Mevsimler ve İklim

1. Şekilde Dünya'nın Güneş çevresindeki dolanma yolu üzerindeki dört konumu numaralanmıştır. Her konumda eksenin kuzey ucu koyu bir noktayla işaretlenmiştir. Buna göre Kuzey Yarım Küre'de yaz mevsiminin yaşandığı konum hangi numarayla gösterilmiştir?

• A) I
• B) II
• C) III
• D) IV

Doğru cevap: A — I numaralı konumda eksenin kuzey ucu Güneş tarafına dönüktür; ışınlar Kuzey Yarım Küre'ye daha dik gelir ve yaz yaşanır.

1. Şekilde eksenin kuzey ucu her konumda aynı yöne bakar.
2. I numaralı konumda bu uç Güneş'e doğru eğilmiştir.
3. Kuzey Yarım Küre ışınları daha dik alır, gündüzler uzar.
4. Bu koşullar yaz mevsimini oluşturur.

2. Bir öğrenci aynı el fenerini aynı yükseklikten önce zemine dik, sonra 30 derecelik açıyla tutmuş ve oluşan ışık lekelerini işaretlemiştir. Bu düzenekten çıkarılabilecek en doğru sonuç hangisidir?

• A) Eğik gelen ışık daha küçük bir alana düşer.
• B) Işığın geliş açısı aydınlanan alanı hiç etkilemez.
• C) Dik gelen ışık küçük alana düştüğü için birim alana düşen enerji artar.
• D) Fenerin yüksekliği artınca leke alanı küçülür.

Doğru cevap: C — Aynı miktardaki ışık dik geldiğinde dar bir alana, eğik geldiğinde geniş bir alana yayılır; dar alanda birim alana düşen enerji fazladır.

1. Deneyde fener türü ve yüksekliği sabit tutulmuştur.
2. Değişen tek şey ışığın zeminle yaptığı açıdır.
3. Dik tutulduğunda leke dar, eğik tutulduğunda geniştir.
4. Aynı enerji dar alana düşünce birim alana düşen enerji büyür.

3. Grafikte Kuzey Yarım Küre'deki bir şehirde ölçülen aylık ortalama gündüz süreleri verilmiştir. Grafiğe göre gece ile gündüz süresinin birbirine eşitlendiği aylar hangi seçenekte verilmiştir?

• A) Ocak ve Şubat
• B) Mart ve Eylül
• C) Haziran ve Temmuz
• D) Kasım ve Aralık

Doğru cevap: B — Gündüz süresi 12 saat okunan aylar Mart ve Eylül'dür; bu aylarda gece de 12 saattir.

1. Bir günde gece ile gündüzün toplamı 24 saattir.
2. İkisinin eşit olması için gündüzün 12 saat olması gerekir.
3. Grafikte 12 saat değeri Mart ve Eylül noktalarında okunur.
4. Bu aylar ekinoks tarihlerinin bulunduğu aylardır.

4. Tabloda ışık kaynağı sabit tutulup zeminin eğimi değiştirilerek yapılan bir deneyin ölçümleri verilmiştir. Bu deneyde araştırmacının bilerek değiştirdiği değişken hangisidir?

• A) Aydınlanan alanın büyüklüğü
• B) Ölçülen sıcaklık artışı
• C) Işık kaynağının gücü
• D) Işığın zemine geliş açısı

Doğru cevap: D — Araştırmacının bilerek değiştirdiği bağımsız değişken ışığın zemine geliş açısıdır; alan ve sıcaklık artışı ölçülen sonuçlardır.

1. Bağımsız değişken, araştırmacının kendi elleriyle ayarladığı büyüklüktür. Tabloda 90°, 60° ve 30° değerlerinin düzenli biçimde seçilmiş olması bir ayar yapıldığını gösteriyor.
2. Aydınlanan alan (20, 34 ve 58 cm²) ile sıcaklık artışı (8, 5 ve 2 °C) ise açı değiştikçe kendiliğinden değişen ölçüm sonuçlarıdır; bunlar bağımlı değişkendir.
3. Işık kaynağının gücü deney boyunca sabit tutulan kontrol değişkenidir; sabit tutulmasaydı sıcaklık farkının hangi etkenden geldiği bilinemezdi.
4. Denetleyelim: açı 90°’den 30°’ye düşerken alan büyüyor, sıcaklık artışı küçülüyor ✓ iki sütun da açıya bağlı olarak değişiyor, demek ki değiştirilen açıdır.

