DNA ve Genetik Kod

1. Yukarıdaki tabloda verilen bir DNA molekülünde toplam kaç nükleotit vardır?

• A) 600
• B) 900
• C) 300
• D) 450

Doğru cevap: A — A = T ve G = S eşitliğinden toplam nükleotit sayısı 600 bulunur.

1. DNA’daki eşleşme kuralını kullanalım: adenin timinle, guanin sitozinle eşleşir. Öyleyse sayıları da eşittir.
2. Adenin 120 ise timin de 120’dir. Guanin 180 ise sitozin de 180’dir.
3. Dördünü toplayalım: 120 + 120 + 180 + 180 = 600 nükleotit.
4. Denetleyelim: her nükleotit tek bir baz taşır ✓ — bu yüzden baz sayısının toplamı nükleotit sayısını veriyor.

2. Yukarıdaki tabloda Aa × Aa çaprazlaması gösterilmiştir. Buna göre çekinik fenotipli birey oluşma olasılığı kaçtır?

• A) 1
• B) 1/4
• C) 1/2
• D) 3/4

Doğru cevap: B — Dört olasılıktan yalnız biri aa olduğu için çekinik fenotip olasılığı 1/4’tür.

1. Tablodaki dört gözü okuyalım: AA, Aa, Aa, aa. Bunlar Aa × Aa çaprazlamasının eşit olasılıklı dört sonucudur.
2. Çekinik fenotip yalnız hiç baskın gen bulunmadığında görünür; yani yalnız aa genotipinde.
3. Dört gözden yalnız biri aa olduğuna göre olasılık 1/4’tür.
4. Denetleyelim: kalan üç gözde en az bir A var ✓ — üçünde de baskın fenotip görünür, yani 3/4.

3. Yukarıdaki anne ve babanın çocuklarının taşıyıcı olma olasılığı kaçtır?

• A) 1
• B) 1/4
• C) 1/2
• D) 3/4

Doğru cevap: C — Aa × Aa çaprazlamasında dört olasılıktan ikisi Aa olduğu için taşıyıcılık olasılığı 1/2’dir.

1. Önce çaprazlamayı yazalım: anne A ya da a, baba A ya da a verebilir. Dört sonuç çıkar: AA, Aa, Aa, aa.
2. Taşıyıcı, hastalık genini taşıdığı hâlde hasta olmayan bireydir; yani bir baskın bir çekinik gen taşır — Aa.
3. Dört sonuçtan ikisi Aa olduğuna göre olasılık 2/4’tür; sadeleştirince 1/2 bulunur.
4. Denetleyelim: aynı karede hasta olma olasılığı 1/4’tü ✓ — soru değişince aranan göz de değişiyor.

4. Yukarıdaki tabloda verilen anne ve babanın çocuğunun 0 kan grubunda olma olasılığı kaçtır?

• A) 1/2
• B) 3/4
• C) 0
• D) 1/4

Doğru cevap: D — Her iki ebeveyn de 0 genini verirse çocuk 00 olur; olasılık 1/4’tür.

1. Her ebeveynin verebileceklerini ayrı ayrı yazalım. Anne A0 genotipinde olduğu için ya A ya 0 verir.
2. Baba B0 genotipinde olduğu için ya B ya 0 verir.
3. Dört birleşim çıkar: AB, A0, B0, 00. Çocuğun 0 kan grubunda olması için genotipinin 00 olması gerekir; bu dört olasılıktan biridir, yani 1/4.
4. Denetleyelim: 0 geni çekinik ✓ — yanında A ya da B varken görünmüyor, bu yüzden yalnız 00 sıfır grubunu veriyor.

5. Yukarıdaki hücrenin bölünmesi sonunda oluşan hücrelerin her birinde kaç kromozom bulunur?

• A) 12
• B) 24
• C) 48
• D) 6

Doğru cevap: A — Mayozda kromozom sayısı yarıya indiği için oluşan hücrelerde 12 kromozom bulunur.

1. Bölünmenin türüne bakalım: mayoz. Mayozun ayırt edici sonucu, oluşan hücrelerin ana hücrenin yarısı kadar kromozom taşımasıdır.
2. Ana hücrede 24 kromozom var.
3. Yarıya indirelim: 24 ÷ 2 = 12. Oluşan hücrelerin her birinde 12 kromozom bulunur.
4. Denetleyelim: kural insana özgü değil ✓ — mayoz hangi canlıda olursa olsun sayıyı yarıya indiriyor.

6. Yukarıdaki gibi art arda mitoz geçiren bir hücreden 4. bölünme sonunda kaç hücre oluşur?

• A) 8
• B) 16
• C) 24
• D) 32

Doğru cevap: B — Her mitozda hücre sayısı ikiye katlandığı için 4. bölünme sonunda 16 hücre olur.

