3. Üçüncüsünde de tek hücreli canlı kendi kopyasını üretir. Kromozom sayısını koruyarak aynı hücreyi veren bölünme mitozdur.
4. Denetleyelim: mayoz olsaydı kromozom sayısı yarıya inerdi ✓ — onarılan doku eksik hücre üretirdi.

7. Yukarıdaki genlere sahip Aa genotipli bir bitkinin boyu nasıl olur?

• A) Orta
• B) Uzun
• C) Kısa
• D) Bilinemez

Doğru cevap: B — Genotipte baskın gen bulunduğu için bitkinin boyu uzun olur.

1. Genotipi okuyalım: Aa. Biri baskın (A), biri çekinik (a) olmak üzere iki gen var.
2. Baskın genin tanımı gereği: yanında çekinik gen bulunsa bile özelliği o belirler.
3. Öyleyse çekinik boy geni taşınıyor ama görünmüyor; bitkinin boyu uzun olur.
4. Denetleyelim: "orta" diye bir sonuç çıkmaz ✓ — baskınlık ortalama almaz, örter.

8. Yukarıdaki tabloda soru işaretiyle gösterilen yere ne yazılmalıdır?

• A) Orta
• B) Uzun
• C) Kısa
• D) Yazılamaz

Doğru cevap: C — aa genotipinde baskın gen bulunmadığı için çekinik özellik görünür: kısa.

1. Tablonun kurgusu şu: solda genotip, sağda fenotip. İlk iki satır aynı sonucu veriyor.
2. AA ve Aa satırlarının ikisinde de fenotip uzun. Ortak yanları en az bir baskın gen taşımaları.
3. aa genotipinde ise hiç baskın gen yok; çekinik özellik ancak böyle ortaya çıkar. Fenotip kısadır.
4. Denetleyelim: üç genotip iki fenotip veriyor ✓ — bu yüzden görünüşe bakarak genotip her zaman bilinemiyor.

9. İnsanda cinsiyeti belirleyen kromozomlar X ve Y'dir. Bir çocuğun erkek olması için babadan hangi kromozomu alması gerekir?

• A) Y
• B) Hem X hem Y
• C) X
• D) Hiçbiri

Doğru cevap: A — Erkek birey XY olduğu için Y kromozomu babadan gelir.

1. Anne ile babanın verebileceklerini ayrı ayrı yazalım. Anne XX olduğu için yalnız X verebilir.
2. Baba XY’dir; ya X ya Y verir. Demek ki çocuğun cinsiyetini belirleyen, babadan gelen kromozomdur.
3. Erkek bireyin kromozomları XY olmalıdır. X anneden geldiğine göre Y babadan gelmelidir.
4. Denetleyelim: babadan X gelseydi XX olurdu ✓ — o zaman çocuk kız olurdu.

10. Yukarıda gösterilen olayın adı nedir?

• A) Adaptasyon
• B) DNA eşlenmesi
• C) Mutasyon
• D) Modifikasyon

Doğru cevap: B — Bir DNA’dan birbirinin aynısı iki DNA oluşmasına DNA eşlenmesi denir.

1. Kartta gösterileni okuyalım: bir DNA’dan iki DNA oluşuyor ve bunlar özdeş.
2. Seçenekleri değişim ölçütüyle eleyelim. Mutasyon DNA dizilimini değiştirir, modifikasyon çevre etkisiyle görünüşü değiştirir, adaptasyon ortama uyumu anlatır. Üçünde de bir DEĞİŞİM var.
3. Burada ise hiçbir şey değişmiyor; aynısı çoğaltılıyor. Bu olayın adı DNA eşlenmesidir.
4. Denetleyelim: bölünmeden önce eşlenme olması gerekiyor ✓ — yoksa yeni hücreye eksik DNA giderdi.

11. Aynı genlere sahip iki fide, biri gübreli biri gübresiz toprağa dikildi. Gübreli olan daha iri geliştiğine göre bu farkın nedeni nedir?

• A) Kromozom sayısı
• B) Mutasyon
• C) Çevre koşulları
• D) Gen değişimi

Doğru cevap: C — Genler aynı olduğuna göre iki fide arasındaki farkı çevre koşulları yaratmıştır.