5. Tabloda özel tarihlerin Kuzey Yarım Küre'deki karşılıkları verilmiş, bir satır boş bırakılmıştır. Soru işareti bulunan satır için aşağıdakilerden hangisi söylenmelidir?

• A) Yaz başlangıcıdır, gündüz yılın en uzun süresine ulaşır.
• B) Kış başlangıcıdır, gece yılın en uzun süresine ulaşır.
• C) Gece ile gündüz eşit uzunluktadır.
• D) İlkbaharın ortasıdır, ışınlar Ekvator'a diktir.

Doğru cevap: A — 21 Haziran'da Kuzey Yarım Küre'de yaz başlar; ışınlar Yengeç Dönencesi'ne dik gelir ve gündüz en uzundur.

1. Tabloda 21 Mart ilkbahar, 23 Eylül sonbahar, 21 Aralık kış olarak verilmiştir.
2. Geriye kalan mevsim yazdır.
3. Yaz başlangıcı Kuzey Yarım Küre'de 21 Haziran'dır.
4. Bu tarihte gündüz süresi yılın en uzun değerine ulaşır.

6. Bir öğrenci "Yazın hava sıcak olduğuna göre Dünya yazın Güneş'e daha yakındır." demiştir. Tablodaki ölçümler dikkate alındığında öğrencinin düşüncesindeki yanlışlık nedir?

• A) Tablo öğrenciyi doğrulamaktadır, ortada bir yanlışlık yoktur.
• B) Dünya'nın yörüngesi tam dairedir, uzaklık yıl boyunca hiç değişmez.
• C) Tabloda temmuzda uzaklık daha fazladır; mevsimler uzaklığa değil eksen eğikliğine bağlıdır.
• D) Sıcaklık farkı, Güneş'in yaydığı ısı miktarının yıl içinde değişmesinden doğar.

Doğru cevap: C — Kuzey Yarım Küre yazın Güneş'ten daha uzaktır; mevsimleri oluşturan etken eksen eğikliği ve ışınların geliş açısıdır.

1. Tabloda ocak ayı uzaklığı 147, temmuz uzaklığı 152 milyon km'dir.
2. Yani Kuzey Yarım Küre'de yaz yaşanırken Dünya daha uzaktadır.
3. Bu durum "yakınlık yazı oluşturur" düşüncesini çürütür.
4. Mevsimlerin sebebi eksen eğikliği ve ışınların geliş açısıdır.

7. Şekilde Dünya'nın gerçek eksen durumu (1. model) ile ekseni hiç eğik olmayan bir model (2. model) karşılaştırılmıştır. 2. modeldeki gibi bir Dünya'da yeryüzünde ne gözlenirdi?

• A) Gece ile gündüz hiç oluşmazdı.
• B) Mevsimler oluşmaz, her yerde yıl boyu aynı koşullar görülürdü.
• C) Dünya Güneş çevresinde dolanmayı bırakırdı.
• D) Ay'ın evreleri gözlenemezdi.

Doğru cevap: B — Eksen eğikliği olmasaydı ışınların geliş açısı yıl boyunca değişmez, mevsimler oluşmazdı.

1. Mevsimler ışınların geliş açısının yıl içinde değişmesiyle oluşur.
2. Bu değişimi sağlayan şey eksenin 23 derece eğik olmasıdır.
3. 2. modelde eksen dik olduğu için açı hep aynı kalır.
4. Gece-gündüz eksen dönüşüne bağlıdır ve devam ederdi; yalnızca mevsimler yok olurdu.

8. Aynı şehirde aynı direğin öğle vaktindeki gölge boyu 21 Haziran'da 34 cm, 21 Aralık'ta 86 cm ölçülmüştür. Bu iki ölçümün farklı çıkmasının temel sebebi hangisidir?

