Basınç

1. Yukarıdaki bağıntıya göre aynı kuvvet daha küçük bir yüzeye uygulanırsa basınç nasıl değişir?

• A) Artar
• B) Azalır
• C) Sıfır olur
• D) Değişmez

Doğru cevap: A — Bağıntıda yüzey alanı paydadadır; payda küçülürse bölümün değeri büyür.

1. Verilen bağıntıyı okuyalım: Basınç = Kuvvet ÷ Yüzey alanı.
2. Soruda kuvvet AYNI kalıyor, yalnız yüzey alanı küçülüyor. Öyleyse pay sabit, payda küçülüyor.
3. Bir bölme işleminde bölen küçülürse bölüm büyür. Basınç artar.
4. Denetleyelim: 100 ÷ 4 = 25 iken 100 ÷ 2 = 50 ✓ — alan yarıya inince basınç iki katına çıkıyor.

2. Yukarıdaki değerlere göre basınç kaç N/m²'dir?

• A) 40
• B) 50
• C) 800
• D) 25

Doğru cevap: B — Birimin kendisi işlemi söylüyor: N/m², "newton bölü metrekare" demektir.

1. Sorulan birime bakalım: N/m². Bu birim bir bölme işlemini tarif ediyor — newton, metrekareye bölünecek.
2. Newton kuvvetin birimi, metrekare alanın birimi. Öyleyse kuvveti alana böleceğiz.
3. Değerleri koyalım: 200 N ÷ 4 m² = 50 N/m².
4. Denetleyelim: N/m² birimine Pascal da deniyor ✓ — sonuç 50 Pa olarak da yazılabilir.

3. Keskin bir bıçak, kör bir bıçaktan daha kolay kesmektedir. Bunun nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Bıçağın sıcak olması
• B) Bıçağın uzun olması
• C) Temas yüzeyi küçük olduğu için basıncın büyük olması
• D) Bıçağın ağırlığının fazla olması

Doğru cevap: C — Keskin bıçağın temas yüzeyi çok incedir; aynı kuvvet küçük alana binince basınç büyür.

1. İki bıçağı karşılaştıralım. Elin uyguladığı kuvvet ikisinde de aynı; değişen tek şey ağzın inceliği.
2. Keskin bıçağın ağzı çok ince bir şerittir, yani temas alanı çok küçük. Kör bıçağın ağzı ise daha geniş.
3. P = F ÷ A bağıntısında pay aynı, keskin bıçakta payda çok küçük. Bu yüzden basınç çok daha büyük olur ve kesme kolaylaşır.
4. Denetleyelim: bıçak bilendiğinde daha kolay kesiyor ✓ — bileme kuvvetimizi değil, temas alanını değiştiriyor.

4. Develerin ayaklarının geniş olması kumda batmalarını önler. Bu durum basınçla ilgili hangi sonucu destekler?

• A) Yüzey büyüdükçe basınç artar
• B) Basınç yüzeye bağlı değildir
• C) Ağırlık arttıkça basınç azalır
• D) Yüzey büyüdükçe basınç azalır

Doğru cevap: D — Devenin ağırlığı sabit; geniş ayak o ağırlığı büyük bir yüzeye yayarak basıncı düşürür.

1. Neyin sabit, neyin değişken olduğunu ayıralım. Devenin ağırlığı bir veri, değiştiremeyiz.
2. Değişebilen tek büyüklük temas alanı. Devenin ayağı geniş ve tabanı yayılabilir yapıdadır.
3. P = F ÷ A bağıntısında pay sabit, payda büyük. Sonuç: kuma uygulanan basınç düşer ve deve batmaz.
4. Denetleyelim: aynı ağırlıktaki bir at ince toynaklarıyla kuma batar ✓ — fark ağırlıkta değil, yüzeyde.

5. Su dolu kaptaki deliklerden hangisinden çıkan su en uzağa fışkırır?

• A) M
• B) K
• C) L
• D) Üçü de eşit

Doğru cevap: A — Sıvı basıncı derinlikle arttığı için en alttaki delikten çıkan su en büyük basınçla fışkırır.

1. Üç deliğin konumunu belirleyelim: K en üstte, L ortada, M en altta.
2. P = h · d · g bağıntısında sıvı ve yer çekimi aynı; değişen tek büyüklük her deliğin derinliği.
3. M deliği en derinde olduğu için oradaki basınç en büyüktür. Suyu dışarı iten basınç en büyükse su da en uzağa fışkırır.
4. Denetleyelim: kaptaki su seviyesi düştükçe fışkırma mesafesi kısalıyor ✓ — h azalınca basınç da azalıyor.