1. Deneyin kurulumuna bakalım: iki fidenin genleri aynı, biri gübreli biri gübresiz toprakta.
2. Genler aynı olduğu için gen kaynaklı bir açıklama elenir; mutasyon ya da kromozom farkı söz konusu olamaz.
3. Geriye tek değişken kalıyor: toprak. Farkın nedeni çevre koşullarıdır.
4. Denetleyelim: bu fark tohuma geçmez ✓ — DNA değişmediği için kalıtsal değil, yani bir modifikasyon.

12. Yukarıda tanımı verilen kavram hangisidir?

• A) Varyasyon
• B) Adaptasyon
• C) Modifikasyon
• D) Mutasyon

Doğru cevap: D — DNA dizilimindeki kalıcı değişikliğe mutasyon denir.

1. Tanımdaki iki sözcüğü ayıralım: değişiklik DNA’da oluyor ve kalıcı.
2. Modifikasyon bu ölçütlere uymaz; orada DNA değişmez, yalnız görünüş çevreyle değişir ve geçicidir.
3. Adaptasyon ortama uyum sağlayan özelliği, varyasyon ise bireyler arasındaki farklılığı anlatır. DNA’nın kendisinde kalıcı değişiklik yapan tek kavram mutasyondur.
4. Denetleyelim: "kalıcı" olması önemli ✓ — üreme hücresinde gerçekleşirse sonraki kuşağa geçebiliyor.

13. Yukarıdaki bilgiler hangi sonucu destekler?

• A) Akraba evliliği kalıtsal hastalık riskini artırır
• B) Akraba evliliği hastalık riskini azaltır
• C) Kalıtsal hastalıklar yalnız çevreden gelir
• D) Çekinik genler hiç görülmez

Doğru cevap: A — Akrabalarda ortak olan çekinik genlerin bir araya gelme olasılığı yüksektir.

1. İki bilgiyi sırayla okuyalım. Birincisi: çekinik hastalık genleri akrabalarda ortaktır, çünkü aynı soydan gelirler.
2. İkincisi: hastalığın görülmesi için iki çekinik genin bir araya gelmesi gerekir.
3. İkisini birleştirelim. Aynı çekinik geni taşıma olasılığı akrabalarda yüksek olduğuna göre, bu genlerin çocukta yan yana gelme olasılığı da yükselir. Bilgiler bu sonucu destekler.
4. Denetleyelim: risk artıyor, kesinlik doğmuyor ✓ — iki taşıyıcıdan hasta çocuk olasılığı 1/4 idi.

14. Bir yetiştirici, sürüsünde yalnız en çok süt veren inekleri çiftleştirerek yıllar içinde süt verimini artırdı. Bu uygulamanın adı nedir?

• A) Mutasyon
• B) Yapay seçilim
• C) Doğal seçilim
• D) Modifikasyon

Doğru cevap: B — İstenen özelliği taşıyanların insan eliyle seçilmesine yapay seçilim denir.

1. Olayda seçimi kimin yaptığına bakalım: yetiştirici, en çok süt veren inekleri kendisi ayırıp çiftleştiriyor.
2. Doğal seçilimde bu ayıklamayı doğa koşulları yapar; hangi bireyin üreyeceğini yaşam mücadelesi belirler.
3. Burada belirleyen doğa değil insandır ve ölçüt insanın istediği özelliktir. Uygulamanın adı yapay seçilimdir.
4. Denetleyelim: süt verimi kalıtsal olduğu için kuşaklar boyunca artabiliyor ✓ — seçilen özellik yavrulara geçiyor.

15. Yukarıdaki tabloda soru işaretiyle gösterilen yere ne yazılmalıdır?

• A) Evet
• B) Hayır
• C) Bazen
• D) Yazılamaz

Doğru cevap: B — Güneşte yanmış ten sonradan çevreyle kazanıldığı için kalıtsal değildir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda özellik, sağda kalıtsal olup olmadığı.
2. Dolu satırlar: göz rengi ve kan grubu → evet. İkisi de doğuştan gelir ve genlerle taşınır.
3. Güneşte yanmış ten ise doğuştan gelmez; güneşe çıkıldığı için sonradan oluşur ve DNA’da bir karşılığı yoktur. Boşluğa "hayır" yazılır.
4. Denetleyelim: bu, modifikasyonun tanımı ✓ — çevre etkisiyle oluşan, sonraki kuşağa geçmeyen değişim.