• A) Direğin boyu mevsime göre uzayıp kısalır.
• B) Dünya'nın kendi ekseni etrafındaki dönme hızı kışın azalır.
• C) Kış aylarında Güneş ışığı Dünya'ya ulaşamaz.
• D) Güneş ışınlarının öğle vaktindeki geliş açısı yıl boyunca değişir.

Doğru cevap: D — 21 Haziran öğlesinde ışınlar daha dik geldiği için gölge kısa, 21 Aralık'ta daha eğik geldiği için uzundur.

1. Deneyde direk, şehir ve ölçüm saati sabittir.
2. Değişen tek şey tarihtir, yani Dünya'nın yörüngedeki konumudur.
3. Konum değişince öğle vakti ışınların geliş açısı değişir.
4. Işın dikleştikçe gölge kısalır; eğildikçe uzar.

9. Grafikte dört ilin yıllık toplam yağış miktarları verilmiştir. Verilere göre en nemli iklime sahip olduğu söylenebilecek il hangisidir?

• A) Rize
• B) Konya
• C) Antalya
• D) Erzurum

Doğru cevap: A — Grafikteki en yüksek sütun 2200 mm ile Rize'ye aittir; yağış arttıkça nem de artar.

1. Grafikte dört sütunun yükseklikleri karşılaştırılır.
2. Değerler 2200, 320, 1050 ve 560 mm'dir.
3. En büyük değer 2200 mm'dir.
4. Bu değer Rize'ye ait olduğundan en nemli iklim Rize'dedir.

10. Karttaki dört ifadeden ikisi hava olayını, ikisi iklimi tanımlamaktadır. İklimi tanımlayan ifadeler hangi seçenekte birlikte verilmiştir?

• A) I ve III
• B) II ve IV
• C) I ve II
• D) III ve IV

Doğru cevap: B — Uzun yıllara dayanan ortalama durumu anlatan II ve IV iklimi; kısa süreli durumu anlatan I ve III hava olayını tanımlar.

1. Hava olayı kısa süreli, iklim uzun yıllara ait ortalamadır.
2. I ve III "bugün" ve "yarın" diyerek kısa süreyi anlatır.
3. II "her mevsim", IV "yazın" diyerek uzun yıllardaki düzeni anlatır.
4. Bu nedenle iklimi tanımlayanlar II ve IV'tür.

11. Şemada Dünya üzerindeki sıcaklık kuşakları harflerle, Güneş ışınlarının geliş doğrultusu kesikli çizgilerle gösterilmiştir. Işınların yıl boyunca en dik geldiği kuşak hangi harfle işaretlenmiştir?

• A) K kuşağı
• B) L kuşağı
• C) M kuşağı
• D) Üç kuşakta da eşittir

Doğru cevap: C — Ekvator çevresindeki M kuşağında ışınlar yüzeye dik gelir; kutuplara gidildikçe açı küçülür.

1. Şemada M kuşağı Ekvator çevresinde yer alır.
2. Kesikli ışın çizgileri bu kuşakta yüzeye dik ulaşır.
3. K ve L kuşaklarında aynı ışınlar yüzeye eğik gelir.
4. Bu yüzden en dik ışınlar M kuşağına düşer.

12. Grafikte küresel ortalama yüzey sıcaklığının 1900'den 2020'ye değişimi verilmiştir. Bilim insanları bu artıştan başlıca hangi insan etkinliğini sorumlu tutmaktadır?

• A) Ay'ın evrelerinin düzenli olarak değişmesi
• B) Dünya'nın kendi ekseni etrafındaki dönme hızının artması
• C) Dünya'nın yörüngesinin giderek daralması
• D) Fosil yakıt kullanımının artarak sera gazı salımını yükseltmesi

Doğru cevap: D — Grafikteki sıcaklık artışından başlıca sorumlu tutulan insan etkinliği, fosil yakıt kullanımının artarak sera gazı salımını yükseltmesidir.