1. Kartlardaki sırayı okuyalım: 1 hücre, 2 hücre, 4 hücre. Her adımda sayı ikiye katlanıyor.
2. Diziyi sürdürelim: 1 → 2 → 4 → 8 → 16. Birinci bölünmede 2, ikincide 4, üçüncüde 8, dördüncüde 16 hücre oluşur.
3. Öyleyse 4. bölünmenin sonunda 16 hücre bulunur.
4. Denetleyelim: kuralı üslü yazabiliriz ✓ — n. bölünme sonunda 2ⁿ hücre; 2⁴ = 16.

7. Bir bakteriye insan insülin geni aktarılarak bakterinin insülin üretmesi sağlanmıştır. Bu uygulama hangi alana örnektir?

• A) Modifikasyon
• B) Adaptasyon
• C) Genetik mühendisliği
• D) Doğal seçilim

Doğru cevap: C — Bir canlıdan başka bir canlıya gen aktarılması genetik mühendisliğinin konusudur.

1. Uygulamada ne yapıldığını belirleyelim: insan insülin geni alınıp bakteriye aktarılmış.
2. Bu, doğal yolla gerçekleşebilecek bir olay değil; iki ayrı türün genleri kendiliğinden birleşmez. Ortada bilinçli bir müdahale var.
3. Genin bir canlıdan başkasına aktarılarak yeni bir işlev kazandırılmasına genetik mühendisliği denir.
4. Denetleyelim: bakterinin kendi DNA’sı değişmiş ✓ — bu yüzden ürettiği protein de değişiyor.

8. Yukarıdaki tabloda soru işaretiyle gösterilen genotip hangisidir?

• A) Belirlenemez
• B) AA
• C) Aa
• D) aa

Doğru cevap: D — Hastalık çekinik olduğu için hasta çocuğun genotipi aa olmalıdır.

1. Tablodan hastalığın nasıl kalıtıldığını çıkaralım: baba aa genotipiyle hasta, anne Aa genotipiyle sağlıklı. Demek ki hastalık çekinik.
2. Çekinik bir özellik ancak iki çekinik gen bir aradayken görünür. Çocuk hasta olduğuna göre genotipi aa’dır.
3. Bu mümkün mü diye bakalım: anne Aa olduğu için a verebilir, baba aa olduğu için zaten a verir. Çocuk aa olabilir.
4. Denetleyelim: AA ya da Aa olsaydı baskın gen bulunurdu ✓ — o zaman çocuk sağlıklı görünürdü.

9. Bir çiftçi, kuraklığa dayanıklı buğdayları yıllarca seçerek ekmiş ve daha dayanıklı bir çeşit elde etmiştir. Bu çalışmaya ne ad verilir?

• A) Islah
• B) Klonlama
• C) Mutasyon
• D) Modifikasyon

Doğru cevap: A — İstenen özellikte yeni bir çeşit elde etme çalışmasına ıslah denir.

1. Çalışmanın amacına bakalım: çiftçi kuraklığa dayanıklı buğdayları yıllarca seçerek daha dayanıklı bir ÇEŞİT elde etmiş.
2. Seçenekleri eleyelim. Klonlamada genetik olarak özdeş birey üretilir; burada ise kuşaklar boyu değişen yeni bir çeşit var. Mutasyon ve modifikasyon ise bilinçli bir çalışma değil.
3. Kuşaklar boyunca seçim yaparak canlıyı istenen yönde geliştirme çalışmasının adı ıslahtır.
4. Denetleyelim: seçilen özelliğin kalıtsal olması şart ✓ — yoksa sonraki kuşağa aktarılamazdı.

10. Yukarıdaki DNA molekülünde guanin oranı yüzde kaçtır?

• A) %70
• B) %20
• C) %30
• D) %40

Doğru cevap: B — A = T ve G = S eşitliğinden guanin oranı %20 bulunur.

1. Eşleşme kuralını orana uygulayalım: adenin timinle eşleştiği için oranları da eşittir. Adenin %30 ise timin de %30’dur.
2. İkisinin toplamı %60 eder. Toplam %100 olduğuna göre guanin ile sitozine kalan pay %40’tır.
3. Guanin ile sitozin de birbirine eşit olduğundan bu pay ikiye bölünür: %40 ÷ 2 = %20.
4. Denetleyelim: dört oranı toplayalım ✓ — 30 + 30 + 20 + 20 = %100.

11. Yukarıdaki tabloda soru işaretiyle gösterilen yere ne yazılmalıdır?

• A) Mitoz
• B) Mayoz
• C) İkisi de
• D) Hiçbiri

Doğru cevap: B — Yumurta bir üreme hücresi olduğu için mayozla oluşur.