6. Yukarıdaki tabloda soru işaretiyle gösterilen yere ne yazılmalıdır?

• A) Evet
• B) Hayır
• C) Bazen
• D) Yazılamaz

Doğru cevap: B — Sıvı basıncı P = h · d · g ile bulunur; kabın şekli bu formülde yer almaz.

1. Tablonun kurgusu şu: solda değişken, sağda sıvı basıncını etkileyip etkilemediği.
2. Dolu satırlar: derinlik → evet, sıvının yoğunluğu → evet. İkisi de formülde h ve d olarak duruyor.
3. Kabın şekli formülde geçmiyor. Dar, geniş ya da eğik bir kap — sıvı aynı yükseklikteyse taban basıncı değişmez. Yanıt "Hayır"dır.
4. Denetleyelim: birleşik kaplarda sıvı bütün kollarda aynı düzeye yükseliyor ✓ — kolların genişliği farklı olsa bile.

7. Denizde derine indikçe kulaklarında baskı hisseden bir dalgıcın yaşadığı durumun nedeni nedir?

• A) Havanın azalması
• B) Işığın azalması
• C) Derinlik arttıkça sıvı basıncının artması
• D) Suyun soğuması

Doğru cevap: C — Derine inildikçe dalgıcın üstünde kalan su sütunu uzar; o sütunun ağırlığı basıncı büyütür.

1. Basıncın fiziksel kaynağını düşünelim: dalgıcın üstünde duran su sütununun ağırlığı.
2. Dalgıç bir metre daha indiğinde üstüne bir metrelik su daha eklenir. Sütun uzadıkça ağırlaşır.
3. Ağırlaşan sütun her yöne daha büyük basınç uygular; kulak zarı ince olduğu için bu artışı hemen hisseder.
4. Denetleyelim: 10 metre suyun basıncı yaklaşık bir atmosfere denk ✓ — bu yüzden birkaç metrede bile fark duyuluyor.

8. Yukarıdaki durum neyin oluşmasına yol açar?

• A) Sıvı basıncı
• B) Katı basıncı
• C) Kaldırma kuvveti
• D) Gaz basıncı

Doğru cevap: D — Gaz basıncı, moleküllerin kap çeperlerine çarpmasıyla oluşur.

1. Verilen durumu okuyalım: gaz molekülleri kabın çeperlerine çarpıyor.
2. Her çarpma çepere küçük bir kuvvet uygular. Sayısız molekülün çarpması bu kuvvetleri toplar.
3. Yüzeye uygulanan bu toplam kuvvet gaz basıncını oluşturur.
4. Denetleyelim: sıvı ve katı basıncı ağırlıktan doğar ✓ — gazınki ise çarpmadan; bu yüzden gaz basıncı ağırlıksız ortamda da vardır.

9. Yukarıdaki tabloda verilen iki yerden hangisinde açık hava basıncı daha büyüktür?

• A) Deniz kıyısında
• B) Dağ zirvesinde
• C) İkisi de eşit
• D) Bilinemez

Doğru cevap: A — Açık hava basıncı üstteki hava sütununun ağırlığından doğar; deniz kıyısında o sütun en uzundur.

1. Tablodaki iki yüksekliği okuyalım: deniz kıyısı 0 m, dağ zirvesi 2500 m.
2. Deniz kıyısında duran biri, atmosferin tamamının altındadır; üstünde 2500 metrelik hava da vardır.
3. Dağ zirvesindeki kişinin üstünde ise o 2500 metrelik bölüm yoktur. Daha kısa hava sütunu daha az basınç uygular. Basınç deniz kıyısında daha büyüktür.
4. Denetleyelim: dağda su 100 °C’den önce kaynıyor ✓ — düşük hava basıncının bilinen sonucu.

10. Şişirilmiş bir balon sıcak bir ortama bırakıldığında büyümektedir. Bunun nedeni nedir?

• A) Havanın yok olması
• B) Gaz basıncının artması
• C) Gaz basıncının azalması
• D) Balonun ağırlaşması

Doğru cevap: B — Sıcaklık artınca moleküller hızlanır, çeperlere daha sık çarpar ve gaz basıncı artar.

1. Balonun içindeki gaz miktarı değişmiyor; balon kapalı. Değişen tek şey ortamın sıcaklığı.
2. Sıcaklık, moleküllerin hareket hızının ölçüsüdür. Sıcak ortamda moleküller hızlanır.
3. Hızlanan moleküller balonun iç yüzeyine daha sık ve daha şiddetli çarpar; gaz basıncı artar. İçeriden dışarı iten basınç arttığı için balon büyür.
4. Denetleyelim: balon buzdolabına konsa küçülür ✓ — moleküller yavaşlar, basınç düşer.

