Madde ve Endüstri

1. Şemada periyodik tablonun ilk dört periyodu verilmiş, bir element X harfiyle gösterilmiştir. X elementinin periyodik tablodaki yeri hangi seçenekte doğru verilmiştir?

• A) 2. periyot 7A grubu
• B) 3. periyot 7A grubu
• C) 7. periyot 3A grubu
• D) 3. periyot 6A grubu

Doğru cevap: B — Şemada X, soldan yedinci sütunda (7A) ve yukarıdan üçüncü satırda bulunduğu için yeri 3. periyot 7A grubudur.

1. Şemanın okunuşunu belirleyelim: sol sütundaki sayılar periyot numarasını, üstteki 1A…8A başlıkları ise grup numarasını gösteriyor.
2. Önce X’in satırını bulalım: Na ve Mg ile aynı sırada, yani soldaki numarası 3 olan satırda duruyor. Öyleyse X 3. periyottadır.
3. Şimdi sütununa bakalım: X, 8A’daki Ar’ın hemen solunda ve bir üst satırdaki F ile aynı sütunda. Bu sütun 7A’dır.
4. Denetleyelim: 3. periyot 7A grubundaki element klordur ve elektron dizilimi 2-8-7’dir ✓ — 3 katman periyodu, son katmandaki 7 elektron grubu doğruluyor.

2. Periyodik tablonun en sağındaki 8A grubunda helyum, neon ve argon gibi elementler yer almaktadır. Bu elementlerin doğada tek atomlu hâlde bulunmasının nedeni nedir?

• A) Diğer elementlerden daha ağır olmaları
• B) Yalnızca gaz hâlinde bulunabilmeleri
• C) Son katmanlarının dolu olması nedeniyle kararlı olmaları
• D) Metal özelliği göstermeleri

Doğru cevap: C — 8A grubu elementlerinin son katmanları elektronla doludur; bu yüzden elektron alıp vermeye ihtiyaç duymaz, kararlıdırlar.

1. Bir atom kararlı olmak için son katmanını doldurmak ister.
2. 8A grubundaki elementlerin son katmanı zaten doludur.
3. Bu nedenle başka atomlarla bağ kurmaya gerek duymazlar.
4. Doğada tek atomlu ve tepkimeye girmeyen hâlde bulunurlar.

3. Şekilde çekirdeğinde 7 proton bulunan nötr bir atomun katmanları ve elektronları çizilmiştir. Bu atomun son katmanındaki elektron sayısı kaçtır?

• A) 2
• B) 5
• C) 7
• D) 9

Doğru cevap: B — Nötr atomda elektron sayısı proton sayısına eşittir; 7 elektronun 2'si birinci katmanda, kalan 5'i son katmandadır.

1. Atom nötr olduğu için elektron sayısı proton sayısına eşittir: 7.
2. Birinci katman en çok 2 elektron alabilir.
3. Geriye 7 − 2 = 5 elektron kalır.
4. Bu 5 elektron ikinci, yani son katmandadır.

4. Şemada bir kimyasal tepkimenin öncesindeki ve sonrasındaki tanecikler modellenmiştir. Bu modele bakarak kimyasal tepkimeler hakkında hangi sonuca ulaşılır?

• A) Atomlar yeniden düzenlenir; toplam atom sayısı ve kütle korunur.
• B) Tepkime sonunda toplam atom sayısı azalır.
• C) Tepkime sırasında yeni atom türleri oluşur.
• D) Tepkime sonunda toplam kütle artar.

Doğru cevap: A — Modelde önce de sonra da 4 hidrojen ve 2 oksijen atomu vardır; yalnızca dizilişleri değişmiştir.

1. Tepkimeden önceki kutuda 4 hidrojen ve 2 oksijen atomu sayılır.
2. Tepkimeden sonraki kutuda da 4 hidrojen ve 2 oksijen vardır.
3. Atomlar yok olmamış, yalnızca yeni biçimde bağlanmıştır.
4. Atom sayısı korunduğu için toplam kütle de korunur.

5. Yukarıdaki tepkime denkleminin denk olabilmesi için hidrojen molekülünün önüne hangi katsayı yazılmalıdır?

H₂ + O₂ → 2H₂O

• A) 1
• B) 3
• C) 4
• D) 2

Doğru cevap: D — Sağ tarafta 4 hidrojen atomu vardır; sol tarafta da 4 olması için H₂ molekülünün önüne 2 katsayısı yazılmalıdır.

1. Sağ taraftaki 2H₂O'da 4 hidrojen ve 2 oksijen atomu bulunur.
2. Sol tarafta oksijen sayısı zaten 2'dir, uygundur.
3. Sol taraftaki hidrojen sayısını 4'e çıkarmak gerekir.
4. H₂'nin önüne 2 yazılınca 2 × 2 = 4 hidrojen olur ve denklem denkleşir.

6. pH cetvelinde üç farklı çözeltinin yeri K, L ve M harfleriyle işaretlenmiştir. Bu çözeltilerin özellikleri hangi seçenekte doğru verilmiştir?