1. Grafikte küresel ortalama yüzey sıcaklığı 1900’deki 13,7 °C düzeyinden 2020’ye doğru 15 °C’ye yaklaşıyor; artış özellikle son on yıllarda hızlanmış.
2. Bu hızlanma, kömür, petrol ve doğal gaz kullanımının arttığı dönemle çakışıyor.
3. Fosil yakıtlar yandığında atmosfere karbon dioksit salınır; artan sera gazı, yeryüzünden yayılan ısının daha büyük bir bölümünü tutar ve ortalama sıcaklık yükselir.
4. Denetleyelim: öteki seçenekler böyle bir ısınma üretemez — Ay’ın evreleri Dünya’nın sıcaklık ortalamasını değiştirmez, yörünge daralması ya da dönme hızı artışı ise ölçümlerde görülmemiştir ✓ geriye fosil yakıtlar kalıyor.

13. Şemada Güneş ışınlarının yeryüzüne ulaşması, yansıması ve bir bölümünün atmosferde tutulması gösterilmiştir. Bu tutulmayı artırarak küresel ısınmayı hızlandıran gaz hangisidir?

• A) Azot
• B) Karbon dioksit
• C) Helyum
• D) Argon

Doğru cevap: B — Şemadaki ısı tutulmasını artırarak küresel ısınmayı hızlandıran başlıca gaz karbon dioksittir.

1. Şemada gelen Güneş ışını yeryüzüne ulaşıp orayı ısıtıyor; ısınan yeryüzü de uzaya doğru ısı yayıyor.
2. Bu ısının bir bölümü atmosferdeki bazı gazlarca tutulup yeniden yeryüzüne gönderiliyor. Bu gazlara sera gazı denir.
3. Sanayide, ulaşımda ve ısınmada kullanılan fosil yakıtların yanmasıyla atmosfere en çok salınan sera gazı karbon dioksittir; miktarı arttıkça tutulan ısı da artar.
4. Denetleyelim: seçeneklerdeki azot, helyum ve argon bu ısıyı tutmaz — azot atmosferin yaklaşık dörtte üçünü oluşturduğu hâlde sera etkisi göstermiyor ✓ aranan gaz karbon dioksit.

14. Tabloda aynı enlemde yer alan iki şehrin yükseltileri ve yıllık ortalama sıcaklıkları verilmiştir. İki şehir arasındaki 6 °C'lik farkın kaynağı hangisidir?

• A) Enlem farkı
• B) Gündüz süresi farkı
• C) Yükselti farkı
• D) Dünya'nın dönme yönü

Doğru cevap: C — Enlemleri aynı olduğu için tek farklı değişken yükseltidir; yükseldikçe sıcaklık düşer.

1. Tabloda iki şehrin enlemi de 40° Kuzey'dir.
2. Enlem aynı olduğundan ışınların geliş açısı da aynıdır.
3. Farklı olan tek değişken 20 m ile 1650 m'lik yükseltidir.
4. Yükseldikçe hava seyrelir ve sıcaklık düşer; fark buradan gelir.

15. Aynı şekilde Dünya III numaralı konumdayken Güney Yarım Küre'de yaşanan mevsim ile bu yarım küredeki gündüz sürelerinin durumu hangi seçenekte birlikte doğru verilmiştir?

• A) Yaz mevsimi – gündüzler gecelerden uzundur
• B) Kış mevsimi – gündüzler gecelerden kısadır
• C) Yaz mevsimi – gündüzler gecelerden kısadır
• D) Kış mevsimi – gündüzler gecelerden uzundur

Doğru cevap: A — III numaralı konumda eksenin kuzey ucu Güneş'ten uzağa dönüktür; bu durumda Güney Yarım Küre yaz yaşar ve gündüzleri uzundur.

1. III numaralı konumda kuzey ucu Güneş'in ters tarafındadır.
2. Bu, Kuzey Yarım Küre'de kış demektir.
3. İki yarım kürede mevsimler daima zıttır, öyleyse güneyde yaz yaşanır.
4. Yaz yaşayan yarım kürede gündüz süresi geceden uzundur.