11. Yukarıdaki tabloda verilen cisimlerden hangisinin yere uyguladığı basınç daha büyüktür?

• A) İkisi de eşit
• B) K
• C) L
• D) Bilinemez

Doğru cevap: B — Ağırlıklar eşit olduğu için basıncı taban alanı belirler: 100 ÷ 2 = 50, 100 ÷ 5 = 20 N/m².

1. Tablodaki verileri okuyalım: K ve L cisimlerinin ağırlığı da 100 N, yani eşit.
2. Ağırlıklar eşitse basıncı belirleyen tek büyüklük taban alanıdır ve alan paydada.
3. Hesaplayalım: K için 100 ÷ 2 = 50 N/m², L için 100 ÷ 5 = 20 N/m². 50 > 20 olduğundan K’nin basıncı büyüktür.
4. Denetleyelim: tabanı küçük olan cisim daha büyük basınç uyguluyor ✓ — ters orantı sonucu doğruluyor.

12. Traktörlerin arka tekerleklerinin geniş yapılmasının nedeni nedir?

• A) Aracı ağırlaştırmak
• B) Hızı artırmak
• C) Yakıt harcamasını artırmak
• D) Toprağa uygulanan basıncı azaltmak

Doğru cevap: D — Traktörün ağırlığı sabit; geniş tekerlek o ağırlığı büyük bir yüzeye yayarak toprağa uygulanan basıncı düşürür.

1. Traktörün çalıştığı zemini düşünelim: sürülmüş, yumuşak toprak. Batmaması gerekiyor.
2. Aracın ağırlığını azaltmak mümkün değil; motor ve gövde ağır olmak zorunda.
3. Geriye paydayı büyütmek kalıyor: geniş tekerlek temas alanını artırır ve P = F ÷ A bağıntısında basıncı düşürür. Araç toprağa batmaz.
4. Denetleyelim: aynı ilke devenin ayağında ve kar ayakkabısında da işliyor ✓ — ağırlık sabit, yüzey geniş.

13. Aynı derinlikte, yukarıdaki tabloda verilen sıvılardan hangisinin kap tabanına uyguladığı basınç daha büyüktür?

• A) Su
• B) Zeytinyağı
• C) İkisi de eşit
• D) Bilinemez

Doğru cevap: A — Derinlik eşitse basıncı yoğunluk belirler; yoğunluğu büyük olan sıvı daha çok basınç uygular.

1. Tablodaki verileri okuyalım: suyun yoğunluğu 1 g/cm³, zeytinyağınınki 0,9 g/cm³. Soru "aynı derinlikte" diyor.
2. P = h · d · g bağıntısında h ve g iki sıvı için de aynı. Değişen tek büyüklük d, yani yoğunluk.
3. Yoğunluk formülde çarpan olduğu için büyük yoğunluk büyük basınç verir. Su daha çok basınç uygular.
4. Denetleyelim: zeytinyağı suyun üstünde yüzüyor ✓ — daha az yoğun olduğunun gündelik kanıtı.

14. Basıncın birimi aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Newton
• B) Pascal
• C) Joule
• D) Watt

Doğru cevap: B — Basıncın birimi Pascal’dır (Pa) ve N/m² anlamına gelir.

1. Basınç bir kuvvetin alana bölümüydü: P = F ÷ A. Öyleyse birimi de kuvvet biriminin alan birimine bölümü olmalı.
2. Kuvvetin birimi newton (N), alanın birimi metrekare (m²). Bölümleri N/m² eder.
3. Bu birime Pascal denir ve Pa ile gösterilir.
4. Denetleyelim: newton KUVVETİN, joule ENERJİNİN, watt GÜCÜN birimi ✓ — üçü de basıncı ölçmez.

15. Enjektörün ucunun çok ince yapılmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Enjektörün hafif olması
• B) İlacın renginin görünmesi
• C) Küçük yüzeyle büyük basınç oluşturup deriye kolay girmesi
• D) İlacın soğuk kalması

Doğru cevap: C — İğnenin ucu temas alanını çok küçülttüğü için aynı kuvvetle büyük bir basınç oluşur.

1. Enjektörün yapması gereken işi belirleyelim: deriyi delip içeri girmek. Bunun için temas noktasında büyük basınç gerekir.
2. Elin uygulayabileceği kuvvet sınırlı ve fazlası hastaya zarar verir. Öyleyse kuvveti artırmak çözüm değil.
3. P = F ÷ A bağıntısında geriye paydayı küçültmek kalıyor. Çok ince uç temas alanını neredeyse yok eder; basınç büyür ve iğne kolayca girer.
4. Denetleyelim: kör bir uçla aynı kuvvet uygulansa deri delinmez, yalnız ezilirdi ✓ — belirleyici olan alan.