• A) K asidik, L nötr, M baziktir.
• B) K bazik, L nötr, M asidiktir.
• C) Üç çözelti de asidiktir.
• D) K nötr, L asidik, M baziktir.

Doğru cevap: A — pH değeri 7'den küçük olan çözeltiler asidik, 7 olan nötr, 7'den büyük olanlar baziktir.

1. Cetvelde K harfi 2 civarında, yani 7'den küçüktedir.
2. L harfi tam 7 değerinin üzerindedir.
3. M harfi 12 civarında, yani 7'den büyüktür.
4. Buna göre K asidik, L nötr, M baziktir.

7. Tabloda X ve Y çözeltilerine daldırılan turnusol kâğıtlarında gözlenen renk değişimleri verilmiştir. Bu sonuçlara göre çözeltilerin türü nedir?

• A) X asit, Y bazdır
• B) İkisi de nötr çözeltidir
• C) X baz, Y asittir
• D) İkisi de baziktir

Doğru cevap: C — Kırmızı turnusolü maviye çeviren X bazdır; mavi turnusolü kırmızıya çeviren Y ise asittir.

1. Kuralı yazalım: asit, mavi turnusolü kırmızıya çevirir; baz, kırmızı turnusolü maviye çevirir.
2. X satırını okuyalım: mavi turnusol değişmemiş, kırmızı turnusol maviye dönmüş. Renk değiştiren kâğıt kırmızı olan, dönüştüğü renk mavi; öyleyse X bazdır.
3. Y satırında ise mavi turnusol kırmızıya dönmüş, kırmızı turnusol değişmemiştir. Bu asidin işaretidir, yani Y asittir.
4. Denetleyelim: bir madde turnusolün yalnız bir rengini değiştirir ✓ — tabloda her satırda tek bir değişim görünmesi sonucu destekliyor.

8. Mide ekşimesi yaşayan bir kişiye içeriğinde baz bulunan ilaç önerilmektedir. Şemadaki basamaklara göre bu ilaç alındığında midede ne gerçekleşir?

• A) Midedeki asit daha da kuvvetlenir.
• B) Asit ile baz tepkimeye girip tuz ve su oluşturur, asitlik azalır.
• C) Midede yeni bir asit üretilmeye başlanır.
• D) Midedeki asit miktarı hiç değişmez.

Doğru cevap: B — Alınan baz midedeki fazla asitle nötrleşme tepkimesi verir; tuz ve su oluşur, midenin asitliği azalır.

1. Şemanın ilk basamağı sorunu veriyor: midede gereğinden çok asit var ve bu, ekşime hissine yol açıyor.
2. İkinci basamakta baz içeren ilaç alınıyor. Asit ile baz karşılaştığında birbirini etkisizleştirir; bu tepkimenin adı nötrleşmedir.
3. Üçüncü basamak ürünleri söylüyor: tuz ve su. Asidin bir bölümü tepkimede harcandığı için mide asitliği azalır ve yakınma geçer.
4. Denetleyelim: şemanın son kutusunda "tuz ve su oluşur" yazıyor ✓ — bunlar nötrleşmenin değişmeyen iki ürünüdür.

9. Başlangıçta toplam kütlesi 120'şer gram olan kapalı ve açık kapta gaz çıkışlı aynı tepkime gerçekleştirilmiştir. Tepkime bitince açık kapta ölçülen kütlenin daha küçük çıkmasının sebebi nedir?

• A) Açık kapta tepkime hiç gerçekleşmemiştir.
• B) Kütlenin korunumu yasası açık kaplarda geçerli değildir.
• C) Açık kapta bir miktar madde tamamen yok olmuştur.
• D) Tepkimede oluşan gaz açık kaptan havaya karışmıştır.

Doğru cevap: D — Kütle korunmuştur; açık kapta oluşan gaz ortamdan ayrıldığı için terazi daha küçük değer gösterir.

1. Kimyasal tepkimelerde toplam kütle daima korunur.
2. Kapalı kapta oluşan gaz dışarı çıkamaz, kütle 120 g kalır.
3. Açık kapta oluşan gaz havaya karışır.
4. Kapta kalan madde azaldığı için ölçülen kütle küçülür; madde yok olmamıştır.

10. Kartlarda dört farklı değişim örneği verilmiştir. Bu değişimlerden hangi ikisi kimyasal değişmeye örnektir?

• A) I ve III
• B) I ve II
• C) II ve IV
• D) III ve IV

Doğru cevap: C — Yanma ve paslanmada maddenin kimliği değişir, yeni maddeler oluşur; erime ve çözünmede madde aynı kalır.

1. Kimyasal değişmede maddenin iç yapısı ve kimliği değişir.
2. Buzun erimesi yalnızca hâl değiştirmedir, su yine sudur.
3. Şekerin çözünmesinde şeker molekülleri korunur.
4. Kâğıdın yanması ve demirin paslanmasında yeni maddeler oluşur; bunlar kimyasaldır.