1. Tablonun kurgusu şu: solda olay, sağda o olayı gerçekleştiren bölünme.
2. Dolu satırları ölçüte çevirelim: sperm oluşumu → mayoz, deri hücresi yenilenmesi → mitoz. Demek ki ayrım üreme hücresi mi, vücut hücresi mi olduğunda.
3. Yumurta da sperm gibi bir üreme hücresidir; kromozom sayısının yarıya inmesi gerekir. Öyleyse mayozla oluşur.
4. Denetleyelim: mitozla oluşsaydı 46 kromozomlu olurdu ✓ — döllenmede sayı 92’ye çıkardı.

12. Üç kızı olan bir ailenin dördüncü çocuğunun erkek olma olasılığı kaçtır?

• A) 1
• B) 1/8
• C) 1/4
• D) 1/2

Doğru cevap: D — Her doğum bağımsız olduğu için dördüncü çocuğun erkek olma olasılığı yine 1/2’dir.

1. Önce olasılığı neyin belirlediğine bakalım: babadan X gelirse kız, Y gelirse erkek olur ve ikisinin şansı eşittir.
2. Şimdi asıl tuzağa gelelim: önceki üç doğum bu şansı değiştirir mi? Değiştirmez. Her döllenmede hangi spermin ulaşacağı önceki doğumlardan bağımsızdır.
3. Öyleyse dördüncü çocuğun erkek olma olasılığı yine 1/2’dir.
4. Denetleyelim: 1/8 gibi bir değer "dört çocuğun da kız olma" olasılığını sorsaydı çıkardı ✓ — soru ise yalnız dördüncüyü soruyor.

13. Yukarıdaki iki olay birlikte neyi açıklar?

• A) Kardeşlerin birbirinden farklı olmasını
• B) Kardeşlerin tıpatıp aynı olmasını
• C) Kromozom sayısının artmasını
• D) Mutasyonların engellenmesini

Doğru cevap: A — Mayozdaki farklı dağılım ve döllenmedeki rastlantı, kardeşlerin birbirinden farklı olmasını açıklar.

1. İki olayı ayrı ayrı okuyalım. Birincisi: mayozda kromozomlar her seferinde farklı biçimlerde dağılıyor, yani üretilen üreme hücreleri birbirinin aynısı değil.
2. İkincisi: döllenmede hangi spermin yumurtayı dölleyeceği önceden belli değil.
3. İkisi birleşince her döllenme başka bir gen bileşimi verir. Aynı anne babadan doğan kardeşlerin farklı olmasının nedeni budur.
4. Denetleyelim: tek yumurta ikizleri bunun dışında ✓ — onlar aynı döllenmiş hücreden ayrıldığı için genetik olarak aynı.

14. Yukarıdaki tabloda verilenlere göre renk körü bir kızın babası için ne söylenebilir?

• A) Kesinlikle renk körüdür
• B) Kesinlikle sağlıklıdır
• C) Taşıyıcıdır ama sağlıklıdır
• D) Bilgi yetersizdir

Doğru cevap: A — Renk körü bir kız iki X’ini de hastalıklı almalıdır; biri babadan geldiği için baba da renk körüdür.

1. Tablodan kalıtım biçimini alalım: renk körlüğü X’e bağlı çekinik. Yani gen X kromozomunda taşınır ve çekiniktir.
2. Kızın kromozomları XX’tir. Çekinik bir özelliğin görünmesi için baskın gen bulunmamalı; öyleyse iki X’i de hastalık genini taşımalıdır.
3. Bu X’lerden biri anneden, biri babadan gelir. Babada tek X vardır ve o X hastalık genini taşıyor demektir — babanın kendisi de renk körüdür.
4. Denetleyelim: erkeklerde ikinci bir X yok ✓ — bu yüzden erkekler taşıyıcı olamıyor, gen varsa hasta oluyorlar.

15. Bir koyunun vücut hücresi çekirdeği kullanılarak genetik olarak ona özdeş bir yavru elde edilmiştir. Bu uygulamanın adı nedir?

• A) Aşılama
• B) Melezleme
• C) Klonlama
• D) Islah

Doğru cevap: C — Genetik olarak özdeş birey elde etme uygulamasına klonlama denir.

1. Uygulamada ne yapıldığına bakalım: bir koyunun vücut hücresi çekirdeği kullanılarak ona özdeş bir yavru elde edilmiş.
2. Olağan üremede yavru iki bireyin genlerini karışık alır ve hiçbirinin aynısı olmaz. Burada ise tek bir bireyin genleri kullanılmış.
3. Genetik olarak aslının aynısı olan birey elde etmeye klonlama denir.
4. Denetleyelim: melezleme iki farklı bireyi birleştirir ✓ — sonuç özdeş değil, karışık olurdu.