11. Grafikte dünyadaki bor rezervlerinin ülkelere göre dağılımı verilmiştir. Bu grafikten çıkarılacak en doğru yorum hangisidir?

• A) Dünya bor rezervlerinin büyük bölümü Türkiye'dedir.
• B) Bor rezervleri ülkeler arasında eşit dağılmıştır.
• C) En büyük paya ABD sahiptir.
• D) Bor madeni yalnızca Çin'de bulunmaktadır.

Doğru cevap: A — Grafikte Türkiye'nin payı %73 ile diğer üç ülkenin toplamından da büyüktür.

1. Grafikteki sütun değerleri 73, 8, 12 ve 7'dir.
2. En yüksek sütun %73 ile Türkiye'ye aittir.
3. Diğer üç ülkenin toplamı 27'dir.
4. Öyleyse rezervlerin büyük bölümü Türkiye'de bulunur.

12. Şemada sanayi bölgelerinde görülen asit yağmurlarının oluşumu basamaklar hâlinde verilmiştir. Bu yağmurların çevrede yol açtığı sonuç hangisidir?

• A) Bitkilerin daha hızlı büyümesini sağlar.
• B) Havadaki oksijen oranını yükseltir.
• C) Yalnızca görüntü kirliliğine yol açar.
• D) Toprağın ve suyun asitlenmesine, yapıların aşınmasına yol açar.

Doğru cevap: D — Asit yağmurları toprak ve su kaynaklarının pH'ını düşürür, bitkilere zarar verir, taş ve metal yapıları aşındırır.

1. Bacadan çıkan kükürt dioksit havadaki su ile birleşir.
2. Oluşan asitli su yağmurla yeryüzüne iner.
3. Toprağa ve suya karışan asit ortamın pH'ını düşürür.
4. Bitkiler zarar görür, tarihî yapılar ve metaller aşınır.

13. Tabloda dört temizlik ürününün pH değerleri verilmiştir. Bu ürünlerden hangi ikisinin bir arada kullanılması, kuvvetli asit ile kuvvetli bazın tepkimesi nedeniyle en tehlikelidir?

• A) Sabun ve sirke
• B) Çamaşır suyu ve tuz ruhu
• C) Sabun ve çamaşır suyu
• D) Sirke ve tuz ruhu

Doğru cevap: B — pH'ı 12 olan çamaşır suyu kuvvetli baz, pH'ı 1 olan tuz ruhu kuvvetli asittir; birlikte kullanılmaları zehirli gaz açığa çıkarır.

1. pH'ı 7'den çok küçük olan tuz ruhu kuvvetli asittir.
2. pH'ı 7'den çok büyük olan çamaşır suyu kuvvetli bazdır.
3. Sabun ile çamaşır suyunun ikisi de baz, sirke ile tuz ruhunun ikisi de asittir.
4. Kuvvetli asit ile kuvvetli bazın karışması en tehlikeli durumdur.

14. Karttaki nota birden çok yanlış bilgi yazılmıştır. Bu yanlışların hepsini birden düzelten seçenek hangisidir?

• A) Bütün asitler tehlikelidir; yalnızca limon suyuyla ilgili bölüm yanlıştır.
• B) Limon suyu bir bazdır ve bazlar zaten güvenlidir.
• C) Bütün asitler tehlikeli değildir, limon suyu bir asittir ve bazların bir bölümü de tehlikelidir.
• D) Kartta düzeltilmesi gereken bir bilgi bulunmamaktadır.

Doğru cevap: C — Limon suyu ve sirke gibi zayıf asitler yenebilir; buna karşılık çamaşır suyu gibi bazlar da tehlikelidir.

1. Limon suyunun ekşiliği içindeki sitrik asitten gelir; o bir asittir.
2. Zayıf asitler olan limon ve sirke besinlerde kullanılır.
3. Kuvvetli bazlar, örneğin çamaşır suyu, cildi yakar.
4. Öyleyse hem "her asit tehlikelidir" hem "her baz güvenlidir" yargısı yanlıştır.

15. Şekilde üç kabın içindeki tanecikler modellenmiştir; aynı biçimdeki daireler aynı tür atomu göstermektedir. I, II ve III numaralı modeller sırasıyla neyi temsil eder?

• A) I element, II bileşik, III karışım
• B) I bileşik, II element, III karışım
• C) I karışım, II bileşik, III element
• D) I element, II karışım, III bileşik

Doğru cevap: A — I'de tek tür atom vardır (element), II'de iki tür atom bağlanmıştır (bileşik), III'te farklı tanecikler bağ kurmadan bir aradadır (karışım).

1. I numaralı kutuda yalnızca bir tür atom vardır; bu bir elementtir.
2. II numaralı kutuda iki farklı atom birbirine bağlanmıştır; bu bir bileşiktir.
3. III numaralı kutuda farklı tanecikler bağ kurmadan bir arada durur.
4. Bu son model karışımı gösterir.